Zorg dragen & begrenzen
Inleiding.................................................................................................................................... 6
inhoud vak........................................................................................................................................6
waarom dit vak................................................................................................................................ 6
Hoofdstuk 1: Omgaan met Grenzen........................................................................................... 7
1.1 Wat is een grens?...................................................................................................................... 7
3 types grenzen.........................................................................................................................8
3 Soorten grenzen in de praktijk.............................................................................................. 8
1.2 Je grenzen voelen..................................................................................................................... 9
Hoe weet je dat een grens wordt overschreden..................................................................... 9
1.3 Grenzen trekken........................................................................................................................ 9
Waarom grenzen stellen.........................................................................................................10
Waarom is het soms moeilijk om grenzen aan te geven..................................................... 10
Hoe grenzen aangeven...........................................................................................................10
Begrippen ASA........................................................................................................................ 11
Vermijden dat grenzen worden overschreden...................................................................... 11
1.4 Grenzen verschuiven...............................................................................................................11
1.5 Grenzen in het team................................................................................................................12
Oefeningen grenzen (in les gezien)..............................................................................................12
Hoofdstuk 2: Omgaan met Agressie en Grensoverschrijdend gedrag....................................... 13
2.1 Het bos en de bomen: woorden voor agressie en grensoverschrijdend gedrag.................13
2.2 Door welke ogen kijken we: weloverwogen definitie............................................................ 13
Aandachtspunten bij definiëren van gedragsproblemen..................................................... 14
2.3 Kijk op agressie....................................................................................................................... 15
Uitgangspunt/Kijk 1: structurele veiligheid naast relationele veiligheid............................. 15
Structurele veiligheid........................................................................................................15
Relationele veiligheid....................................................................................................... 15
Uitgangspunt/Kijk 2: Basishouding van zorgdragende begrenzing.....................................16
Uitgangspunt/Kijk 3: Agressie is ‘A x C’.................................................................................18
Uitgangspunt/Kijk 4: Agressie is taal.................................................................................... 18
2.3 Hoe ziet agressie eruit............................................................................................................ 19
Uitingsvormen van agressie...................................................................................................20
Verbale agressie...............................................................................................................20
Fysieke agressie...............................................................................................................20
Psychische/emotionele agressie.................................................................................... 20
Seksuele agressie............................................................................................................ 21
Agressie naar zichzelf......................................................................................................21
2.4 Feiten en cijfers.......................................................................................................................22
Monsters en nimfen: hardnekkige mythes............................................................................22
Mythe 1: agressieve jongeren/volwassenen mankeren iets, ze hebben een label of
zijn psychisch niet in orde............................................................................................... 22
Mythe 2: Het gebeurt alleen door gewelddadige onbekenden......................................22
Mythe 3: Je hebt het zelf uitgelokt.................................................................................. 23
1
, Mythe 4: Mannen zijn plegers, vrouwen zijn slachtoffers..............................................23
2.5 Bronnen van agressie............................................................................................................. 23
Bron 1: Frustratieagressie...................................................................................................... 24
Wat is frustratieagressie..................................................................................................24
Hoe uit frustratieagressie zich........................................................................................ 24
Kenmerken van frustratieagressie.................................................................................. 24
Bron 2: Instrumentele agressie..............................................................................................25
Wat is instrumentele agressie......................................................................................... 25
Hoe uit instrumentele agressie zich............................................................................... 26
Kenmerken van instrumentele agressie......................................................................... 26
Bijzondere vorm: agressie vanuit ongelijke machtsverhoudingen................................27
Kenmerken van agressie vanuit ongelijke machtsverhoudingen........................... 27
Bron 3: Agressie vanuit innerlijke processen bij agressor/psychopathologie.................... 27
Wat is agressie vanuit innerlijke processen................................................................... 27
Hoe uit deze agressie zich...............................................................................................28
Kenmerken van deze agressie.........................................................................................28
2.6 Agressie en het lichaam......................................................................................................... 28
Je lichaam, een keten van reacties........................................................................................28
Verhoogde hartslag..........................................................................................................29
Auditieve uitsluiting..........................................................................................................29
Visuele assimilatie........................................................................................................... 29
Vertraagde tijdsreactie.....................................................................................................29
Onze spieren maken zich op........................................................................................... 29
Bijkomende fysiologische processen............................................................................. 29
Je lichaam, een bron van informatie..................................................................................... 30
Stress hanteren.......................................................................................................................30
Besluit......................................................................................................................................30
2.7 Strategieën om met agressie om te gaan............................................................................. 30
Een strategie kiezen................................................................................................................30
Kalmeren of de-escaleren...................................................................................................... 31
De essentie van kalmeren................................................................................................31
Stappenplan voor de strategie........................................................................................ 31
Stap 1: laat de agressor emotioneel stoom afblazen en neem hem ernstig......... 31
Stap 2: Erken actief de emoties van de agressor.................................................... 31
Stap 3: Samen zoeken naar antwoorden, maar pas nadat de emoties geluwd zijn..
32
Stap 4: Terugblik en herstel; reageer pas op agressief gedrag als de emotie
geluwd is.................................................................................................................... 32
Grenzen aangeven bij de-escaleren................................................................................ 32
Valkuilen........................................................................................................................... 32
Belang van lichaamstaal en uitstraling........................................................................... 32
Confronteren als strategie..................................................................................................... 33
Essentie van confronteren...............................................................................................33
Stappenplan bij confronteren.......................................................................................... 33
Stap 1: Erken je gevoelens (angst, woede) maar voorkom paniek of uitbarsting. 33
2
, Stap 2: Negeer de vormen van agressie niet, neem controle over de situatie.......33
Stap 3: Stel duidelijke gedragsgrenzen en eis respect............................................33
Hoe stel je grenzen...........................................................................................................34
Lichaamstaal............................................................................................................. 34
Verbale confrontatie.................................................................................................. 34
Hulp halen als strategie..........................................................................................................34
Essentie van hulp halen................................................................................................... 34
Hoe verloopt een tussenkomst als tweede.................................................................... 34
Principe 1: slachtoffer bepaalt of er hulp geboden wordt, en wanneer..................34
Principe 2: Hulp is gericht op relatie agressor-slachtoffer, niet op inhoud van
conflict........................................................................................................................35
Principe 3: bespreek situatie achteraf......................................................................35
Met humor reageren als strategie......................................................................................... 35
Verwarring als strategie......................................................................................................... 36
Vermijden en negeren als strategie....................................................................................... 36
Tegenagressie.........................................................................................................................36
Laatste redmiddel: fysieke zelfbescherming en zelfverdediging........................................ 36
2.8 Cyclische verloop van agressie-incident............................................................................... 37
Meerwaarde van crisisontwikkelingsmodel..........................................................................37
Crisisontwikkelingsmodel in fasen........................................................................................37
Fase 0: normaal niveau van functioneren.......................................................................37
Interventieschema fase 0..........................................................................................38
Fase 1: opbouw – controle als thema............................................................................ 38
Controleer je eigen emoties...................................................................................... 39
Bij frustratieagressie........................................................................................... 39
Bij instrumentele agressie.................................................................................. 39
Schat de situatie in.................................................................................................... 39
Kies je reactie.............................................................................................................40
De-escaleren doe je ook met je lichaam............................................................ 40
Mogelijke strategieën voor fase 1............................................................................ 40
Actie en interventieschema fase 1........................................................................... 40
Fase 2: Escalatie.............................................................................................................. 41
Gevaar tunnelwaarneming........................................................................................ 41
Bij frustratieagressie........................................................................................... 41
Bij instrumentele agressie.................................................................................. 41
Opbouw van adrenaline.............................................................................................41
Bij frustratieagressie........................................................................................... 41
Bij instrumentele agressie.................................................................................. 42
Erken je emoties........................................................................................................ 42
Bij frustratieagressie........................................................................................... 42
Bij instrumentele agressie.................................................................................. 42
Stel een grens............................................................................................................ 42
Bij frustratieagressie........................................................................................... 42
Bij instrumentele agressie.................................................................................. 42
3
, Duidelijkheid in communicatie..................................................................................43
Valkuilen in fase 2......................................................................................................43
Actie- en interventieschema fase 2.......................................................................... 43
Fase 3: Crisis.................................................................................................................... 44
Acting-out...................................................................................................................44
Bij frustratieagressie........................................................................................... 44
Bij instrumentele agressie.................................................................................. 44
Kies een reactie......................................................................................................... 44
Hulp halen als alternatief....................................................................................44
Fysieke zelfbescherming.................................................................................... 45
Actie- en interventieschema fase 3.......................................................................... 45
Fase 4: Afbouw.................................................................................................................45
Wat is fase 4.............................................................................................................. 45
Bij frustratieagressie........................................................................................... 45
Bij instrumentele agressie.................................................................................. 45
Houd afstand en versnel afbouw bij frustratieagressie.......................................... 45
Actie- en interventieschema fase 4 (enkel frustratieagressie)............................... 46
Fase 5: Terugslag............................................................................................................. 46
Functioneren is moeilijk............................................................................................ 46
Actie- en interventieschema fase 5.......................................................................... 46
Fase 6: Herstel..................................................................................................................47
Aandachtspunten bij gebruik van crisisinterventiemodel.................................................... 47
Besluit......................................................................................................................................47
2.9 Aanpak van agressie...............................................................................................................47
Waarom een agressiebeleid...................................................................................................47
Ingrediënten van agressiebeleid............................................................................................ 48
Opbouw van agressiebeleid................................................................................................... 49
Besluit......................................................................................................................................49
Hoofdstuk 3: Impact, Nazorg en Herstel...................................................................................50
3.1 Stress.......................................................................................................................................50
Traumatische stress...............................................................................................................51
3.2 Agressie als schokkende gebeurtenis...................................................................................51
3.3 Verwerking van schokkende gebeurtenis voor slachtoffer.................................................. 52
3.4 Nazorg..................................................................................................................................... 52
3.4.1 De zwarte doos..............................................................................................................53
3.4.2 Doelstellingen van nazorg en opvang.......................................................................... 53
Ventilatie........................................................................................................................... 53
Normalisatie..................................................................................................................... 54
Psycho-educatie...............................................................................................................54
3.4.3 Opvanggesprek..............................................................................................................54
Eerste gesprek..................................................................................................................54
Tweede gesprek............................................................................................................... 54
Derde gesprek.................................................................................................................. 55
Ondersteunende gedachten............................................................................................ 55
4
Inleiding.................................................................................................................................... 6
inhoud vak........................................................................................................................................6
waarom dit vak................................................................................................................................ 6
Hoofdstuk 1: Omgaan met Grenzen........................................................................................... 7
1.1 Wat is een grens?...................................................................................................................... 7
3 types grenzen.........................................................................................................................8
3 Soorten grenzen in de praktijk.............................................................................................. 8
1.2 Je grenzen voelen..................................................................................................................... 9
Hoe weet je dat een grens wordt overschreden..................................................................... 9
1.3 Grenzen trekken........................................................................................................................ 9
Waarom grenzen stellen.........................................................................................................10
Waarom is het soms moeilijk om grenzen aan te geven..................................................... 10
Hoe grenzen aangeven...........................................................................................................10
Begrippen ASA........................................................................................................................ 11
Vermijden dat grenzen worden overschreden...................................................................... 11
1.4 Grenzen verschuiven...............................................................................................................11
1.5 Grenzen in het team................................................................................................................12
Oefeningen grenzen (in les gezien)..............................................................................................12
Hoofdstuk 2: Omgaan met Agressie en Grensoverschrijdend gedrag....................................... 13
2.1 Het bos en de bomen: woorden voor agressie en grensoverschrijdend gedrag.................13
2.2 Door welke ogen kijken we: weloverwogen definitie............................................................ 13
Aandachtspunten bij definiëren van gedragsproblemen..................................................... 14
2.3 Kijk op agressie....................................................................................................................... 15
Uitgangspunt/Kijk 1: structurele veiligheid naast relationele veiligheid............................. 15
Structurele veiligheid........................................................................................................15
Relationele veiligheid....................................................................................................... 15
Uitgangspunt/Kijk 2: Basishouding van zorgdragende begrenzing.....................................16
Uitgangspunt/Kijk 3: Agressie is ‘A x C’.................................................................................18
Uitgangspunt/Kijk 4: Agressie is taal.................................................................................... 18
2.3 Hoe ziet agressie eruit............................................................................................................ 19
Uitingsvormen van agressie...................................................................................................20
Verbale agressie...............................................................................................................20
Fysieke agressie...............................................................................................................20
Psychische/emotionele agressie.................................................................................... 20
Seksuele agressie............................................................................................................ 21
Agressie naar zichzelf......................................................................................................21
2.4 Feiten en cijfers.......................................................................................................................22
Monsters en nimfen: hardnekkige mythes............................................................................22
Mythe 1: agressieve jongeren/volwassenen mankeren iets, ze hebben een label of
zijn psychisch niet in orde............................................................................................... 22
Mythe 2: Het gebeurt alleen door gewelddadige onbekenden......................................22
Mythe 3: Je hebt het zelf uitgelokt.................................................................................. 23
1
, Mythe 4: Mannen zijn plegers, vrouwen zijn slachtoffers..............................................23
2.5 Bronnen van agressie............................................................................................................. 23
Bron 1: Frustratieagressie...................................................................................................... 24
Wat is frustratieagressie..................................................................................................24
Hoe uit frustratieagressie zich........................................................................................ 24
Kenmerken van frustratieagressie.................................................................................. 24
Bron 2: Instrumentele agressie..............................................................................................25
Wat is instrumentele agressie......................................................................................... 25
Hoe uit instrumentele agressie zich............................................................................... 26
Kenmerken van instrumentele agressie......................................................................... 26
Bijzondere vorm: agressie vanuit ongelijke machtsverhoudingen................................27
Kenmerken van agressie vanuit ongelijke machtsverhoudingen........................... 27
Bron 3: Agressie vanuit innerlijke processen bij agressor/psychopathologie.................... 27
Wat is agressie vanuit innerlijke processen................................................................... 27
Hoe uit deze agressie zich...............................................................................................28
Kenmerken van deze agressie.........................................................................................28
2.6 Agressie en het lichaam......................................................................................................... 28
Je lichaam, een keten van reacties........................................................................................28
Verhoogde hartslag..........................................................................................................29
Auditieve uitsluiting..........................................................................................................29
Visuele assimilatie........................................................................................................... 29
Vertraagde tijdsreactie.....................................................................................................29
Onze spieren maken zich op........................................................................................... 29
Bijkomende fysiologische processen............................................................................. 29
Je lichaam, een bron van informatie..................................................................................... 30
Stress hanteren.......................................................................................................................30
Besluit......................................................................................................................................30
2.7 Strategieën om met agressie om te gaan............................................................................. 30
Een strategie kiezen................................................................................................................30
Kalmeren of de-escaleren...................................................................................................... 31
De essentie van kalmeren................................................................................................31
Stappenplan voor de strategie........................................................................................ 31
Stap 1: laat de agressor emotioneel stoom afblazen en neem hem ernstig......... 31
Stap 2: Erken actief de emoties van de agressor.................................................... 31
Stap 3: Samen zoeken naar antwoorden, maar pas nadat de emoties geluwd zijn..
32
Stap 4: Terugblik en herstel; reageer pas op agressief gedrag als de emotie
geluwd is.................................................................................................................... 32
Grenzen aangeven bij de-escaleren................................................................................ 32
Valkuilen........................................................................................................................... 32
Belang van lichaamstaal en uitstraling........................................................................... 32
Confronteren als strategie..................................................................................................... 33
Essentie van confronteren...............................................................................................33
Stappenplan bij confronteren.......................................................................................... 33
Stap 1: Erken je gevoelens (angst, woede) maar voorkom paniek of uitbarsting. 33
2
, Stap 2: Negeer de vormen van agressie niet, neem controle over de situatie.......33
Stap 3: Stel duidelijke gedragsgrenzen en eis respect............................................33
Hoe stel je grenzen...........................................................................................................34
Lichaamstaal............................................................................................................. 34
Verbale confrontatie.................................................................................................. 34
Hulp halen als strategie..........................................................................................................34
Essentie van hulp halen................................................................................................... 34
Hoe verloopt een tussenkomst als tweede.................................................................... 34
Principe 1: slachtoffer bepaalt of er hulp geboden wordt, en wanneer..................34
Principe 2: Hulp is gericht op relatie agressor-slachtoffer, niet op inhoud van
conflict........................................................................................................................35
Principe 3: bespreek situatie achteraf......................................................................35
Met humor reageren als strategie......................................................................................... 35
Verwarring als strategie......................................................................................................... 36
Vermijden en negeren als strategie....................................................................................... 36
Tegenagressie.........................................................................................................................36
Laatste redmiddel: fysieke zelfbescherming en zelfverdediging........................................ 36
2.8 Cyclische verloop van agressie-incident............................................................................... 37
Meerwaarde van crisisontwikkelingsmodel..........................................................................37
Crisisontwikkelingsmodel in fasen........................................................................................37
Fase 0: normaal niveau van functioneren.......................................................................37
Interventieschema fase 0..........................................................................................38
Fase 1: opbouw – controle als thema............................................................................ 38
Controleer je eigen emoties...................................................................................... 39
Bij frustratieagressie........................................................................................... 39
Bij instrumentele agressie.................................................................................. 39
Schat de situatie in.................................................................................................... 39
Kies je reactie.............................................................................................................40
De-escaleren doe je ook met je lichaam............................................................ 40
Mogelijke strategieën voor fase 1............................................................................ 40
Actie en interventieschema fase 1........................................................................... 40
Fase 2: Escalatie.............................................................................................................. 41
Gevaar tunnelwaarneming........................................................................................ 41
Bij frustratieagressie........................................................................................... 41
Bij instrumentele agressie.................................................................................. 41
Opbouw van adrenaline.............................................................................................41
Bij frustratieagressie........................................................................................... 41
Bij instrumentele agressie.................................................................................. 42
Erken je emoties........................................................................................................ 42
Bij frustratieagressie........................................................................................... 42
Bij instrumentele agressie.................................................................................. 42
Stel een grens............................................................................................................ 42
Bij frustratieagressie........................................................................................... 42
Bij instrumentele agressie.................................................................................. 42
3
, Duidelijkheid in communicatie..................................................................................43
Valkuilen in fase 2......................................................................................................43
Actie- en interventieschema fase 2.......................................................................... 43
Fase 3: Crisis.................................................................................................................... 44
Acting-out...................................................................................................................44
Bij frustratieagressie........................................................................................... 44
Bij instrumentele agressie.................................................................................. 44
Kies een reactie......................................................................................................... 44
Hulp halen als alternatief....................................................................................44
Fysieke zelfbescherming.................................................................................... 45
Actie- en interventieschema fase 3.......................................................................... 45
Fase 4: Afbouw.................................................................................................................45
Wat is fase 4.............................................................................................................. 45
Bij frustratieagressie........................................................................................... 45
Bij instrumentele agressie.................................................................................. 45
Houd afstand en versnel afbouw bij frustratieagressie.......................................... 45
Actie- en interventieschema fase 4 (enkel frustratieagressie)............................... 46
Fase 5: Terugslag............................................................................................................. 46
Functioneren is moeilijk............................................................................................ 46
Actie- en interventieschema fase 5.......................................................................... 46
Fase 6: Herstel..................................................................................................................47
Aandachtspunten bij gebruik van crisisinterventiemodel.................................................... 47
Besluit......................................................................................................................................47
2.9 Aanpak van agressie...............................................................................................................47
Waarom een agressiebeleid...................................................................................................47
Ingrediënten van agressiebeleid............................................................................................ 48
Opbouw van agressiebeleid................................................................................................... 49
Besluit......................................................................................................................................49
Hoofdstuk 3: Impact, Nazorg en Herstel...................................................................................50
3.1 Stress.......................................................................................................................................50
Traumatische stress...............................................................................................................51
3.2 Agressie als schokkende gebeurtenis...................................................................................51
3.3 Verwerking van schokkende gebeurtenis voor slachtoffer.................................................. 52
3.4 Nazorg..................................................................................................................................... 52
3.4.1 De zwarte doos..............................................................................................................53
3.4.2 Doelstellingen van nazorg en opvang.......................................................................... 53
Ventilatie........................................................................................................................... 53
Normalisatie..................................................................................................................... 54
Psycho-educatie...............................................................................................................54
3.4.3 Opvanggesprek..............................................................................................................54
Eerste gesprek..................................................................................................................54
Tweede gesprek............................................................................................................... 54
Derde gesprek.................................................................................................................. 55
Ondersteunende gedachten............................................................................................ 55
4
