Didactisch handelen 2
Leerpad – Module 0 – Opfrissing krachtige leeromgeving
Elementen om een krachtige les op te bouwen:
Je start een lesvoorbereiding vanuit de doelen en
de beginsituatie, daarna focus je op de
onderwijsleersituatie, het bordschema, de
werkvormen, enz.
Wat is er belangrijk op vlak van doelen?
- Het juiste leerplan gebruiken.
- Gefocust aantal leer(plan)doelen (niet te veel of te weinig).
- Cultuur- en persoonsgebonden doelen nastreven.
- De leer(plan)doelen en beginsituatie zijn op elkaar afgestemd.
- Het leerdoel is correct geformuleerd en bevat een leerinhoud en leeractiviteit.
Daarnaast is het helder en positief, concreet waarneembaar, enkelvoudig en met een
afgebakende leerinhoud geformuleerd.
Wat is er belangrijk op vlak van beginsituatie?
- Er is info over de voorkennis van de leerlingen. Het niveau van de leerinhoud sluit
aan bij de voorkennis van de leerlingen (niet te moeilijk of gemakkelijk).
- Er is info m.b.t. de leerlingen op groepsniveau (bv. groepsdynamiek, klasgewoontes)
en individueel niveau (bv. positieve feedback nodig, educatieve software,
tempodifferentiatie …)
- Er is info relevante info aanwezig over de context/leefwereld/actua (bv. circus in de
omgeving, klimaatactie, bosbranden ...). De lesinhoud wordt gekoppeld aan de
leefwereld van de leerlingen.
- Er werden vragen gesteld aan de leerlingen en de mentor.
- Er wordt aangesloten op de klasgewoontes (bv. Starten met actua).
- De beginsituatie is concreet geformuleerd en houdt rekening met de volledige
persoon van de leerling (bv. Niet enkel voor wiskunde of te abstract ‘sterk in
wiskunde’).
Wat is er belangrijk op vlak van inleiding?
- De voorkennis wordt geactiveerd. (bv. eigen ervaringen bevragen, voorgaand
leerdoel bespreken, wisbordjes, schoudermaatjes, woordweb, quiz …).
- Er worden geen nieuwe termen gebruikt.
- Er is een koppeling met de leefwereld of de actualiteit.
- De leerdoelen worden besproken en zijn geformuleerd in ik-termen.
,Wat is er belangrijk op vlak van kern?
- De leerstof wordt opgebouwd vanuit EDI.
- Er is controle van het begrip aanwezig.
- Er is een duidelijke instructie met aandacht voor uitleggen, voordoen en hardop
denken.
- Er vindt een begeleide oefening plaats waarbij de sturing van de leraar geleidelijk aan
afneemt. De leerlingen gaan stapsgewijs zelf aan de slag (“IK > WIJ > JULLIE > JIJ”)
- Het klassikale gedeelte wordt afgerond met een formatieve evaluatie waarbij
nagegaan wordt of de leerstof voldoende wordt beheerst om zelfstandig aan de slag
te gaan.
- De leerlingen oefenen individueel de leerstof in en er wordt gedifferentieerd in
begeleiding via een verlengde instructie.
Wat is er belangrijk op vlak van slot?
- Er is een terugblik aanwezig die aandacht besteed aan de leerdoelen, het
leerproduct, leerproces en kernbegrippen.
- Er is een vooruitblik naar de volgende les of de volgende keer wanneer de leerlingen
met de leerinhoud aan de slag gaan.
Wat is er belangrijk op vlak van bordschema?
Het bordschema:
- verduidelijkt het leerdoel;
- geeft organisatorische info;
- bevat een lesonderwerp;
- bevat de kern van de leerinhoud;
- bevat kleurgebruik;
- is gestructureerd.
,Leerpad – Module 1 –Beginsituatie
1. Wat doet juf Inge op de laatste namiddag van het schooljaar?
Zij heeft overgangsgesprekken over de leerlingen die volgend jaar bij haar komen te
zitten en zij geeft diezelfde info ook door aan de leraar die haar klas van afgelopen
jaar volgend schooljaar krijgt.
2. Wat overlopen ze tijdens zo’n gesprek?
Dat gaat van familiale situatie tot leesniveau (AVI-niveau), socio-emotionele
evaluatie, zorgniveau…worden dan besproken. Later kan dit ook wel in het leerling-
volgsysteem (LVS) worden geraadpleegd.
Waaruit bestaat het in kaart brengen van de beginsituatie?
Juf Inge vermeldde al dat ze zorgnoden, AVI-niveaus, het sociaal emotionele en de
gezinssituatie in kaart bracht naar aanloop van een nieuw schooljaar. De beginsituatie omvat
dus:
- Cognitieve beginsituatie: bv. voorkennis, leerresultaten, leerstrategieën.
- Sociaal-emotionele context: bv. motivatie, relaties in de klas, zelfbeeld.
- Fysieke en materiële context: bv. leeromgeving, thuissituatie, taalachtergrond.
- Medische of specifieke ondersteuningsnoden: bv. diagnoses, extra noden,
gemotiveerd verslag.
Ontwerp een korte inleiding om de voorkennis over breuken te activeren. Beschrijf hoe je
inspeelt op verschillen.
De leerlingen krijgen een afbeelding van een pizza verdeeld in stukken. Ze mogen in groepjes
benoemen hoeveel stukken ze zien en wat elk stuk voorstelt (bijvoorbeeld ½, ¼…). Laat
leerlingen kiezen of ze werken met tekeningen of echte materialen. Inspelen op verschillen
kan je door:
- uitdagende vragen:
“Hoeveel stukken krijg je als je één helft nog eens in twee deelt?”
- hulpmiddelen aan te bieden:
Werk met concrete materialen zoals blokjes, papierstroken, taartstukken…
Het idee van de gemiddelde leerling is ontstaan in de 19de eeuw:
In de negentiende eeuw waren scholen sterk gericht op klassikaal onderwijs en uniformiteit.
In die tijd was het doel vooral om grote groepen leerlingen dezelfde basiskennis en
vaardigheden aan te leren, vaak met weinig oog voor individuele verschillen. Lange tijd
werden leerlingen ingedeeld op basis van leeftijd, en de onderliggende veronderstelling was
dat deze groep min of meer dezelfde capaciteiten en behoeften had. Dit leidde tot het
zogenaamde "one-size-fits-all"-model, waarbij de norm werd gebaseerd op een fictieve,
gemiddelde leerling.
, Onderzoek toont aan dat geen enkele leerling overeenkomt met het gemiddelde profiel:
In realiteit bestaat er een grote variëteit in cognitieve, sociaal-emotionele, motorische en
taalvaardigheden, zelfs binnen één klasgroep.
Waarom is problematisch om op het gemiddelde te focussen?
- Leerlingen met hoge capaciteiten kunnen overprikkeld raken, wat kan leiden tot
demotivatie, verveling en zelfs onderpresteren.
- Leerlingen met specifieke ondersteuningsnoden kunnen gefrustreerd raken als de
instructie systematisch te hoog gegrepen is, wat kan leiden tot faalangst en afhaken.
Wat zijn specifieke onderwijsbehoeften?
De term specifieke onderwijsbehoeften verwijst naar datgene wat een leerling nodig heeft
om optimaal te leren en zich te ontwikkelen. In plaats van te focussen op beperkingen of
diagnoses, verschuift de aandacht naar de ondersteunings- en ontwikkelingsbehoeften van
een leerling.
Handelingsgericht werken:
Deze benadering sluit aan bij het uitgangspunt van handelingsgericht werken (HGW): “Wat
heeft deze leerling nodig om een bepaald doel te bereiken?” In Vlaanderen wordt deze
denkwijze nu structureel ingebed via het nieuwe leersteunmodel, dat leerlingen met
specifieke onderwijsbehoeften actief ondersteunt in het gewoon onderwijs.
Decreet leersteun:
Met het Decreet Leersteun (in werking sinds 2023) verschuift Vlaanderen van een focus op
labelen naar een focus op specifieke onderwijsbehoeften.
Het leersteunmodel vraagt dat scholen proactief signaleren en in kaart brengen wat
leerlingen nodig hebben, in nauwe samenwerking met ouders en leersteuncentra. Deze
aanpak versterkt de inclusieve werking van scholen en zorgt ervoor dat leerlingen zoveel
mogelijk in het gewoon onderwijs kunnen blijven.
De klasgroep als mini-maatschappij:
Door vast te houden aan een fictieve gemiddelde leerling, loop je als leraar het risico om
niemand écht te bedienen. Het huidige Vlaamse onderwijs zet daarom sterk in op het
doorbreken van dit paradigma via differentiatie en een inclusieve aanpak.
Een klasgroep kan je zien als een mini-maatschappij. Elke leerling heeft unieke talenten,
uitdagingen en interesses. Deze verschillen zorgen voor een rijke leeromgeving, maar ook
voor complexiteit.
Voorbeeld:
In een zesde leerjaar heeft Lise een grote voorsprong in wiskunde; ze lost moeiteloos
vraagstukken op. Tegelijk heeft Senne net extra tijd en concrete materialen nodig voor
dezelfde opdrachten. Wanneer je enkel mikt op de gemiddelde moeilijkheidsgraad, laat je
beide leerlingen in de kou staan.
Leerpad – Module 0 – Opfrissing krachtige leeromgeving
Elementen om een krachtige les op te bouwen:
Je start een lesvoorbereiding vanuit de doelen en
de beginsituatie, daarna focus je op de
onderwijsleersituatie, het bordschema, de
werkvormen, enz.
Wat is er belangrijk op vlak van doelen?
- Het juiste leerplan gebruiken.
- Gefocust aantal leer(plan)doelen (niet te veel of te weinig).
- Cultuur- en persoonsgebonden doelen nastreven.
- De leer(plan)doelen en beginsituatie zijn op elkaar afgestemd.
- Het leerdoel is correct geformuleerd en bevat een leerinhoud en leeractiviteit.
Daarnaast is het helder en positief, concreet waarneembaar, enkelvoudig en met een
afgebakende leerinhoud geformuleerd.
Wat is er belangrijk op vlak van beginsituatie?
- Er is info over de voorkennis van de leerlingen. Het niveau van de leerinhoud sluit
aan bij de voorkennis van de leerlingen (niet te moeilijk of gemakkelijk).
- Er is info m.b.t. de leerlingen op groepsniveau (bv. groepsdynamiek, klasgewoontes)
en individueel niveau (bv. positieve feedback nodig, educatieve software,
tempodifferentiatie …)
- Er is info relevante info aanwezig over de context/leefwereld/actua (bv. circus in de
omgeving, klimaatactie, bosbranden ...). De lesinhoud wordt gekoppeld aan de
leefwereld van de leerlingen.
- Er werden vragen gesteld aan de leerlingen en de mentor.
- Er wordt aangesloten op de klasgewoontes (bv. Starten met actua).
- De beginsituatie is concreet geformuleerd en houdt rekening met de volledige
persoon van de leerling (bv. Niet enkel voor wiskunde of te abstract ‘sterk in
wiskunde’).
Wat is er belangrijk op vlak van inleiding?
- De voorkennis wordt geactiveerd. (bv. eigen ervaringen bevragen, voorgaand
leerdoel bespreken, wisbordjes, schoudermaatjes, woordweb, quiz …).
- Er worden geen nieuwe termen gebruikt.
- Er is een koppeling met de leefwereld of de actualiteit.
- De leerdoelen worden besproken en zijn geformuleerd in ik-termen.
,Wat is er belangrijk op vlak van kern?
- De leerstof wordt opgebouwd vanuit EDI.
- Er is controle van het begrip aanwezig.
- Er is een duidelijke instructie met aandacht voor uitleggen, voordoen en hardop
denken.
- Er vindt een begeleide oefening plaats waarbij de sturing van de leraar geleidelijk aan
afneemt. De leerlingen gaan stapsgewijs zelf aan de slag (“IK > WIJ > JULLIE > JIJ”)
- Het klassikale gedeelte wordt afgerond met een formatieve evaluatie waarbij
nagegaan wordt of de leerstof voldoende wordt beheerst om zelfstandig aan de slag
te gaan.
- De leerlingen oefenen individueel de leerstof in en er wordt gedifferentieerd in
begeleiding via een verlengde instructie.
Wat is er belangrijk op vlak van slot?
- Er is een terugblik aanwezig die aandacht besteed aan de leerdoelen, het
leerproduct, leerproces en kernbegrippen.
- Er is een vooruitblik naar de volgende les of de volgende keer wanneer de leerlingen
met de leerinhoud aan de slag gaan.
Wat is er belangrijk op vlak van bordschema?
Het bordschema:
- verduidelijkt het leerdoel;
- geeft organisatorische info;
- bevat een lesonderwerp;
- bevat de kern van de leerinhoud;
- bevat kleurgebruik;
- is gestructureerd.
,Leerpad – Module 1 –Beginsituatie
1. Wat doet juf Inge op de laatste namiddag van het schooljaar?
Zij heeft overgangsgesprekken over de leerlingen die volgend jaar bij haar komen te
zitten en zij geeft diezelfde info ook door aan de leraar die haar klas van afgelopen
jaar volgend schooljaar krijgt.
2. Wat overlopen ze tijdens zo’n gesprek?
Dat gaat van familiale situatie tot leesniveau (AVI-niveau), socio-emotionele
evaluatie, zorgniveau…worden dan besproken. Later kan dit ook wel in het leerling-
volgsysteem (LVS) worden geraadpleegd.
Waaruit bestaat het in kaart brengen van de beginsituatie?
Juf Inge vermeldde al dat ze zorgnoden, AVI-niveaus, het sociaal emotionele en de
gezinssituatie in kaart bracht naar aanloop van een nieuw schooljaar. De beginsituatie omvat
dus:
- Cognitieve beginsituatie: bv. voorkennis, leerresultaten, leerstrategieën.
- Sociaal-emotionele context: bv. motivatie, relaties in de klas, zelfbeeld.
- Fysieke en materiële context: bv. leeromgeving, thuissituatie, taalachtergrond.
- Medische of specifieke ondersteuningsnoden: bv. diagnoses, extra noden,
gemotiveerd verslag.
Ontwerp een korte inleiding om de voorkennis over breuken te activeren. Beschrijf hoe je
inspeelt op verschillen.
De leerlingen krijgen een afbeelding van een pizza verdeeld in stukken. Ze mogen in groepjes
benoemen hoeveel stukken ze zien en wat elk stuk voorstelt (bijvoorbeeld ½, ¼…). Laat
leerlingen kiezen of ze werken met tekeningen of echte materialen. Inspelen op verschillen
kan je door:
- uitdagende vragen:
“Hoeveel stukken krijg je als je één helft nog eens in twee deelt?”
- hulpmiddelen aan te bieden:
Werk met concrete materialen zoals blokjes, papierstroken, taartstukken…
Het idee van de gemiddelde leerling is ontstaan in de 19de eeuw:
In de negentiende eeuw waren scholen sterk gericht op klassikaal onderwijs en uniformiteit.
In die tijd was het doel vooral om grote groepen leerlingen dezelfde basiskennis en
vaardigheden aan te leren, vaak met weinig oog voor individuele verschillen. Lange tijd
werden leerlingen ingedeeld op basis van leeftijd, en de onderliggende veronderstelling was
dat deze groep min of meer dezelfde capaciteiten en behoeften had. Dit leidde tot het
zogenaamde "one-size-fits-all"-model, waarbij de norm werd gebaseerd op een fictieve,
gemiddelde leerling.
, Onderzoek toont aan dat geen enkele leerling overeenkomt met het gemiddelde profiel:
In realiteit bestaat er een grote variëteit in cognitieve, sociaal-emotionele, motorische en
taalvaardigheden, zelfs binnen één klasgroep.
Waarom is problematisch om op het gemiddelde te focussen?
- Leerlingen met hoge capaciteiten kunnen overprikkeld raken, wat kan leiden tot
demotivatie, verveling en zelfs onderpresteren.
- Leerlingen met specifieke ondersteuningsnoden kunnen gefrustreerd raken als de
instructie systematisch te hoog gegrepen is, wat kan leiden tot faalangst en afhaken.
Wat zijn specifieke onderwijsbehoeften?
De term specifieke onderwijsbehoeften verwijst naar datgene wat een leerling nodig heeft
om optimaal te leren en zich te ontwikkelen. In plaats van te focussen op beperkingen of
diagnoses, verschuift de aandacht naar de ondersteunings- en ontwikkelingsbehoeften van
een leerling.
Handelingsgericht werken:
Deze benadering sluit aan bij het uitgangspunt van handelingsgericht werken (HGW): “Wat
heeft deze leerling nodig om een bepaald doel te bereiken?” In Vlaanderen wordt deze
denkwijze nu structureel ingebed via het nieuwe leersteunmodel, dat leerlingen met
specifieke onderwijsbehoeften actief ondersteunt in het gewoon onderwijs.
Decreet leersteun:
Met het Decreet Leersteun (in werking sinds 2023) verschuift Vlaanderen van een focus op
labelen naar een focus op specifieke onderwijsbehoeften.
Het leersteunmodel vraagt dat scholen proactief signaleren en in kaart brengen wat
leerlingen nodig hebben, in nauwe samenwerking met ouders en leersteuncentra. Deze
aanpak versterkt de inclusieve werking van scholen en zorgt ervoor dat leerlingen zoveel
mogelijk in het gewoon onderwijs kunnen blijven.
De klasgroep als mini-maatschappij:
Door vast te houden aan een fictieve gemiddelde leerling, loop je als leraar het risico om
niemand écht te bedienen. Het huidige Vlaamse onderwijs zet daarom sterk in op het
doorbreken van dit paradigma via differentiatie en een inclusieve aanpak.
Een klasgroep kan je zien als een mini-maatschappij. Elke leerling heeft unieke talenten,
uitdagingen en interesses. Deze verschillen zorgen voor een rijke leeromgeving, maar ook
voor complexiteit.
Voorbeeld:
In een zesde leerjaar heeft Lise een grote voorsprong in wiskunde; ze lost moeiteloos
vraagstukken op. Tegelijk heeft Senne net extra tijd en concrete materialen nodig voor
dezelfde opdrachten. Wanneer je enkel mikt op de gemiddelde moeilijkheidsgraad, laat je
beide leerlingen in de kou staan.
