Criminologie van de Strafrechtsbedeling - Dr Colman & Verhage
Inleiding - Colman
Helikopterperspectief
1. Misdrijf- straf
2. De strafrechtsketen
1. De logica van de strafrechtsketen: de echelons
2. Een trechter
3. Keuzes maken in de keten
1. Opsporing
2. Vervolging
3. Straftoemeting
4. Strafuitvoering
1. Hoe denken we over misdrijf en straf?
Ancien Régime (tot aan de 18de E)
à Willekeur, recht op bestraHing was alleenrecht koning, bekentenis afdwingen,
voorbeeldstraHen, “wrede Middeleeuwen” versus recent onderzoek
à Voornamelijk focus op vergelding en afschrikking (algemene preventie)
Verlichting en Klassiek Strafrecht (18-19e E)
à De mens is een rationeel wezen, sociaal contract, Magna Charta van het strafrecht
(legaliteit-proportionaliteit- subsidiariteit), vaste straHen, geen individualisering,
schuldnotie centraal
à Voornamelijk focus op vergelding (maar ifv sociaal contract), algemene preventie
(afschrikking), bijzondere preventie (gevangenisstraf)
Positivisme (2de helft 19e E)
à Misdrijf gevolg causale factoren, de mens heeft geen vrije keuze, gedetermineerd,
sociaal gevaarlijkheid, Magna Charta op de helling, verschuiving van daad naar dader,
sanctie
à Vergelding = zinloos? Focus op bijzondere preventie en resocialisatie (sanctie)
Sociaal Verweer (2de helft 19e E)
à De maatschappij beschermen (‘verweren’), de mens heeft een ‘zekere vrijheid’, het
eclecticisme van Prins
à ‘Normale’ delinquenten versus andere delinquenten, straHen versus maatregelen
(“geestesgestoorden en jeugdigen”)
Na WO II
à Overgangsfase, bloei, welvaartstaat en verzorgingsstaat
à Uitbouw sociale vangnetten
à meer zaken strafbaar gaan stellen
1
,Nieuw Sociaal Verweer (na WO II)
à Aandacht voor persoonlijkheid & sociaal milieu (cfr. ‘oud’ sociaal verweer),
individualisering, mét aandacht voor de rechtspositie van de dader (legaliteit)
à Resocialisatie centraal
à we houden ons aan principes van oud sociaal verweer maar hou je aan “aandacht
hebben voor de rechtspositie van de dader”
à we willen de dader terughebben in de samenleving
Vandaag = diverse stromingen
à Straf = diverse straHen. Streven naar evenwicht tussen
• Vergelding,
• afschrikking,
• resocialisatie
• en herstel.
– Resocialisatie als functie van een (gevangenis)straf: wat
vinden jullie daar van?
à Rechter als koorddanser - publieke opinie
à Voormalig Minister van Justitie Koen Geens: 3 fases hervormingen strafrecht,
strafprocesrecht, strafuitvoeringsrecht
à Vandaag hebben we een nieuw strafwetboek (2026)
2. De ‘logica’ van de strafrechtsketen- de echelons
De strafrechtsketen- een trechter
à Misdrijf: door de wet omschreven gedrag waarop een straf is gesteld die in de wet is
bepaald
à Dark number versus misdrijven die in de trechter terecht komen
In de meeste gevallen komen we niet tot de strafuitvoering
• 700 000 - 750 000 misdrijven/jaar bezorgd aan OM
• Slechts een klein deel ervan (35 000-55 000/jaar, 5%-7%) worden door de
strafrechter behandeld
• Een klein deel daarvan (18 000/jaar) leidt tot hechtenis/gevangenisstraf
2
,De strafrechtsketen en de verregaande juridisering
Overreglementering, uitbreiding strafrecht maar investeringen voor justitie volgden niet
• “We hebben het strafrecht verwaarloosd” -> hierdoor geen doorstroling in
trechter
=> proportionalisering
=> te weinig investering in magistraten, …
=> reductionisme: meer inzetten op alternatieve straHen en sancties zodat
mensen in gevangenissen zitten, er sneller uitstromen
• Gevangenissen zitten overvol, coördinatie tussen diverse actoren loopt soms
mank
à Overlopen/opstroppen trechter: onbeheersbare hoeveelheid straHen en het
onvermogen om die uitgesproken straHen adequaat uit te voeren
à Tast eHiciëntie van het strafrecht aan en zorgt voor uitholling
à De strafrechtsketen en de ruimte voor beleid
De strafrechtsketen en de ruimte voor beleid
“Beleid voeren”
à Klassieke strafrecht: geen ruimte voor beleid (magna charta)
• Proportionaliteit, legaliteit
à Oud sociaal verweer: creatie beleidsruimte op echelon SU en deels ST
• Bvb voorwaardelijke invrijheidsstelling, verzachtende omstandigheden
à Nieuw sociaal verweer: creatie beleidsruimte op elk echelon
• Bvb praetoriaanse probatie, Bemiddeling en Maatregelen, probatie, penitentiair
verlof
3. Keuzes maken bij de opsporing (vanaf 25/09)
à (Lokale en federale) politie, bijzondere inspectiediensten, douane,..
=> Politie legt schriftelijk vast in processen-verbaal
à Wettelijk geen autonomie (geen politiesepot*): alles verbaliseren en doorgeven aan
OM
à Opsporingsonderzoek onder leiding van het Openbaar Ministerie (OM) (90%)
=> Dwangmaatregelen: vordering tot onderzoek, onder leiding van de
onderzoeksrechter (gerechtelijk onderzoek, 10%)
à Quid: staat dit op de helling?
3
, 4. Keuzes maken bij de vervolging (vanaf 16/10)
à Logica van de strafrechtelijke reactie op misdrijven:
• “Eens een misdrijf is opgespoord en vastgesteld, wordt het aan de strafrechter
voorgelegd met het oog op beoordeling en eventuele bestra=ing”
• REALITEIT: eerder uitzondering op deze regel!
=> OM is een scharnier: sepos, buiten gerechtelijke afhandelingen
à Opsporings- en vervolgingsbeleid: richtlijnen minister van Justitie en
omzendbrieven College PG’s (COLs)= bindend voor alle leden OM
• … maar binnen de grenzen bepaald door de minister van Justitie/College PG’s kan
het OM eigen accenten leggen:
• = Opportuniteitsbeginsel: het OM kan beslissen om wel/niet tot vervolging over te
gaan
• Dus door dit opsporings en vervolgingsbeleid zijn er richtlijnen opgelegd door
minister van justitie en college can PG’s MAAR door het opportuniteitsbeginsel
kunnen ze (OM) wel eigen accenten leggen!
à OM als spilfiguur!
• Zondergevolgstelling 65-70%
> technisch = 65% = het is onmogelijk door gebrek aan bewijs, …
> opportuniteit = 35% = je kan vervolgen maar je doet het niet (is niet nuttig voor
de maatschappij)
• Buitengerechtelijke afhandeling op parketniveau = spreekt de rechter uit, niveau
van de straftoemeting
• Beslissen tot vervolgen
5. Keuzes maken bij de straftoemeting (vanaf 30/10)
Een strafrechtelijke reactie op een misdrijf is de uitzondering
Instellen strafvordering via:
• OM (OM/PdK heeft vervolgingsmonopolie)
Uitzonderingen, zoals:
• Via Raadkamer (na vordering OM) na afsluiting gerechtelijk onderzoek door
onderzoeksrechter
• Door het slachtoHer
6. Vrouwe justitia
Recht op een eerlijk proces
• blind = onpartijdig
• zwaard = knoop doorhakken = vonnis stellen
• de balans, weegschaal = afweging, proportionaliteit
4
Inleiding - Colman
Helikopterperspectief
1. Misdrijf- straf
2. De strafrechtsketen
1. De logica van de strafrechtsketen: de echelons
2. Een trechter
3. Keuzes maken in de keten
1. Opsporing
2. Vervolging
3. Straftoemeting
4. Strafuitvoering
1. Hoe denken we over misdrijf en straf?
Ancien Régime (tot aan de 18de E)
à Willekeur, recht op bestraHing was alleenrecht koning, bekentenis afdwingen,
voorbeeldstraHen, “wrede Middeleeuwen” versus recent onderzoek
à Voornamelijk focus op vergelding en afschrikking (algemene preventie)
Verlichting en Klassiek Strafrecht (18-19e E)
à De mens is een rationeel wezen, sociaal contract, Magna Charta van het strafrecht
(legaliteit-proportionaliteit- subsidiariteit), vaste straHen, geen individualisering,
schuldnotie centraal
à Voornamelijk focus op vergelding (maar ifv sociaal contract), algemene preventie
(afschrikking), bijzondere preventie (gevangenisstraf)
Positivisme (2de helft 19e E)
à Misdrijf gevolg causale factoren, de mens heeft geen vrije keuze, gedetermineerd,
sociaal gevaarlijkheid, Magna Charta op de helling, verschuiving van daad naar dader,
sanctie
à Vergelding = zinloos? Focus op bijzondere preventie en resocialisatie (sanctie)
Sociaal Verweer (2de helft 19e E)
à De maatschappij beschermen (‘verweren’), de mens heeft een ‘zekere vrijheid’, het
eclecticisme van Prins
à ‘Normale’ delinquenten versus andere delinquenten, straHen versus maatregelen
(“geestesgestoorden en jeugdigen”)
Na WO II
à Overgangsfase, bloei, welvaartstaat en verzorgingsstaat
à Uitbouw sociale vangnetten
à meer zaken strafbaar gaan stellen
1
,Nieuw Sociaal Verweer (na WO II)
à Aandacht voor persoonlijkheid & sociaal milieu (cfr. ‘oud’ sociaal verweer),
individualisering, mét aandacht voor de rechtspositie van de dader (legaliteit)
à Resocialisatie centraal
à we houden ons aan principes van oud sociaal verweer maar hou je aan “aandacht
hebben voor de rechtspositie van de dader”
à we willen de dader terughebben in de samenleving
Vandaag = diverse stromingen
à Straf = diverse straHen. Streven naar evenwicht tussen
• Vergelding,
• afschrikking,
• resocialisatie
• en herstel.
– Resocialisatie als functie van een (gevangenis)straf: wat
vinden jullie daar van?
à Rechter als koorddanser - publieke opinie
à Voormalig Minister van Justitie Koen Geens: 3 fases hervormingen strafrecht,
strafprocesrecht, strafuitvoeringsrecht
à Vandaag hebben we een nieuw strafwetboek (2026)
2. De ‘logica’ van de strafrechtsketen- de echelons
De strafrechtsketen- een trechter
à Misdrijf: door de wet omschreven gedrag waarop een straf is gesteld die in de wet is
bepaald
à Dark number versus misdrijven die in de trechter terecht komen
In de meeste gevallen komen we niet tot de strafuitvoering
• 700 000 - 750 000 misdrijven/jaar bezorgd aan OM
• Slechts een klein deel ervan (35 000-55 000/jaar, 5%-7%) worden door de
strafrechter behandeld
• Een klein deel daarvan (18 000/jaar) leidt tot hechtenis/gevangenisstraf
2
,De strafrechtsketen en de verregaande juridisering
Overreglementering, uitbreiding strafrecht maar investeringen voor justitie volgden niet
• “We hebben het strafrecht verwaarloosd” -> hierdoor geen doorstroling in
trechter
=> proportionalisering
=> te weinig investering in magistraten, …
=> reductionisme: meer inzetten op alternatieve straHen en sancties zodat
mensen in gevangenissen zitten, er sneller uitstromen
• Gevangenissen zitten overvol, coördinatie tussen diverse actoren loopt soms
mank
à Overlopen/opstroppen trechter: onbeheersbare hoeveelheid straHen en het
onvermogen om die uitgesproken straHen adequaat uit te voeren
à Tast eHiciëntie van het strafrecht aan en zorgt voor uitholling
à De strafrechtsketen en de ruimte voor beleid
De strafrechtsketen en de ruimte voor beleid
“Beleid voeren”
à Klassieke strafrecht: geen ruimte voor beleid (magna charta)
• Proportionaliteit, legaliteit
à Oud sociaal verweer: creatie beleidsruimte op echelon SU en deels ST
• Bvb voorwaardelijke invrijheidsstelling, verzachtende omstandigheden
à Nieuw sociaal verweer: creatie beleidsruimte op elk echelon
• Bvb praetoriaanse probatie, Bemiddeling en Maatregelen, probatie, penitentiair
verlof
3. Keuzes maken bij de opsporing (vanaf 25/09)
à (Lokale en federale) politie, bijzondere inspectiediensten, douane,..
=> Politie legt schriftelijk vast in processen-verbaal
à Wettelijk geen autonomie (geen politiesepot*): alles verbaliseren en doorgeven aan
OM
à Opsporingsonderzoek onder leiding van het Openbaar Ministerie (OM) (90%)
=> Dwangmaatregelen: vordering tot onderzoek, onder leiding van de
onderzoeksrechter (gerechtelijk onderzoek, 10%)
à Quid: staat dit op de helling?
3
, 4. Keuzes maken bij de vervolging (vanaf 16/10)
à Logica van de strafrechtelijke reactie op misdrijven:
• “Eens een misdrijf is opgespoord en vastgesteld, wordt het aan de strafrechter
voorgelegd met het oog op beoordeling en eventuele bestra=ing”
• REALITEIT: eerder uitzondering op deze regel!
=> OM is een scharnier: sepos, buiten gerechtelijke afhandelingen
à Opsporings- en vervolgingsbeleid: richtlijnen minister van Justitie en
omzendbrieven College PG’s (COLs)= bindend voor alle leden OM
• … maar binnen de grenzen bepaald door de minister van Justitie/College PG’s kan
het OM eigen accenten leggen:
• = Opportuniteitsbeginsel: het OM kan beslissen om wel/niet tot vervolging over te
gaan
• Dus door dit opsporings en vervolgingsbeleid zijn er richtlijnen opgelegd door
minister van justitie en college can PG’s MAAR door het opportuniteitsbeginsel
kunnen ze (OM) wel eigen accenten leggen!
à OM als spilfiguur!
• Zondergevolgstelling 65-70%
> technisch = 65% = het is onmogelijk door gebrek aan bewijs, …
> opportuniteit = 35% = je kan vervolgen maar je doet het niet (is niet nuttig voor
de maatschappij)
• Buitengerechtelijke afhandeling op parketniveau = spreekt de rechter uit, niveau
van de straftoemeting
• Beslissen tot vervolgen
5. Keuzes maken bij de straftoemeting (vanaf 30/10)
Een strafrechtelijke reactie op een misdrijf is de uitzondering
Instellen strafvordering via:
• OM (OM/PdK heeft vervolgingsmonopolie)
Uitzonderingen, zoals:
• Via Raadkamer (na vordering OM) na afsluiting gerechtelijk onderzoek door
onderzoeksrechter
• Door het slachtoHer
6. Vrouwe justitia
Recht op een eerlijk proces
• blind = onpartijdig
• zwaard = knoop doorhakken = vonnis stellen
• de balans, weegschaal = afweging, proportionaliteit
4
