Staatsrecht
Inhoudsopgave
Inleiding........................................................................................................................................................................... 2
Deel I: Krachtlijnen............................................................................................................................................................ 4
De Belgische staat.....................................................................................................................................................................4
Het ontstaan van België........................................................................................................................................................4
België als staat.......................................................................................................................................................................5
Gevolgen van kwalificatie als staat.......................................................................................................................................6
Democratische rechtsstaat........................................................................................................................................................6
De scheiding van de machten...............................................................................................................................................7
De rechtsstaat.......................................................................................................................................................................7
Een meergelaagde staat in Europa...........................................................................................................................................8
De (federale) staat BE...........................................................................................................................................................8
De Vlaamse en andere deelstaten......................................................................................................................................10
De Europese Unie................................................................................................................................................................12
De gemeenten en provincies..............................................................................................................................................12
Deel II: de democratische besluitvorming........................................................................................................................ 13
Grondwettelijke teksten..........................................................................................................................................................13
Inleiding...............................................................................................................................................................................13
De Belgische Grondwet.......................................................................................................................................................15
De constitutieve autonomie van de deelstaten..................................................................................................................17
De basisverdragen van de Europese Unie..........................................................................................................................18
De wetgevende instellingen....................................................................................................................................................18
Debatteren en organiseren.................................................................................................................................................18
Zelf beslissen.......................................................................................................................................................................19
Verkiezen en vertegenwoordigen.......................................................................................................................................21
Wetgeven............................................................................................................................................................................27
De uitvoerende instellingen.....................................................................................................................................................34
Vertrouwen en controleren................................................................................................................................................34
Besturen..............................................................................................................................................................................41
Bestuurlijke rechtshandelingen stellen...............................................................................................................................46
Taalgebruik door het bestuur.............................................................................................................................................47
Handhaving door het bestuur.............................................................................................................................................50
Deel III: de bevoegdheidsverlening.................................................................................................................................. 51
Gefedereerde bevoegdheden..................................................................................................................................................51
De bevoegdheidsverdeling binnen België...........................................................................................................................51
De bevoegdheidsverdeling binnen de Europese Unie........................................................................................................58
Territoriaal gedecentraliseerde bevoegdheden......................................................................................................................59
De bevoegdheden van de lokale besturen.........................................................................................................................59
Het toezicht op de lokale besturen.....................................................................................................................................59
Deel IV: de inwoners en hun grondrechten...................................................................................................................... 59
De inwoners.............................................................................................................................................................................60
Personen met de Belgische nationaliteit............................................................................................................................60
Personen zonder de Belgische nationaliteit.......................................................................................................................61
De burgers van de Europese Unie.......................................................................................................................................62
Grondrechten..........................................................................................................................................................................62
, De ontwikkeling van grondrechten.....................................................................................................................................63
De voornaamste grondrechten...........................................................................................................................................64
De beperking van grondrechten.........................................................................................................................................69
Horizontale werking van grondrechten..............................................................................................................................75
Deel V: de rechtsbescherming......................................................................................................................................... 75
De rechtsprekende instellingen...............................................................................................................................................75
De Belgische rechtscolleges................................................................................................................................................75
De rechtscolleges van de EU...............................................................................................................................................80
De rechtsbescherming tegen de overheid...............................................................................................................................81
De hiërarchie van de normen.............................................................................................................................................81
Rechtstreekse rechtsbescherming......................................................................................................................................82
Overheidsaansprakelijkheid................................................................................................................................................90
Exameninformatie.......................................................................................................................................................... 92
Voorbeeldvragen.....................................................................................................................................................................93
Open vragen........................................................................................................................................................................93
Multiple choice vragen........................................................................................................................................................95
Inleiding
̶ Staatsrecht is het recht dat betrekking heeft op de rol en structuur van de organen van de staat, de instelling
en functionering ervan, hun bevoegdheden, hun verhouding tot elkaar en die tot de burgers.
̶ ~ constitutioneel recht; grondwettelijk recht
“België is een meergelaagde, democratische rechtsstaat in Europa”
̶ België
̶ België als staat
̶ (Internationale) rechtsverantwoordelijkheid
̶ Verdragsbevoegdheid: verdragen sluiten met andere landen, regels vastleggen in andere
verdragen, ..
̶ Buitenlandse betrekkingen bv. BE kan diplomaten sturen, kan ambassades openen in andere
verdragen, … = obscuur deel v BE staatsrecht
̶ Gewapende macht -> koning staat aan hoofd vh leger
̶ Rechtsstaat
̶ De staat is gebonden door het recht waarvan zij de toepassing verzekert
̶ Hiërarchie van de normen
̶ Rechtsbescherming
̶ Tegen de wetgever (GwH)
̶ Tegen het bestuur (RvS)
̶ Onafhankelijke rechters
̶ Fundamentele rechten en vrijheden
‒ Democratische
̶ Demos (= volk) + cratos (= macht) = democratie (= macht ligt bij het volk)
, ̶ “Parlementaire democratie”
̶ Verkiezingen
̶ Legaliteitsbeginsel
̶ Parlementaire controle
‒ Meergelaagde
̶ Staatshervorming
̶ Gemeenschappen en gewesten
̶ Bevoegdheidsverdeling
̶ Provincies en gemeenten
̶ In Europa
̶ Europese Unie
̶ Raad van Europa
̶ Multilevel constitutionalism
̶ Verhouding Belgisch (grondwettelijk) recht en internationaal/Europees recht
̶ Wat ontbreekt?
̶ “Grondwet” – België is een “grondwettelijke, meergelaagde, democratische rechtsstaat”
̶ Materiële vs formele Grondwet
̶ Wijziging van de grondwet
̶ Wnt er zijn ook landen zonder een geschreven grondwet en zijn ook een meergelaagde,
democratische rechtsstaat bv. VK
Recht
̶ Rationeel opgebouwd geheel van door de overheid uitgevaardigde en via sancties afdwingbare normen die
dienen tot organisatie, handhaving of herstel van de orde in de samenleving
̶ Creëert orde: niet het recht van sterkste, maar de sterkte van het recht
̶ Vertoont onderlinge samenhang. Systeem met een eigen begrippenkader, onderliggende basiswaarden
̶ Kan worden afgedwongen -> niet alle regels zijn rechtsregels
̶ een student die om middernacht thuis moet zijn van zijn ouders, is duidelijk onderworpen aan een
regel (afspraken binnen familieverband) -> maar is geen rechtsregel
̶ ≠ morele regels (bv. aardig zijn tegen je medemens), godsdienstige regels, afspraken binnen
familieverband (bv. de regel om zondag de afwas te doen = dwingende regel), filosofische regels (bv.
vegetarisch eten) ≠ recht
̶ Recht ~ maatschappij: recht probeert de maatschappij te ordenen, mr maatschappij heeft ook invloed op
recht bv. klimaatdecreet en boerenprotest dat daarop gevolgd is vb. abortuswet -> discussie om dit te
veranderen wnt visie v maatschappij is bijgeschaafd
-> gevaren: grote maatschappelijke uitroep om iets te veranderen (vaak in strafrecht bv. mensen die lage
sanctie krijgen bv. Nicolas Caeyers -> willen sancties verhogen = steekvlamwetgeving)
Summa divisio Publiekrecht – Privaatrecht
= groot onderscheid tss privaatrecht en publiekrecht -> de rol vd overheid
, ̶ Privaatrecht: beheerst de situatie van en de relaties tussen particuliere (rechts)personen
vb. verbintenissenrecht, familierecht, ..
̶ Publiekrecht: beheerst de situatie van en de relaties tussen overheid en particuliere (rechts)personen en
overheden onderling vb. staatsrecht, fiscaal recht, …
̶ Onderscheid? Niet altijd duidelijk
‒ Bv. gerechtelijk recht: regelt de manier waarop burgers die een geschil hebben dt aan de rechter vr
beslechting kunnen voorleggen -> privaatrecht -> mr om die geschillenregeling mogelijk te maken,
moet de overheid wel rechtbanken oprichten, hun bevoegdheden afbakenen, .. -> publiekrecht
̶ Publiek-private samenwerking bv. veel belangrijke bouwprojecten
̶ Publiekrecht
̶ Staatsrecht, bestuursrecht, belastingrecht, mensenrechtenrecht, strafrecht, recht van de lokale
besturen, delen van het omgevingsrecht, van het sociaal recht …
DE KERNBOODSCHAP
België is een (grondwettelijke) meergelaagde, democratische rechtsstaat in Europa
Deel I: Krachtlijnen
De Belgische staat
Juridisch is de staat een publiekrechtelijke basisentiteit:
– Binnenin de staat krijgt het nationale recht vorm
– Naar buiten toe ontwikkelt zich het internationaal recht, dat tot stand komt door handelingen van of tussen
staten
Het ontstaan van België
Het ontstaan van staten
2 manieren:
̶ Oorspronkelijk ontstaan (vroeger)
̶ Staten konden ontstaan, als het ware uit het niets, op een grondgebied waar er voordien geen
enkele staat bestond
̶ Afgeleid ontstaan (nu) -> 4 mogelijkheden
̶ Dekolonisatie (belangrijk in 20ste eeuw): landen w onafhankelijk v natuurlijke heerser vb. Congo in
1960
̶ Secessie = stuk v land scheurt zich af v bestaand land en die een eigen onafhankelijke overheid
inricht (lukt niet altijd bv. Catalonië: nog steeds deel v Spanje) -> BE
̶ Dismembratio = 1 land valt uiteen in 2 of 3 landen vb. Servië-Montenegro
̶ Fusie = als 2 aparte landen één nieuw land worden vb. West- en Oost-Duitsland
-> bij ontstaan v nieuwe staat, gaan heel lang politieke discussies gepaard zoals BE via secessie met Koninkrijk
der Nederlanden
Het ontstaan van België
̶ Congres van Wenen (1814): grote landen spreken af wat er met Europa moest gebeuren -> grenzen
hertekenen
̶ Creëren bufferstaten zodat Frankrijk niet zo makkelijk een veroveringsoorlog zou starten
̶ Verenigd Koninkrijk der Nederlanden (1815): koninkrijk der Nederlanden w als zwak beschouwd als
bufferstaat -> stukje v noorden v Frankrijk (Zuidelijke Nederlanden) steken bij koninkrijk der Nederlanden ->
Verenigd Koninkrijk der Nederlanden = bufferstaat (onder heerschappij v koning Willem I)
̶ Zuidelijke provincies snel ontevreden
̶ Economische tegenstellingen -> andere belangen
̶ Politieke ondervertegenwoordiging in parlement en regering
̶ Inmenging in Kerk (onderwijs): bv. willem vond zichzelf bevoegd om bisschoppen aan te duiden
Inhoudsopgave
Inleiding........................................................................................................................................................................... 2
Deel I: Krachtlijnen............................................................................................................................................................ 4
De Belgische staat.....................................................................................................................................................................4
Het ontstaan van België........................................................................................................................................................4
België als staat.......................................................................................................................................................................5
Gevolgen van kwalificatie als staat.......................................................................................................................................6
Democratische rechtsstaat........................................................................................................................................................6
De scheiding van de machten...............................................................................................................................................7
De rechtsstaat.......................................................................................................................................................................7
Een meergelaagde staat in Europa...........................................................................................................................................8
De (federale) staat BE...........................................................................................................................................................8
De Vlaamse en andere deelstaten......................................................................................................................................10
De Europese Unie................................................................................................................................................................12
De gemeenten en provincies..............................................................................................................................................12
Deel II: de democratische besluitvorming........................................................................................................................ 13
Grondwettelijke teksten..........................................................................................................................................................13
Inleiding...............................................................................................................................................................................13
De Belgische Grondwet.......................................................................................................................................................15
De constitutieve autonomie van de deelstaten..................................................................................................................17
De basisverdragen van de Europese Unie..........................................................................................................................18
De wetgevende instellingen....................................................................................................................................................18
Debatteren en organiseren.................................................................................................................................................18
Zelf beslissen.......................................................................................................................................................................19
Verkiezen en vertegenwoordigen.......................................................................................................................................21
Wetgeven............................................................................................................................................................................27
De uitvoerende instellingen.....................................................................................................................................................34
Vertrouwen en controleren................................................................................................................................................34
Besturen..............................................................................................................................................................................41
Bestuurlijke rechtshandelingen stellen...............................................................................................................................46
Taalgebruik door het bestuur.............................................................................................................................................47
Handhaving door het bestuur.............................................................................................................................................50
Deel III: de bevoegdheidsverlening.................................................................................................................................. 51
Gefedereerde bevoegdheden..................................................................................................................................................51
De bevoegdheidsverdeling binnen België...........................................................................................................................51
De bevoegdheidsverdeling binnen de Europese Unie........................................................................................................58
Territoriaal gedecentraliseerde bevoegdheden......................................................................................................................59
De bevoegdheden van de lokale besturen.........................................................................................................................59
Het toezicht op de lokale besturen.....................................................................................................................................59
Deel IV: de inwoners en hun grondrechten...................................................................................................................... 59
De inwoners.............................................................................................................................................................................60
Personen met de Belgische nationaliteit............................................................................................................................60
Personen zonder de Belgische nationaliteit.......................................................................................................................61
De burgers van de Europese Unie.......................................................................................................................................62
Grondrechten..........................................................................................................................................................................62
, De ontwikkeling van grondrechten.....................................................................................................................................63
De voornaamste grondrechten...........................................................................................................................................64
De beperking van grondrechten.........................................................................................................................................69
Horizontale werking van grondrechten..............................................................................................................................75
Deel V: de rechtsbescherming......................................................................................................................................... 75
De rechtsprekende instellingen...............................................................................................................................................75
De Belgische rechtscolleges................................................................................................................................................75
De rechtscolleges van de EU...............................................................................................................................................80
De rechtsbescherming tegen de overheid...............................................................................................................................81
De hiërarchie van de normen.............................................................................................................................................81
Rechtstreekse rechtsbescherming......................................................................................................................................82
Overheidsaansprakelijkheid................................................................................................................................................90
Exameninformatie.......................................................................................................................................................... 92
Voorbeeldvragen.....................................................................................................................................................................93
Open vragen........................................................................................................................................................................93
Multiple choice vragen........................................................................................................................................................95
Inleiding
̶ Staatsrecht is het recht dat betrekking heeft op de rol en structuur van de organen van de staat, de instelling
en functionering ervan, hun bevoegdheden, hun verhouding tot elkaar en die tot de burgers.
̶ ~ constitutioneel recht; grondwettelijk recht
“België is een meergelaagde, democratische rechtsstaat in Europa”
̶ België
̶ België als staat
̶ (Internationale) rechtsverantwoordelijkheid
̶ Verdragsbevoegdheid: verdragen sluiten met andere landen, regels vastleggen in andere
verdragen, ..
̶ Buitenlandse betrekkingen bv. BE kan diplomaten sturen, kan ambassades openen in andere
verdragen, … = obscuur deel v BE staatsrecht
̶ Gewapende macht -> koning staat aan hoofd vh leger
̶ Rechtsstaat
̶ De staat is gebonden door het recht waarvan zij de toepassing verzekert
̶ Hiërarchie van de normen
̶ Rechtsbescherming
̶ Tegen de wetgever (GwH)
̶ Tegen het bestuur (RvS)
̶ Onafhankelijke rechters
̶ Fundamentele rechten en vrijheden
‒ Democratische
̶ Demos (= volk) + cratos (= macht) = democratie (= macht ligt bij het volk)
, ̶ “Parlementaire democratie”
̶ Verkiezingen
̶ Legaliteitsbeginsel
̶ Parlementaire controle
‒ Meergelaagde
̶ Staatshervorming
̶ Gemeenschappen en gewesten
̶ Bevoegdheidsverdeling
̶ Provincies en gemeenten
̶ In Europa
̶ Europese Unie
̶ Raad van Europa
̶ Multilevel constitutionalism
̶ Verhouding Belgisch (grondwettelijk) recht en internationaal/Europees recht
̶ Wat ontbreekt?
̶ “Grondwet” – België is een “grondwettelijke, meergelaagde, democratische rechtsstaat”
̶ Materiële vs formele Grondwet
̶ Wijziging van de grondwet
̶ Wnt er zijn ook landen zonder een geschreven grondwet en zijn ook een meergelaagde,
democratische rechtsstaat bv. VK
Recht
̶ Rationeel opgebouwd geheel van door de overheid uitgevaardigde en via sancties afdwingbare normen die
dienen tot organisatie, handhaving of herstel van de orde in de samenleving
̶ Creëert orde: niet het recht van sterkste, maar de sterkte van het recht
̶ Vertoont onderlinge samenhang. Systeem met een eigen begrippenkader, onderliggende basiswaarden
̶ Kan worden afgedwongen -> niet alle regels zijn rechtsregels
̶ een student die om middernacht thuis moet zijn van zijn ouders, is duidelijk onderworpen aan een
regel (afspraken binnen familieverband) -> maar is geen rechtsregel
̶ ≠ morele regels (bv. aardig zijn tegen je medemens), godsdienstige regels, afspraken binnen
familieverband (bv. de regel om zondag de afwas te doen = dwingende regel), filosofische regels (bv.
vegetarisch eten) ≠ recht
̶ Recht ~ maatschappij: recht probeert de maatschappij te ordenen, mr maatschappij heeft ook invloed op
recht bv. klimaatdecreet en boerenprotest dat daarop gevolgd is vb. abortuswet -> discussie om dit te
veranderen wnt visie v maatschappij is bijgeschaafd
-> gevaren: grote maatschappelijke uitroep om iets te veranderen (vaak in strafrecht bv. mensen die lage
sanctie krijgen bv. Nicolas Caeyers -> willen sancties verhogen = steekvlamwetgeving)
Summa divisio Publiekrecht – Privaatrecht
= groot onderscheid tss privaatrecht en publiekrecht -> de rol vd overheid
, ̶ Privaatrecht: beheerst de situatie van en de relaties tussen particuliere (rechts)personen
vb. verbintenissenrecht, familierecht, ..
̶ Publiekrecht: beheerst de situatie van en de relaties tussen overheid en particuliere (rechts)personen en
overheden onderling vb. staatsrecht, fiscaal recht, …
̶ Onderscheid? Niet altijd duidelijk
‒ Bv. gerechtelijk recht: regelt de manier waarop burgers die een geschil hebben dt aan de rechter vr
beslechting kunnen voorleggen -> privaatrecht -> mr om die geschillenregeling mogelijk te maken,
moet de overheid wel rechtbanken oprichten, hun bevoegdheden afbakenen, .. -> publiekrecht
̶ Publiek-private samenwerking bv. veel belangrijke bouwprojecten
̶ Publiekrecht
̶ Staatsrecht, bestuursrecht, belastingrecht, mensenrechtenrecht, strafrecht, recht van de lokale
besturen, delen van het omgevingsrecht, van het sociaal recht …
DE KERNBOODSCHAP
België is een (grondwettelijke) meergelaagde, democratische rechtsstaat in Europa
Deel I: Krachtlijnen
De Belgische staat
Juridisch is de staat een publiekrechtelijke basisentiteit:
– Binnenin de staat krijgt het nationale recht vorm
– Naar buiten toe ontwikkelt zich het internationaal recht, dat tot stand komt door handelingen van of tussen
staten
Het ontstaan van België
Het ontstaan van staten
2 manieren:
̶ Oorspronkelijk ontstaan (vroeger)
̶ Staten konden ontstaan, als het ware uit het niets, op een grondgebied waar er voordien geen
enkele staat bestond
̶ Afgeleid ontstaan (nu) -> 4 mogelijkheden
̶ Dekolonisatie (belangrijk in 20ste eeuw): landen w onafhankelijk v natuurlijke heerser vb. Congo in
1960
̶ Secessie = stuk v land scheurt zich af v bestaand land en die een eigen onafhankelijke overheid
inricht (lukt niet altijd bv. Catalonië: nog steeds deel v Spanje) -> BE
̶ Dismembratio = 1 land valt uiteen in 2 of 3 landen vb. Servië-Montenegro
̶ Fusie = als 2 aparte landen één nieuw land worden vb. West- en Oost-Duitsland
-> bij ontstaan v nieuwe staat, gaan heel lang politieke discussies gepaard zoals BE via secessie met Koninkrijk
der Nederlanden
Het ontstaan van België
̶ Congres van Wenen (1814): grote landen spreken af wat er met Europa moest gebeuren -> grenzen
hertekenen
̶ Creëren bufferstaten zodat Frankrijk niet zo makkelijk een veroveringsoorlog zou starten
̶ Verenigd Koninkrijk der Nederlanden (1815): koninkrijk der Nederlanden w als zwak beschouwd als
bufferstaat -> stukje v noorden v Frankrijk (Zuidelijke Nederlanden) steken bij koninkrijk der Nederlanden ->
Verenigd Koninkrijk der Nederlanden = bufferstaat (onder heerschappij v koning Willem I)
̶ Zuidelijke provincies snel ontevreden
̶ Economische tegenstellingen -> andere belangen
̶ Politieke ondervertegenwoordiging in parlement en regering
̶ Inmenging in Kerk (onderwijs): bv. willem vond zichzelf bevoegd om bisschoppen aan te duiden
