Les 1: Integrale zorg en rol van de spirituele dimensie
Fragment oudjes in woonzorgcentrum
- Ouderen zijn vaak bezig met het opmaken van een levensbalans
- Wat zinvol was en wat niet zinvol was.
- Erikson: elke levensfase heeft ontwikkelingstaken ook op vlak van spiritualiteit
- In deze leeftijdscategorie: Balans opmaken wat goed en af is en wat niet goed is
geweest en onaf is.
- Als de balans doorslaat naar positieve/zinvolheid, dan overheersen dankbaarheid en
innerlijke rust. (“Ze mogen me komen halen, alles wat me nog overkomt krijg ik cadeau.”
Zinbeleving - De Z van RZL
- Wat is het?
- Wie heeft het?
- Hoe herken je het?
- Wat doe je ermee?
→ Nadenken over zinbeleving typisch wanneer mensen geconfronteerd worden met een
levensbreuk, wanneer men botst op grenzen in het leven
→ Nadenken over en zinbeleving kan uitdraaien op een herschikking van kernwaarden of tot een
herbevestiging van wat al is.
vb na auto-ongeluk familie plots veel belangrijker vinden dan je werk
vb Jimmy Fallon na operatie herbevestiging roeping: leuke tv maken en mensen doen lachen
Boek: Viktor Frankl - Man’s Search for Meaning
- Psychiater van Joodse afkomst, gevangen in de concentratiekampen
- Reflecteerde hierover en schreef een boek obv zijn ervaring.
- Hij analyseert zijn bevindingen en ervaringen in het kamp
- Hij introduceert zijn visie over betekenis en zingeving (basis voor logotherapie = naar
boven brengen van wat de zin van het leven is)
Piramide van Maslow:
Mens ontwikkelt zich in stadia: je kan van de onderste naar de bovenste laag
gaan, maar je moet voldoen aan de noden van een laag om naar de
volgende te kunnen gaan.
Eerst moet je dus aan basale fysiologische behoeften voldoen om als mens
te kunnen voldoen aan veiligheid.
Zelfontplooiing (bovenste laag) = levensbeschouwing en spiritualiteit, is een luxe tijdverdrijf voor
mensen die helemaal ontwikkeld zijn.
<-> Frankl geeft kritiek op deze piramide:
Aan zijn basisbehoeften in de concentratiekampen werd niet voldaan, maar toch was er
zelfontplooiing (zoeken naar de zin van wat hem overkwam). Hieruit besloot hij: de hoogste drijfveer
van de mens is de zoektocht naar een zinvol leven & zinsvervulling.
- We nemen elke dag beslissingen gebaseerd om een goede betekenisvolle dag te verkrijgen
- Innate inner search for meaning - de aangeboren drang tot betekenis
- Leven als een dynamisch geheel van gebeurtenissen die ons overkomen. Als er iets plots
gebeurt, dan vraagt het leven u om er een zin aan te geven. Het leven stelt ons vragen en wij
hebben de uitdaging om daar betekenis en zin aan toe te kennen.
- Opm: je kiest hier niet voor, het overkomt je.
,De rol van de spirituele dimensie
Activiteit van de spirituele dimensie is zoals ademen (wezenlijk, buiten adem, onbewust, …). Je ademt
automatisch, je bent je er niet bewust van, maar je kan je ervan ook bewust worden op een positieve
of een negatieve manier. (neg = COPD, pneumonie; pos = mediteren)
- Continue (onbewuste & bewuste) activiteit met intensifiëring door interne & externe factoren
- Positief: als je je zingeving verdiept en zin beleeft door bv meditatie, gebed,
confrontatie met volheid van het leven
- Negatief: bewust worden op moment van zinverlies, tekort → acuut of chronisch verlies
aan zin en van daaruit spirituele pijn of distress ervaren
Rol van de spirituele dimensie - integrale visie
= zorg voor de hele mens in 4 dimensies: fysische, emotionele, sociale en spirituele van de mens
De mens is een lichaam, een relationeel en emotioneel wezen, de mens is een spiritueel wezen
voortdurend op zoek naar zin.
Omgekeerde piramide
- Fundamentele verbondenheid tussen dimensies
- Spirituele dimensie werkt door andere dimensies
- De existentiële laag is universeel (bv vertrouwen, hoop),
de zoektocht naar zin door iedereen gedeeld
- Bij ⅗ tot ⅘ is er een openheid op transcendente en/of religieuze laag
“Ik geloof in iets, er is iets, ik geloof in het lot.”
- Steeds actief: een zinvol leven is een doel
- De spirituele dimensie staat onderaan
- Frankl “Het is de hoogste drijfveer in het leven vd mens, fundament dat gaat over
zoeken naar zin. Wat er misgaat is vaak ook een dealbreaker naar andere dimensies”
- Historisch: zorg en spiritualiteit zijn altijd met elkaar verweven geweest
vb in psychiatrie: spirituelen zagen nood in de samenleving en zijn vanuit hun religieuze
overtuiging zorg beginnen opnemen voor diegenen waarvoor niemand zorg wilde dragen:
onderdak en veiligheid geven aan deze mensen
- Onder invloed van techniek en wetenschap nadien op de achtergrond gekomen
- Opnieuw groeiende interesse sinds integratie in de palliatieve zorgen
- Boom aan artikels over impact van spirituele dimensie op behandelingen en resultaten
- ISPEC: Interprofessioneel Spiritual Care Education Curriculum: geeft trainingen aan
zorgverleners rond spirituele dimensie in de zorg
De spirituele dimensie wordt heel goed herkend binnen de WHO, sinds 2014.
Wat we weten uit empirisch onderzoek op vlak van spirituele dimensie:
- Spiritualiteit speelt een centrale complexe rol in de ervaring van ernstige ziekte bij patiënt en
naasten. Is heel actief, zeker als mensen ziek zijn.
- Religie, zinbeleving en spiritualiteit maken een deel uit van het leven van mensen
- Acute situaties in gezondheid brengen spirituele en religieuze noden voort
- Religie en spiritualiteit zijn essentieel in coping (negatieve coping = slechte outcomes)
- QoL en voldoening van de patiënt zijn hoger als er spirituele zorg gebeurt
- De spirituele dimensie beïnvloedt besluitvorming en uitvoeren van besluiten en heeft
belangrijke rol in therapietrouw
,Spiritualiteit volgens prof. dr. Christina Puchalski:
Internationale consensus definitie van spiritualiteit en spirituele dimensie bestaat uit 4 delen:
1. Aangeboren en dynamisch
- Voortdurend in beweging door het leven dat je meemaakt en kan dus veranderen.
- Het hele menselijke leven wordt erdoor gekenmerkt.
2. Doel = ultieme betekenis, zin, doel en transcendentie geven, ultimate meaning of life.
Levensdoelen stellen.
- Verbinden met het transcendente kan op 2 manieren; horizontaal en verticaal
- Horizontaal = verbinden met wat jou overstijgt, dat jou zin geeft, bv je kan
zoveel uitleg geven als je wil, maar er zal altijd iets overstijgen, kan je niet
uitleggen, vaak beschreven adhv gedichten of muziek.
- Verticaal = gericht op verbinding met god, goden, … iets groter
3. Verbinding ga je vaak terugvinden met ultimate meaning en purpose, je ervaart dit in
verbinding met jezelf, met familie, met anderen, de samenleving en de natuur of wat voor jou
betekenisvol en heilig is.
4. Spiritualiteit wordt uitgedrukt in waarden, overtuigingen, tradities en praktijken.
Definitie is breder dan het religieuze
Spiritual care studies
Tracy Balboni, prof aan Harvard, maakte een review van 8000+ artikels over spiritual care in health
care. Artikel was baanbrekend omdat het aangeeft wat er tot nu toe wetenschappelijk werd bereikt.
Belangrijkste besluit:
- Spirituele dimensie speelt een belangrijke rol als mensen ziek zijn en het is dus belangrijk om
het te integreren in de zorg.
- Zorgverleners moeten een basiskennis hebben in deze dimensie en getraind worden
- Integreer 2e lijns zorgverleners in de zorg, spirituele zorgverleners
BioPsychoSociale-Spirituele model
Activiteit van de spirituele dimensie
Basis activiteit, kan zich uiten doorheen de 4 dimensies van de mens
- Zin zoeken
- Zin geven
- Zin ontvangen
- Zin beleven
- Zinverlies hanteren, onzin beleven
, Verhoogde activiteit van de spirituele dimensie
- Nooit bij stilstaan = niet goed
- Altijd mee bezig zijn = ook niet optimaal
- Activiteit kan verhoogd actief zijn:
- Positief: volheid van zin ervaren
- Negatief: tekort aan zin ervaren, spirituele pijn
- Symptomen leren herkennen en wijzen naar spirituele verdieping (positief) of spirituele pijn:
1. Uitingen van onmacht → altijd stukje controleverlies op het leven, zeker bij ouderen.
2. Uitspraken met dubbele laag, verborgen achter uitdrukkingen van de lichamelijke,
psychische en sociale dimensies (symbooltaal); “ ik voel me als een dode kale boom”
3. Existentieel schuldgevoel
- Verdwijnt niet door rationalisering
- Bij mensen die waken bij hun stervende partner, hebben ze zichzelf als doel
opgesteld om erbij te blijven als die overlijdt. Als die dan sterft als ze net niet
hier zijn, is het schuldgevoel enorm. Voor jezelf kortgesloten aan belangrijke
levensdoelen voor jezelf, je beantwoordt niet aan de goede identiteit van een
partner zoals je dat zelf hebt ingevuld.
- Enige wat hiervoor helpt is tijd, mits ondersteuning van anderen deels
integreren in hoe het eenmaal gebeurd is.
4. Gebruik van krachtbronnen: teruggrijpen naar krachtbronnen die betekenis en zin
geven omdat ze in hun leven een zintekort hebben.
5. Uiten van spirituele noden
- Bv onderzoek Hermann 2001: spirituele noden bij terminale patiënten
- Nood aan inbreng en controle
- Controle is grote zingever.
- Controleverlies is een zintekort in het leven
- Nood aan aanwezigheid en contact
- Nood om af te ronden
- Nood aan geloof en religie
- Nood om verbonden te zijn met de natuur
- Nood aan positiviteit: nood aan iets minder ernstig, aan het gewone
6. Uitspraken rond hoop en wanhoop.
- Hoop is een enorme zingever. Als mensen perspectief hebben en denken dat er nog
een toekomstverhaal is, dan wordt er zin gegenereerd in het hier en nu.
7. Uitspraken en vragen rond zin en onzin
- Wekken onmacht op bij de vrager, je kan het gevoel van waaruit deze vraag ontstaat
niet wegnemen. Probleemoplossend denken werkt niet in de spirituele dimensie, er
zijn geen standaardoplossingen hier.
Voorbeeld verhoogde spirituele activiteit: patiënt in de lift “ik ben op weg naar mijn dood”.
- Je kan niets verkeerds zeggen omdat er geen juist antwoord is.
- Tegemoetkomen
- Zeggen dat ze de moed niet mag verliezen
- Vragen waarom ze dat zegt, open vraag
- niets zeggen, stilte geven, nonverbaal meelevend kijken
- Hand vastnemen.
Fragment oudjes in woonzorgcentrum
- Ouderen zijn vaak bezig met het opmaken van een levensbalans
- Wat zinvol was en wat niet zinvol was.
- Erikson: elke levensfase heeft ontwikkelingstaken ook op vlak van spiritualiteit
- In deze leeftijdscategorie: Balans opmaken wat goed en af is en wat niet goed is
geweest en onaf is.
- Als de balans doorslaat naar positieve/zinvolheid, dan overheersen dankbaarheid en
innerlijke rust. (“Ze mogen me komen halen, alles wat me nog overkomt krijg ik cadeau.”
Zinbeleving - De Z van RZL
- Wat is het?
- Wie heeft het?
- Hoe herken je het?
- Wat doe je ermee?
→ Nadenken over zinbeleving typisch wanneer mensen geconfronteerd worden met een
levensbreuk, wanneer men botst op grenzen in het leven
→ Nadenken over en zinbeleving kan uitdraaien op een herschikking van kernwaarden of tot een
herbevestiging van wat al is.
vb na auto-ongeluk familie plots veel belangrijker vinden dan je werk
vb Jimmy Fallon na operatie herbevestiging roeping: leuke tv maken en mensen doen lachen
Boek: Viktor Frankl - Man’s Search for Meaning
- Psychiater van Joodse afkomst, gevangen in de concentratiekampen
- Reflecteerde hierover en schreef een boek obv zijn ervaring.
- Hij analyseert zijn bevindingen en ervaringen in het kamp
- Hij introduceert zijn visie over betekenis en zingeving (basis voor logotherapie = naar
boven brengen van wat de zin van het leven is)
Piramide van Maslow:
Mens ontwikkelt zich in stadia: je kan van de onderste naar de bovenste laag
gaan, maar je moet voldoen aan de noden van een laag om naar de
volgende te kunnen gaan.
Eerst moet je dus aan basale fysiologische behoeften voldoen om als mens
te kunnen voldoen aan veiligheid.
Zelfontplooiing (bovenste laag) = levensbeschouwing en spiritualiteit, is een luxe tijdverdrijf voor
mensen die helemaal ontwikkeld zijn.
<-> Frankl geeft kritiek op deze piramide:
Aan zijn basisbehoeften in de concentratiekampen werd niet voldaan, maar toch was er
zelfontplooiing (zoeken naar de zin van wat hem overkwam). Hieruit besloot hij: de hoogste drijfveer
van de mens is de zoektocht naar een zinvol leven & zinsvervulling.
- We nemen elke dag beslissingen gebaseerd om een goede betekenisvolle dag te verkrijgen
- Innate inner search for meaning - de aangeboren drang tot betekenis
- Leven als een dynamisch geheel van gebeurtenissen die ons overkomen. Als er iets plots
gebeurt, dan vraagt het leven u om er een zin aan te geven. Het leven stelt ons vragen en wij
hebben de uitdaging om daar betekenis en zin aan toe te kennen.
- Opm: je kiest hier niet voor, het overkomt je.
,De rol van de spirituele dimensie
Activiteit van de spirituele dimensie is zoals ademen (wezenlijk, buiten adem, onbewust, …). Je ademt
automatisch, je bent je er niet bewust van, maar je kan je ervan ook bewust worden op een positieve
of een negatieve manier. (neg = COPD, pneumonie; pos = mediteren)
- Continue (onbewuste & bewuste) activiteit met intensifiëring door interne & externe factoren
- Positief: als je je zingeving verdiept en zin beleeft door bv meditatie, gebed,
confrontatie met volheid van het leven
- Negatief: bewust worden op moment van zinverlies, tekort → acuut of chronisch verlies
aan zin en van daaruit spirituele pijn of distress ervaren
Rol van de spirituele dimensie - integrale visie
= zorg voor de hele mens in 4 dimensies: fysische, emotionele, sociale en spirituele van de mens
De mens is een lichaam, een relationeel en emotioneel wezen, de mens is een spiritueel wezen
voortdurend op zoek naar zin.
Omgekeerde piramide
- Fundamentele verbondenheid tussen dimensies
- Spirituele dimensie werkt door andere dimensies
- De existentiële laag is universeel (bv vertrouwen, hoop),
de zoektocht naar zin door iedereen gedeeld
- Bij ⅗ tot ⅘ is er een openheid op transcendente en/of religieuze laag
“Ik geloof in iets, er is iets, ik geloof in het lot.”
- Steeds actief: een zinvol leven is een doel
- De spirituele dimensie staat onderaan
- Frankl “Het is de hoogste drijfveer in het leven vd mens, fundament dat gaat over
zoeken naar zin. Wat er misgaat is vaak ook een dealbreaker naar andere dimensies”
- Historisch: zorg en spiritualiteit zijn altijd met elkaar verweven geweest
vb in psychiatrie: spirituelen zagen nood in de samenleving en zijn vanuit hun religieuze
overtuiging zorg beginnen opnemen voor diegenen waarvoor niemand zorg wilde dragen:
onderdak en veiligheid geven aan deze mensen
- Onder invloed van techniek en wetenschap nadien op de achtergrond gekomen
- Opnieuw groeiende interesse sinds integratie in de palliatieve zorgen
- Boom aan artikels over impact van spirituele dimensie op behandelingen en resultaten
- ISPEC: Interprofessioneel Spiritual Care Education Curriculum: geeft trainingen aan
zorgverleners rond spirituele dimensie in de zorg
De spirituele dimensie wordt heel goed herkend binnen de WHO, sinds 2014.
Wat we weten uit empirisch onderzoek op vlak van spirituele dimensie:
- Spiritualiteit speelt een centrale complexe rol in de ervaring van ernstige ziekte bij patiënt en
naasten. Is heel actief, zeker als mensen ziek zijn.
- Religie, zinbeleving en spiritualiteit maken een deel uit van het leven van mensen
- Acute situaties in gezondheid brengen spirituele en religieuze noden voort
- Religie en spiritualiteit zijn essentieel in coping (negatieve coping = slechte outcomes)
- QoL en voldoening van de patiënt zijn hoger als er spirituele zorg gebeurt
- De spirituele dimensie beïnvloedt besluitvorming en uitvoeren van besluiten en heeft
belangrijke rol in therapietrouw
,Spiritualiteit volgens prof. dr. Christina Puchalski:
Internationale consensus definitie van spiritualiteit en spirituele dimensie bestaat uit 4 delen:
1. Aangeboren en dynamisch
- Voortdurend in beweging door het leven dat je meemaakt en kan dus veranderen.
- Het hele menselijke leven wordt erdoor gekenmerkt.
2. Doel = ultieme betekenis, zin, doel en transcendentie geven, ultimate meaning of life.
Levensdoelen stellen.
- Verbinden met het transcendente kan op 2 manieren; horizontaal en verticaal
- Horizontaal = verbinden met wat jou overstijgt, dat jou zin geeft, bv je kan
zoveel uitleg geven als je wil, maar er zal altijd iets overstijgen, kan je niet
uitleggen, vaak beschreven adhv gedichten of muziek.
- Verticaal = gericht op verbinding met god, goden, … iets groter
3. Verbinding ga je vaak terugvinden met ultimate meaning en purpose, je ervaart dit in
verbinding met jezelf, met familie, met anderen, de samenleving en de natuur of wat voor jou
betekenisvol en heilig is.
4. Spiritualiteit wordt uitgedrukt in waarden, overtuigingen, tradities en praktijken.
Definitie is breder dan het religieuze
Spiritual care studies
Tracy Balboni, prof aan Harvard, maakte een review van 8000+ artikels over spiritual care in health
care. Artikel was baanbrekend omdat het aangeeft wat er tot nu toe wetenschappelijk werd bereikt.
Belangrijkste besluit:
- Spirituele dimensie speelt een belangrijke rol als mensen ziek zijn en het is dus belangrijk om
het te integreren in de zorg.
- Zorgverleners moeten een basiskennis hebben in deze dimensie en getraind worden
- Integreer 2e lijns zorgverleners in de zorg, spirituele zorgverleners
BioPsychoSociale-Spirituele model
Activiteit van de spirituele dimensie
Basis activiteit, kan zich uiten doorheen de 4 dimensies van de mens
- Zin zoeken
- Zin geven
- Zin ontvangen
- Zin beleven
- Zinverlies hanteren, onzin beleven
, Verhoogde activiteit van de spirituele dimensie
- Nooit bij stilstaan = niet goed
- Altijd mee bezig zijn = ook niet optimaal
- Activiteit kan verhoogd actief zijn:
- Positief: volheid van zin ervaren
- Negatief: tekort aan zin ervaren, spirituele pijn
- Symptomen leren herkennen en wijzen naar spirituele verdieping (positief) of spirituele pijn:
1. Uitingen van onmacht → altijd stukje controleverlies op het leven, zeker bij ouderen.
2. Uitspraken met dubbele laag, verborgen achter uitdrukkingen van de lichamelijke,
psychische en sociale dimensies (symbooltaal); “ ik voel me als een dode kale boom”
3. Existentieel schuldgevoel
- Verdwijnt niet door rationalisering
- Bij mensen die waken bij hun stervende partner, hebben ze zichzelf als doel
opgesteld om erbij te blijven als die overlijdt. Als die dan sterft als ze net niet
hier zijn, is het schuldgevoel enorm. Voor jezelf kortgesloten aan belangrijke
levensdoelen voor jezelf, je beantwoordt niet aan de goede identiteit van een
partner zoals je dat zelf hebt ingevuld.
- Enige wat hiervoor helpt is tijd, mits ondersteuning van anderen deels
integreren in hoe het eenmaal gebeurd is.
4. Gebruik van krachtbronnen: teruggrijpen naar krachtbronnen die betekenis en zin
geven omdat ze in hun leven een zintekort hebben.
5. Uiten van spirituele noden
- Bv onderzoek Hermann 2001: spirituele noden bij terminale patiënten
- Nood aan inbreng en controle
- Controle is grote zingever.
- Controleverlies is een zintekort in het leven
- Nood aan aanwezigheid en contact
- Nood om af te ronden
- Nood aan geloof en religie
- Nood om verbonden te zijn met de natuur
- Nood aan positiviteit: nood aan iets minder ernstig, aan het gewone
6. Uitspraken rond hoop en wanhoop.
- Hoop is een enorme zingever. Als mensen perspectief hebben en denken dat er nog
een toekomstverhaal is, dan wordt er zin gegenereerd in het hier en nu.
7. Uitspraken en vragen rond zin en onzin
- Wekken onmacht op bij de vrager, je kan het gevoel van waaruit deze vraag ontstaat
niet wegnemen. Probleemoplossend denken werkt niet in de spirituele dimensie, er
zijn geen standaardoplossingen hier.
Voorbeeld verhoogde spirituele activiteit: patiënt in de lift “ik ben op weg naar mijn dood”.
- Je kan niets verkeerds zeggen omdat er geen juist antwoord is.
- Tegemoetkomen
- Zeggen dat ze de moed niet mag verliezen
- Vragen waarom ze dat zegt, open vraag
- niets zeggen, stilte geven, nonverbaal meelevend kijken
- Hand vastnemen.
