E.C. – De erfenis van Griekenland
Talen in de klassieke wereld: Grieks
Het oude Griekenland of Hellas laat een belangrijke erfenis na op het vlak van cultuur, literatuur
(voortzetting van Griekse genres en recuperatie van Griekse verhaalstof), taal en woordenschat. Deze
elementen komen in een stroomversnelling in het Athene van de 5E v.C. Niet voor niets wordt dit le
miracle grec genoemd.
1 Bronstijd
1.1 Lineair B-tabletten
1.1.1 Ontdekking: archeologie
Tot 1900 zijn de oudste bekende teksten de Ilias en de Odyssea. Dit zijn twee epen, die door de
Griekse traditie worden toegeschreven aan Homerus, die omstreeks 800 v.C. geleefd zou hebben.
In 1900 echter begint Arthur Evans aan archeologische opgravingen in Knossos op Kreta, de
hoofdstad van het eiland tijdens de Bronstijd. Hij vindt er zo’n 4000 kleitabletten met daarop een
onbekend schrift. Hij noemt dit schrift Lineair B omwille van twee redenen:
- Lineair: de tekens staan naast elkaar op een lijn, het schrift is dus lineair
- B: er was reeds een ouder, maar vergelijkbaar schrift gevonden. Het oudere schrift kreeg de
naam A, het nieuwere de naam B.
Na Evans’ ontdekking vonden ook andere archeologen Lineair B-tabletten: Blegen in 1939 (ongeveer
1000 tabletten in Pylos op de Peloponnesos), Wace in 1952 (ongeveer 50 tabletten in Mycene).
Het valt op dat deze tabletten gevonden zijn in de grote centra van de paleizencultuur van de Griekse
Bronstijd. (noot: de notie Bronstijd, als historische periodisering na de Steentijd en voor de IJzertijd,
werd ingevoerd door de Deense School).
1.1.2 Ontcijfering van de Lineair B-tabletten
Dat we beschikken over de tabletten, is uitzonderlijk. De tabletten bestonden uit klei. Daarop
noteerde men administratieve zaken en hield men de voorraden bij. We vinden er aantallen
strijdwagens, reservewielen, strijdwagens enzovoort op terug. Bij paleisbranden werden de
kleitabletten gebakken, maar dat was dus nooit de bedoeling van deze tabletten. Slechts een kleine
maatschappelijke groep kende het Lineair B en het gebruik ervan was dan ook beperkt tot het
praktische aspect. Literatuur werd oraal verspreid.
, E.C. – De erfenis van Griekenland
Het Lineair B is een syllabair schriftsysteem. Iets meer uitleg over de drie soorten schriftsystemen:
- Logografisch schrift: per woord is er één teken. Er is dus een enorme hoeveelheid tekens
nodig. Het Chinees is hiervan een voorbeeld.
- Syllabair schrift: per (open) lettergreep is er één teken. Een open lettergreep is een
combinatie van medeklinker en een klinker. Er zijn zo’n 50 tot 100 tekens nodig. Twee
problemen duiken op bij een syllabair schrift:
o Wat met gesloten lettergrepen (lettergrepen die eindigen op een medeklinker)?
o Wat met een medeklinkercombinaties aan het begin van de lettergreep?
- Alfabetisch schrift: per foneem is er één teken. Een foneem is een distinctieve eenheid. Er
zijn maximaal 32 tekens nodig. Het Russisch is hiervan een voorbeeld.
De efficiëntie is het kleinst in een logografisch schriftsysteem en het grootst in een alfabetisch
schriftsysteem.
Het Lineair B biedt een aantal oplossingen voor de problemen die een syllabair schrift creëert.
- Medeklinkercombinaties worden vermeden door het invoegen van dode klinkers in de
woorden. Χρυςόσ wordt ku-ru-so. Deze dode klinkers worden niet uitgesproken, maar wel
neergeschreven om een open lettergreep te creëren.
- In gesloten lettergrepen worden nasalen (n, m) en liquiden (r, l) en de wrijfklank s die de
lettergreep afsluiten, niet geschreven. Pa-te kan bijvoorbeeld staan voor πατήρ, maar ook
voor πάντεσ. Dit is dubbelzinnig.
Het Lineair B werd ontcijferd door Michael Ventris. Hij bezat veel kennis over (de)codering door
WOII. De decodering is gebaseerd op het principe van verborgen regelmatigheden: vier tekens die op
dezelfde manier beginnen, maar op een andere manier eindigen, wijzen op het gebruik van
naamvallen (verbuigingen), specifieke symbolen zijn eigennamen enzovoort.
, E.C. – De erfenis van Griekenland
1.2 Verhaalstof uit de Bronstijd
De verhaalstof uit de Bronstijd blijft inspireren: zowel in de Griekse epische poëzie en de Attische
tragedie van het eerste millennium als in het Romeins en Europees theater. In 1944 schreef Jean
Anouilh Antigone en in 1966 schreef Hugo Claus Thyestes.
1.2.1 Huis van Atreus – Trojaanse Oorlog
Eris (twist) geeft een gouden appel aan Athena (wijsheid), Hera (huwelijk) en Aphrodite (liefde). Op
de appel staat geschreven: ‘voor de mooiste’. De godinnen vragen aan Paris, zoon van de Trojaanse
koning Priamos, wie de mooiste is. Paris verkiest Aphrodite, die hem de liefde van de mooiste vrouw
op aarde belooft. Die mooiste vrouw is Helena, de vrouw van de Spartaanse koning Menelaos. Paris
trekt naar Sparta en wordt daar gastvrij ontvangen. Helena en Paris worden verliefd op elkaar en
besluiten naar Troje te vluchten. Dit is een enorme inbreuk op de gastvrijheid. Menelaos is kwaad en
doet een beroep op zijn broer Agamemnon, de koning van Mykene en echtgenoot van
Klytaemnestra. Agamemnon beslist om zijn broer te helpen en brengt een leger op de been, met
daarin onder andere Achilles, Odysseus en Nestor. Achilles is de leider van de Myrmidonen, Odysseus
is afkomstig van Ithaka en Nestor van Pylos. Agamemnon offert zijn dochter Iphigenia om een
gunstige wind te verkrijgen. De goden zorgen dan ook voor windstilte op weg naar Troje. De
belegering van Troje duurt tien jaar. Zowel Hector, de broer van Paris, als Achilles sterven.
Uiteindelijk slagen de Grieken erin Troje te veroveren via de list met het paard. In alle oproer slaagt
Aeneas erin te ontsnappen naar Italië, waar hij stamvader van Rome zal worden. Na de Trojaanse
Oorlog is het nog niet afgelopen. De terugkeer of Nostoi duurt langer dan verwacht. Odysseus doet
er tien jaar over om terug naar Ithaka te keren. Hij ontmoet onderweg onder andere de tovenares
Kirke en de nimf Kalypso. Bij thuiskomst ontdekt hij dat zijn vrouw Penelope hem trouw is gebleven.
Agamemnon vergaat het anders: hij keert terug met de Trojaanse slavin Kassandra. Zijn vrouw
Klytaemnestra is ondertussen iets begonnen met Aegisthos, een neef van Agamemnon (hij is de zoon
van Thyestes, de broer van Atreus, die op zijn beurt de vader is van Agamemnon en Menelaos).
Aegisthos en Klytaemnestra besluiten Agamemnon te doden, deels uit wraak voor de dood van
dochter Iphigenia. Orestes, de zoon van Agamemnon, wreekt de dood van zijn vader door zijn
moeder en haar minnaar Aegisthos te doden met de hulp van zijn zus Elektra.
1.2.2 Huis van Thebe
Het huis van Thebe kunnen we situeren in de generatie voor de Trojaanse oorlog. Koning Laios
regeert met zijn gemalin Iokaste over Thebe. Volgens een voorspelling van het orakel zal hun zoon
zijn vader vermoorden en later huwen met zijn moeder. Freud noemt dit later het Oidipouscomplex.
Wanneer hun zoon geboren wordt, steekt Laios een pin door de voeten van hun zoontje
(naamgeving: Oidipous = zwelvoetje) en legt hem alleen op een berg zodat hij daar zou sterven.
Oidipous wordt echter gevonden door herders en naar koning Polybous van Korinthe gebracht.
Polybous en zijn vrouw Merope voeden hem op. Oidipous, nieuwsgierig naar zijn afkomst en lot,
vraagt aan het orakel informatie. Het antwoord luidt opnieuw dat hij zijn vader zal vermoorden en
met zijn moeder huwen. Oidipous is ervan overtuigd dat Polybous en Merope zijn echte ouders zijn
en vlucht van hen weg, op weg naar Thebe. Onderweg ontstaat een conflict met een oude man, die
hij doodt. Wat Oidipous niet weet, is dat deze man zijn vader Laios was. Bij aankomst in Thebe
ontmoet hij een sfinx, die hem een raadsel voorlegt: ‘wat loopt er ’s morgens op vier, ’s middags op
twee en ’s avonds op drie voeten?’ Oidipous weet het antwoord en bevrijdt de stad Thebe zo van de
vreselijke sfinx. Als beloning voor deze daad, mag hij trouwen met koningin Iokaste. Ze krijgen twee
Talen in de klassieke wereld: Grieks
Het oude Griekenland of Hellas laat een belangrijke erfenis na op het vlak van cultuur, literatuur
(voortzetting van Griekse genres en recuperatie van Griekse verhaalstof), taal en woordenschat. Deze
elementen komen in een stroomversnelling in het Athene van de 5E v.C. Niet voor niets wordt dit le
miracle grec genoemd.
1 Bronstijd
1.1 Lineair B-tabletten
1.1.1 Ontdekking: archeologie
Tot 1900 zijn de oudste bekende teksten de Ilias en de Odyssea. Dit zijn twee epen, die door de
Griekse traditie worden toegeschreven aan Homerus, die omstreeks 800 v.C. geleefd zou hebben.
In 1900 echter begint Arthur Evans aan archeologische opgravingen in Knossos op Kreta, de
hoofdstad van het eiland tijdens de Bronstijd. Hij vindt er zo’n 4000 kleitabletten met daarop een
onbekend schrift. Hij noemt dit schrift Lineair B omwille van twee redenen:
- Lineair: de tekens staan naast elkaar op een lijn, het schrift is dus lineair
- B: er was reeds een ouder, maar vergelijkbaar schrift gevonden. Het oudere schrift kreeg de
naam A, het nieuwere de naam B.
Na Evans’ ontdekking vonden ook andere archeologen Lineair B-tabletten: Blegen in 1939 (ongeveer
1000 tabletten in Pylos op de Peloponnesos), Wace in 1952 (ongeveer 50 tabletten in Mycene).
Het valt op dat deze tabletten gevonden zijn in de grote centra van de paleizencultuur van de Griekse
Bronstijd. (noot: de notie Bronstijd, als historische periodisering na de Steentijd en voor de IJzertijd,
werd ingevoerd door de Deense School).
1.1.2 Ontcijfering van de Lineair B-tabletten
Dat we beschikken over de tabletten, is uitzonderlijk. De tabletten bestonden uit klei. Daarop
noteerde men administratieve zaken en hield men de voorraden bij. We vinden er aantallen
strijdwagens, reservewielen, strijdwagens enzovoort op terug. Bij paleisbranden werden de
kleitabletten gebakken, maar dat was dus nooit de bedoeling van deze tabletten. Slechts een kleine
maatschappelijke groep kende het Lineair B en het gebruik ervan was dan ook beperkt tot het
praktische aspect. Literatuur werd oraal verspreid.
, E.C. – De erfenis van Griekenland
Het Lineair B is een syllabair schriftsysteem. Iets meer uitleg over de drie soorten schriftsystemen:
- Logografisch schrift: per woord is er één teken. Er is dus een enorme hoeveelheid tekens
nodig. Het Chinees is hiervan een voorbeeld.
- Syllabair schrift: per (open) lettergreep is er één teken. Een open lettergreep is een
combinatie van medeklinker en een klinker. Er zijn zo’n 50 tot 100 tekens nodig. Twee
problemen duiken op bij een syllabair schrift:
o Wat met gesloten lettergrepen (lettergrepen die eindigen op een medeklinker)?
o Wat met een medeklinkercombinaties aan het begin van de lettergreep?
- Alfabetisch schrift: per foneem is er één teken. Een foneem is een distinctieve eenheid. Er
zijn maximaal 32 tekens nodig. Het Russisch is hiervan een voorbeeld.
De efficiëntie is het kleinst in een logografisch schriftsysteem en het grootst in een alfabetisch
schriftsysteem.
Het Lineair B biedt een aantal oplossingen voor de problemen die een syllabair schrift creëert.
- Medeklinkercombinaties worden vermeden door het invoegen van dode klinkers in de
woorden. Χρυςόσ wordt ku-ru-so. Deze dode klinkers worden niet uitgesproken, maar wel
neergeschreven om een open lettergreep te creëren.
- In gesloten lettergrepen worden nasalen (n, m) en liquiden (r, l) en de wrijfklank s die de
lettergreep afsluiten, niet geschreven. Pa-te kan bijvoorbeeld staan voor πατήρ, maar ook
voor πάντεσ. Dit is dubbelzinnig.
Het Lineair B werd ontcijferd door Michael Ventris. Hij bezat veel kennis over (de)codering door
WOII. De decodering is gebaseerd op het principe van verborgen regelmatigheden: vier tekens die op
dezelfde manier beginnen, maar op een andere manier eindigen, wijzen op het gebruik van
naamvallen (verbuigingen), specifieke symbolen zijn eigennamen enzovoort.
, E.C. – De erfenis van Griekenland
1.2 Verhaalstof uit de Bronstijd
De verhaalstof uit de Bronstijd blijft inspireren: zowel in de Griekse epische poëzie en de Attische
tragedie van het eerste millennium als in het Romeins en Europees theater. In 1944 schreef Jean
Anouilh Antigone en in 1966 schreef Hugo Claus Thyestes.
1.2.1 Huis van Atreus – Trojaanse Oorlog
Eris (twist) geeft een gouden appel aan Athena (wijsheid), Hera (huwelijk) en Aphrodite (liefde). Op
de appel staat geschreven: ‘voor de mooiste’. De godinnen vragen aan Paris, zoon van de Trojaanse
koning Priamos, wie de mooiste is. Paris verkiest Aphrodite, die hem de liefde van de mooiste vrouw
op aarde belooft. Die mooiste vrouw is Helena, de vrouw van de Spartaanse koning Menelaos. Paris
trekt naar Sparta en wordt daar gastvrij ontvangen. Helena en Paris worden verliefd op elkaar en
besluiten naar Troje te vluchten. Dit is een enorme inbreuk op de gastvrijheid. Menelaos is kwaad en
doet een beroep op zijn broer Agamemnon, de koning van Mykene en echtgenoot van
Klytaemnestra. Agamemnon beslist om zijn broer te helpen en brengt een leger op de been, met
daarin onder andere Achilles, Odysseus en Nestor. Achilles is de leider van de Myrmidonen, Odysseus
is afkomstig van Ithaka en Nestor van Pylos. Agamemnon offert zijn dochter Iphigenia om een
gunstige wind te verkrijgen. De goden zorgen dan ook voor windstilte op weg naar Troje. De
belegering van Troje duurt tien jaar. Zowel Hector, de broer van Paris, als Achilles sterven.
Uiteindelijk slagen de Grieken erin Troje te veroveren via de list met het paard. In alle oproer slaagt
Aeneas erin te ontsnappen naar Italië, waar hij stamvader van Rome zal worden. Na de Trojaanse
Oorlog is het nog niet afgelopen. De terugkeer of Nostoi duurt langer dan verwacht. Odysseus doet
er tien jaar over om terug naar Ithaka te keren. Hij ontmoet onderweg onder andere de tovenares
Kirke en de nimf Kalypso. Bij thuiskomst ontdekt hij dat zijn vrouw Penelope hem trouw is gebleven.
Agamemnon vergaat het anders: hij keert terug met de Trojaanse slavin Kassandra. Zijn vrouw
Klytaemnestra is ondertussen iets begonnen met Aegisthos, een neef van Agamemnon (hij is de zoon
van Thyestes, de broer van Atreus, die op zijn beurt de vader is van Agamemnon en Menelaos).
Aegisthos en Klytaemnestra besluiten Agamemnon te doden, deels uit wraak voor de dood van
dochter Iphigenia. Orestes, de zoon van Agamemnon, wreekt de dood van zijn vader door zijn
moeder en haar minnaar Aegisthos te doden met de hulp van zijn zus Elektra.
1.2.2 Huis van Thebe
Het huis van Thebe kunnen we situeren in de generatie voor de Trojaanse oorlog. Koning Laios
regeert met zijn gemalin Iokaste over Thebe. Volgens een voorspelling van het orakel zal hun zoon
zijn vader vermoorden en later huwen met zijn moeder. Freud noemt dit later het Oidipouscomplex.
Wanneer hun zoon geboren wordt, steekt Laios een pin door de voeten van hun zoontje
(naamgeving: Oidipous = zwelvoetje) en legt hem alleen op een berg zodat hij daar zou sterven.
Oidipous wordt echter gevonden door herders en naar koning Polybous van Korinthe gebracht.
Polybous en zijn vrouw Merope voeden hem op. Oidipous, nieuwsgierig naar zijn afkomst en lot,
vraagt aan het orakel informatie. Het antwoord luidt opnieuw dat hij zijn vader zal vermoorden en
met zijn moeder huwen. Oidipous is ervan overtuigd dat Polybous en Merope zijn echte ouders zijn
en vlucht van hen weg, op weg naar Thebe. Onderweg ontstaat een conflict met een oude man, die
hij doodt. Wat Oidipous niet weet, is dat deze man zijn vader Laios was. Bij aankomst in Thebe
ontmoet hij een sfinx, die hem een raadsel voorlegt: ‘wat loopt er ’s morgens op vier, ’s middags op
twee en ’s avonds op drie voeten?’ Oidipous weet het antwoord en bevrijdt de stad Thebe zo van de
vreselijke sfinx. Als beloning voor deze daad, mag hij trouwen met koningin Iokaste. Ze krijgen twee
