samenvatting Belgische Politiek

Les 1: Belgische politiek: wat
hoe waarom bestuderen?
Waarover zal het gaan
- Politieke instellingen en actoren in België
- Structuren en processen Belgische politiek
- Ontwikkelingen Belgische politiek
 Kennis verwerven
 Belgische politiek kunnen uitleggen en duiden aan de hand van een
analytisch perspectief


Belangrijk
We doen niet aan politiek, we bestuderen de politiek!


Waar komen we vandaan?
Tekst De Winter en Baudewyns

Luidden verkiezingen 2007 begin van een nieuwe periode in de Belgische
politiek in?

Vragen mbt de Belgische politiek:

- Waar blijft Belgische compromiscultuur?
- Leidt federalisering niet tot matiging eisen?
- Waar blijft de post natiestaat tijdsgeest?


Waarom die vragen?
Lang durende regeringsvorming, desondanks recente staatshervormingen

Zijn nu bijna 20 jaar verder en toch nog interessant voor ons:

- Zijn een staatshervorming verder en zitten nog in soortgelijke
logica: hoe moet het verder met die Belgische politiek?
o De pandemie heeft daar interessante nieuwe elementen aan
toegevoegd
o De politieke omslag in het Franstalig partijpolitiek landschap
eveneens
- Tekst geeft goed overzicht van waar we vandaan komen: Belgische
politieke geschiedenis in een notendop!

1

,Belgische politieke geschiedenis in drie
luiken
1830-1963: van onafhankelijkheid tot taalwetten (begin federalisering)

1963-1995: federalisering

1995: post-federaliseringsfase

Veel actuele kwesties in de Belgische politiek kunnen we beter vatten als
we die achtergrond kennen!


1830-1963
Vlaanderen economisch, financieel en bestuurskundig marginaal

Strijd Vlamingen vooral voor erkenning Vlaamse gemeenschap & taal als
integraal deel van België

Strijd aangewakkerd na WOI

- Algemeen enkelvoudig stemrecht (1919) faciliteerde opkomst
partijen: Frontpartij na WOI, Vlaams Nationaal verbond vanaf 1936

Strijd gecompromitteerd na WOII

Taalwetten: graduele erkenning NL, ook als bestuurlijke taal

- Rechtbank (1873), administratie (1878), publieke scholen (1883),
leger (1887), onderwijs in het algemeen (muv het hoger onderwijs)
(1895)
- Wet gelijke status talen (1898) en afschaffing Frans voor officiële
communicatie in Vlaanderen (1932)
- Vastleggen taalgrens (1962-3) zie ook verdere colleges!


1963-1995
Omslag machtsverhoudingen Nederlandstaligen – Franstaligen

- Economische dominantie Vlaanderen
- Numerieke meerderheid parlement vanaf 1965 (zetels/kieskring op
basis van volkstelling)

Nederlandstaligen blijven echter attitude minderheid aannemen

- Willen federalisering culturele materie ipv hun gewicht centraal uit
te spelen

Reactie Waals middenveld

2

, - Tegen groeiende greep Vlaanderen op de politiek
- Republikeinse rode strekking voor regionalisering

Brusselse reactie vooral op tweetaligheid gericht

- Brusselse Franstalige elite wil geen (doorgedreven) tweetaligheid

Opkomst etnoregionalistische partijenµ

Splitsing traditionele partijen

 Versterkt centrumvliedende tendens
 Opeenvolging staatshervormingen vormen België om tot een
federatie
 Ontstaan nieuw politiek systeem met nieuwe politieke logica en
dynamiek
 Zero sum wordt win/win?


Sinds 1995
Herziening conflict

Onopgeloste problemen winnen aan belang

- Faculteitengemeenten, verfransende (verengelsende) eentalige
gemeenten rondom Brussel, BHV, statuut Vlamingen Brussel
- Door ruimte op de agenda en uitkristalliseren van deze problemen

Socio-economische problemen winnen aan belang

- Socio-economische kwesties: interpersoonlijke solidariteit
- Rol budgettaire krapte (oa ingegeven door steeds stijgende kost
sociale zekerheid)!


Herpositionering actoren
Afkalving VU leidt tot versplintering Nederlandstalig partijlandschap (itt
Franstalig partijlandschap)

 Opbod Vlaamse partijen communautaire issues (‘recent’
heropleving-dominantie NVA)

Versterkt tot uiting in Vlaamse executieve (later regering)

Versterkt door ontkoppeling verkiezingen

- Asymmetrische regeringen communautaire competitie

Kloof Vlaamse politieke elite en publieke opinie (meer dan in Franstalig
België)

3

,Stand van zaken 2007
Traditionele consensusstrategie werkt minder:

Zero sum games minder gemakkelijk om te zetten naar win win situaties
gezien budgettaire krapte

- Ook: niet meer gemakkelijk bevoegdheden over te hevelen zonder
zware gevolgen

Gemis aan structurele communicatie

Versnipperd Vlaams partijlandschap leidt tot communautair opbod:

- Resoluties Vlaams parlement 1999:
o Twee grote gemeenschappen/deelstaten die twee andere
meebesturen; verregaande fiscalen en financiële autonomie;
overheveling residuaire bevoegdheden naar regio’s; recht op
eigen grondwet; verregaande overheveling resterende
bevoegdheden
- Maddens doctrine
- Vraag om onafhankelijkheid


Quo vadis Belgica?
Stelt verdere overheveling bevoegdheden Nederlandstalige politieke elite
tevreden?

- Of komt er een verdere en finale ontmanteling van België?

Behoudende krachten

- Brussel
- Opdeling schuld
- Terughoudendheid EU en haar lidstaten (het voorbeeld van
Catalonië, Brexit)
- Vlaamse economie export georiënteerd

Waar staan we bijna 20 jaar later?


Algemene conclusie
Ontwikkeling Belgische politiek kan grofweg in drie fasen gedeeld worden

Huidige kwesties hebben historische wortels

Alle federaties zijn complex, maar België is zeer complex door dubbel
niveau deelstaten en complexe verdeling bevoegdheden


4

,Maakt het systeem instabiel, leidt tot permanente spanningen

Oplossing bestaat in verbeteren federaal systeem of echte confederatie

Dat laatste vergt radicale keuzes en moeilijke stappen (Brussel,
staatsschuld, EU, …), het eerste een politiek radicale ommezwaai


5 quick scans
Vraag 1: Welke periode in de Belgische geschiedenis kan men omschrijven
als de fase van de federalisering en waarom?

- 1830-1963
- 1963-1995
- 1995-…

Vraag 2: Wat was initieel de voornaamste reden voor de Vlamingen voor
het federaliseren van België

- Meer economische autonomie
- Meer culturele autonomie
- Meer juridische autonomie
- Meer fiscale autonomie

Vraag 3: waardoor wordt de periode 1830-1963 voornamelijk gekenmerkt?

- Overheveling culturele bevoegdheden naar de deelstaten
- Overheveling territoriale bevoegdheden naar de deelstaten
- Graduele erkenning Nederlands als bestuurlijke taal
- Opeenvolging staatshervormingen

Vraag 4: Waarom wordt vorming federale regering steeds moeilijker?

- Er zijn te veel partijen die meebeslissen
- Er is minder onderhandelingsmarge dan vroeger
- De tegenstellingen tussen Nederlandstaligen en Franstaligen zijn te
groot
- De EU maakt het federale niveau overbodig

Vraag 5: noem drie behoudende krachten die een verdere splitsing
moeilijk maken

- De positie van Brussel
- Opdeling staatsschuld
- Het Cordon sanitaire
- Terughoudendheid EU en haar lidstaten
- De export georiënteerde Vlaamse economie
- De houding van de bevolking


5

,Les 2: politieke partijen in België
Belang politieke partijen
Verstrengeling politiek en politieke partijen

- Was niet altijd zo: partijen zijn een modern fenomeen
- Andere functionering in elk land

Partijen als hoofdrolspelers: functies

- Mobiliseren burger: jongeren verenigingen, sociale organisaties,... =
middenveld organisaties
- Kanaliseren Eisen, voorkeuren burgers
o Via partijprogramma + statuten (= hun basisprincipes)
- Sturen van de samenleving(parlement en regering georganiseerd
via partijpolitieke lijnen)

Meer specifiek voor België: partitocracy/ particratie

- = alternatief van democratie
o L> het volk  de wil van het volk is basis van de samenleving
o ‘parti!’ = de wil van de partij die regeert (heel veel macht en
greep op het politiek spel van partijen)
- Partijen zijn belangrijkste politieke speler


Belgisch partijlandschap
Traditionele partijen= eerste partijen die we hadden:

- Drie partijfamilies gesticht in het unitaire België:
christendemocraten, socialisten, liberalen
- Hebben veel macht verloren door de jaren heen
- Nog steeds een belangrijke rol in regeringvorming
- Ruggengraat Belgisch partijlandschap (traditioneel grootste partijen,
belangrijk in samenstelling coalities)

‘Nieuwe’ partijen (zijn zo nieuw niet maar wel nieuw tov traditionele
partijen):

- Regionalisten, groenen, radicaal rechts en links
- Muv N-VA, positie traditionele partijen tot op heden niet kunnen
overnemen



6

,Liberalen
1846 om sterker tegen klerikale krachten op te treden

Ondervond vanaf 1893 concurrentie socialisten in de steden

- Versterkt door invoering proportioneel kiesstelsel 1899: uitbreiding
van selectie wie er mocht stemmen

Na WOII: minder belangrijke coalitiepartner voor christendemocraten +
schoolpact (1958)

- PVV/PLP (= partij voor vrijheid en vooruitgang)
- Economisch liberalisme
- Trage maar gestage groei:  1999 leidende rol (mede door dioxide
probleem)

1972: splitst in twee partijen door druk in Brussel

- 1979 PRL, gemeenschappelijke lijsten met 1995 tot 2011,
omvorming tot MR in 2003
- 1992 Open VLD, incorporatie van Vlaamse accenten
o Gevolg: MR en Open VLD groeien beetje uit elkaar

Opmerkingen:

- 1. België ontstond in 1830 maar eerste partij (liberalen) ontstond
pas 16 jaar later (1846). We hadden verkiezingen en parlement
maar geen partijen
- 2. Partij was niet begaan met kennis = kaderpartij


Christendemocraten
Ontstaan 1884 (40 jaar na de liberalen), conservatieve inslag, door
christelijke arbeidersbeweging ontwikkeling meer sociaal profiel (en oog
voor Vlaamse eisen)

- Opkomende arbeidsklasse die politiek gesensibiliseerd wordt
- Doel: arbeidsbeweging aan zich binden + ontwikkeling minder elitair
imago (=sociaal profiel)

1921 fusie na WOII met christelijke werknemers, boeren en zelfstandigen
(cf Standen)

1936: eerste dubbele structuur (NL/Fr sectie) door Vlaamse eisen

1945: afschaffing standen, meer christendemocratisch profiel (cf
personalisme)

1968: splitsing partij o.a. door Leuven Vlaams
7

,1999: CVP verliest leidende positie, CVP en PSC uit regering

- CD&V: voegt Vlaams toe, kartel N-VA (2004, 2007)
- Cdh: vervangt Christelijk door humanistisch, schuift op naar links
- Les engagés, schuift op naar rechtsµ
- Dioxine/kippen crisis 2 weken voor verkiezingen
Christendemocraten verliezen hun leidende positie en stoppen uit
de regering


Sociaaldemocraten/socialisten/arbeiders
partij
Ontstaan 1885, vooral gebaseerd op arbeidersbeweging in het zuiden van
het land

- Heel veel mensen hadden maatschappelijke problemen

Electorale doorbraak na 1893 (cijnskiesrecht vervangen door algemeen
meervoudig stemrecht voor mannen en invoering stemplicht)

Regeringsdeelname vanaf WOI (regering nationale eenheid)

> 196°: frequente coalitie met christendemocraten

> 1970: dubbele voorzitterschappen, 1978 gesplitst, volgt andere partijen

PS: blijft tot 2007 grootste in Wallonië, meer traditioneel links profiel

SP => SP.a (a van anders, later Vooruit: klein, volgt derde weg, meer
Vlaamse accenten, tijdelijk kartel met Spirit, later opname Vl.Pro (Vlaams
progressieven)

= typisch voorbeeld van een massapartij

- Willen inbreken in het systeem om het systeem uiteindelijk te
hervormen


Vlaamse regionalisten
Frontpartij, Vlaams Nationaal verbond

= succesverhaal

1954: oprichting VU (volksunie)

- Protagonisten zowel linkse progressieve kant en rechtse
nationalistische kant => opsplitsing VU

Electoraal hoogtepunt begin jaren 1970

8

, - Regeringsdeelname vanaf 1977 (Tindemans II)
- Egmontpakt mei 1977 (gaat over bilingualistisch Brussel) ,
omvorming België tot federatie vooral mbt verhouding
taalgemeenschappen en Brussel:
o Electorale afstraffing
o Afscheuring VB
o Verdere verdeeldheid en andere partijen nemen Vlaamse
eisen over

2001: intern referendum over drie alternatieven

- N-VA opvolger VU, op eigen kracht verkozen vanaf 2009 (cf kartel
CD&V), sindsdien uitgegroeid tot hoofdspeler, 2014 was hun
doorbraak
- SPIRIT (=splinterbeweging) (2009 opgegaan in Groen), Vl.Pro (kartel
Sp.a), SLP (opgaan in Sp.a


Waalse regionalisten
1965: Rassemblement Wallon: voor regionale autonomie om neergang
economie Wallonië tegen te gaan

CF VU: regeringsdeelname leidt tot interne verdeeldheid

Verder neergang door oprichting nieuwe partij door oude partijleiding

Regionalistische basis PS (vanaf 1978) duwt partij in verdrukking

- PS richt Brusselse en Waalse delegatie
o Linkse vleugel in Luik

Bestaan niet meer


Brusselse regionalisten
= enkel franstalige strekking

Hebben het gevoel dat de Fransen in Brussel hun impact verliezen

- Maar Brussel verfranst juist want Frans is de taal van de elite

Opgericht 1964 als FDBF (Front démocratique des Bruxellois
francophones)

Reactie tegen Vlaamse eisen om Brussel in Vlaamse substaat op te
nemen: Brussel als volwaardig gewest

Regeringsdeelname Egmontpact heeft geen electorale gevolgen voor FDF


9

, Blijft sterk in Brussel en periferie

Sinds 1995 gemeenschappelijke lijsten met PRL, sinds 2003
gemeenschappelijke koepel MR

2011 afgestoten door Franstalige liberalen

2015 omgedoopt tot Démocrate Fédéraliste indépendant (DéFi), probeert
ook voet aan wal te krijgen in Wallonië


Extreem rechts
Voornamelijk in Vlaanderen

1977 afscheuring VU uit ongenoegen over Egmntpact

Electorale opgang sinds 1988/1989/1991

- Anti-immigratie/law en order standpunten

Cordon Sanitaire (doorbroken lokale verkiezingen 2024)

2004: veroordeling voor racistische propaganda  Vlaams Blok wordt
Vlaams Belang

- Electoraal hoogtepunt

2006: eerste electorale opdoffer

- => interne discussie over Forza Flandria: alle partijen die een
onafhankelijk autonomer Vlaanderen willen

Geen Franstalige tegenhanger van formaat:

- FN nooit uitgegroeid, veelvuldige scheurlijsten, 2012 omgedoopt tot
démocratie Nationale
- Parti Populaire (PP): 2009 (Mischaël Modrikamen) – 2019


Groenen (ecologische partijen)
Ecolo vs Groen ! (oorspronkelijk Agalev = anders gaan leven)

Electorale doorbraak 1979

Eerste hoogtepunt federaal 1999 (dioxinecrisis):

 Regeringsdeelname Verhofstadt!
o Moeilijke passage voor Ecolo
o Electorale afstraffing 2003 voor beide partijen

Ecolo verhoudingsgewijs sterker dan groen!


10