Bewegen en gezondheid
Partim epidemiologie
1. Inleiding en definities
2. Frequentie van ziekte
a. Frequentiematen
i. Prevalentie
ii. Incidentie
b. Standaardisatie
i. Directe methode
ii. Indirecte methode
3. Associatie tussen blootstelling en ziekte
a. Causaliteit
b. Risico- en associatiematen
4. Diagnostiek
a. Diagnostische waarde van een test
b. Precisie en validiteit
5. Onderzoeksdesign
a. Soorten onderzoek
1. Inleiding en definities
Definitie
Geneeskunde → individuen
Epidemiologie → populaties
● “Epidemiologie is de medische wetenschap die de frequentie van ziekte bestudeert” (MacMahon)
● “Studie van de verdeling van een gezondheids-of ziektekenmerk in de bevolking en van de factoren die met deze
verdeling verband houden” (Lilienfield)
● “De leer van het ontstaan en het verloop van ziekten”
● “De leer van de frequentie van het optreden van ziekten en van factoren die de frequentie verklaren”
● “Medische discipline die de invloed van levensstijl, gezondheidstoestand en andere persoonlijke of sociale factoren op
de verspreiding van een ziekte bestudeert”
Belangrijk → frequentie van ziekte, factoren die frequentie beïnvloeden
→ Dood en ziekte, maar ook hoe gezondheid van populaties verbeteren ~ volksgezondheid als wetenschap
Doelstellingen van epidemiologie
1. Beschrijven
Methode om de frequentie van ziekte en gezondheidsgerelateerde karakteristieken in de populatie te beschrijven
→ bv hoeveel % last van lage rugpijn
2. Verklaren
Methode om de relatie met onderliggende determinanten te verklaren = factoren die verschillen in frequentie kunnen verklaren
Factoren:
● persoonlijke karakteristieken
● omgevingskrarakteristiekn
● Combinatie persoon-omgevingskarakteristieken = interactie
1
,Epidemiologie en volksgezondheid
1. oorzaken van ziekte in kaart brengen → bv longkanker
2. natuurlijk verloop van ziekte in kaart brengen → verband met: ziektetraject en verschillende soorten preventie die er zijn
3. gezondheid van populatie in kaart brengen → naar specifieke populaties kijken, kijken naar evolutie
4. evaluaties van interventies → bv primordiale preventie (interventies om gezondheid te verbeteren)
Historisch voorbeeld
Dr. John Snow: cholera uitbraak in Londen (1854)
→ 1e fase van epidemiologische transitie: sterven aan infectieziektes, hongersnood
→ vastgesteld: cholera altijd aanwezig maar opeens grote uitbraak
John Snow:
map gemaakt → in kaart brengen waar mensen die stierven van cholera woorden → 1 gebied met meer bollen
→ gekeken naar de waterpomp: waterpomp was de oorzaak van de cholera uitbraak
Voorbeeld: Roken en Longkanker (1950)
< 1930 weinig longkanker
> 1930 sterke stijging bij Westerse mannen, later vrouwen
Richard Doll & Austin Bradford-Hill
1950: eerste epidemiologische studies waarbij longkankersterfte werd vergeleken tussen rokers en niet-rokers
conclusie: er moet een correlatie zijn
daarna: vanuit gaan hoe meer iemand rookt → hoe groter impact op longkanker
2
,= dosis-respons gradatie: sterkte indicatie voor verband longkanker ~ roken
Kenmerken die epidemiologen interesseren
= determinanten van gezondheid
a) Persoonlijke factoren
● demografische → leeftijd, geslacht, etniciteit
● biologische → bloedspiegel, antilichamen, bloeddruk
● socio-economische → opleiding, inkomen
● levensstijl en gedrag → roken, voeding, lichaamsactiviteit
● genetische → bloedgroep, genotype
b) Omgevingsfactoren
● onmiddellijke omgeving → gezin, milieu, bedrijf, ziekenhuis
● macro → klimaat, gezondheidszorg, politiek, welvaart
c) Tijdsfactoren
● impact van tijd/evolutie risicofactoren
→ interactie tussen factoren belangrijk
Bronnen van informatie: Interview, vragenlijsten, medische dossiers, medisch onderzoek, administratieve data
Voorbeeld
● Aandoening: Lage rugpijn
● Bevolking: Belgische mannen en vrouwen, 15+ jaar
● Frequentie: Prevalentie van 12%
● Persoonlijke factoren: Leeftijd, geslacht, overgewicht, fysieke activiteit, …
● Omgevingsfactoren: Leven in groene omgeving → meer neiging om te bewegen, werkomgeving, …
● Tijdsfactoren: Evolutie laatste 50 jaar
● Interactie: Leeftijd en werkomgeving
Vragen binnen de epidemiologie
● Etiologische vraag (oorzaak/ontstaan van ziekte): vergelijk het aantal gevallen tussen groepen met / zonder etiologische
risicofactoren
● Diagnostische vraag (vaststellen): vergelijk detectieprocedures en beschrijf diagnostische factoren
● Prognostische vraag: vergelijk het aantal terugkerende events tussen groepen met / zonder prognostische factoren
● Therapeutische vraag (‘interventie’): vergelijk herstel tussen verschillende behandelingen en beschrijf therapeutische
factoren
3
, → door middel van: VERGELIJKEN
● Observationele epidemiologie: als onderzoeker er niet tussenkomen, louter beschrijven
● Experimentele epidemiologie: als onderzoeker interventie doen en kijken wat effect daarvan is
Voorbeeld: Acuut myocardinfarct
Etiologie: vergelijken aantal infarcten tussen groepen met en zonder ‘etiologische factoren’
→ bv. rokers versus niet-rokers
Diagnose: vergelijken tussen detectieprocedures en zoeken naar ‘diagnostische factoren’ die verschillen kunnen verklaren
→ bv. Electrocardiogram vs enzymen in bloed
Prognose: vergelijken recidieven tussen groepen met en zonder ‘prognostische factoren’
→ bv. depressie ~ recidief?
Therapie: vergelijken behandelingsvormen en zoeken naar andere ‘therapeutische factoren’ die herstel beïnvloeden
→ bv. revalidatie vs geen revalidatie
Tien belangrijkste specifieke doodsoorzaken in België
→ evolutie ~ epidemiologische transitie
→ op zoek naar oorzaken
● voeding
● onderwijs
● hygiëne
● …
→ Oorzaken van ziekte complex om te identificeren
Voorbeeld observationeel epidemiologisch onderzoek
● USA, eind ’30: verkleuring tandglazuur door hoge concentratie fluor in drinkwater
● Eerdere kennis: verkleurd tandglazuur ~ minder cariës
→ Grootschalig onderzoek bij kinderen in steden met verschillende fluorconcentraties
4
Partim epidemiologie
1. Inleiding en definities
2. Frequentie van ziekte
a. Frequentiematen
i. Prevalentie
ii. Incidentie
b. Standaardisatie
i. Directe methode
ii. Indirecte methode
3. Associatie tussen blootstelling en ziekte
a. Causaliteit
b. Risico- en associatiematen
4. Diagnostiek
a. Diagnostische waarde van een test
b. Precisie en validiteit
5. Onderzoeksdesign
a. Soorten onderzoek
1. Inleiding en definities
Definitie
Geneeskunde → individuen
Epidemiologie → populaties
● “Epidemiologie is de medische wetenschap die de frequentie van ziekte bestudeert” (MacMahon)
● “Studie van de verdeling van een gezondheids-of ziektekenmerk in de bevolking en van de factoren die met deze
verdeling verband houden” (Lilienfield)
● “De leer van het ontstaan en het verloop van ziekten”
● “De leer van de frequentie van het optreden van ziekten en van factoren die de frequentie verklaren”
● “Medische discipline die de invloed van levensstijl, gezondheidstoestand en andere persoonlijke of sociale factoren op
de verspreiding van een ziekte bestudeert”
Belangrijk → frequentie van ziekte, factoren die frequentie beïnvloeden
→ Dood en ziekte, maar ook hoe gezondheid van populaties verbeteren ~ volksgezondheid als wetenschap
Doelstellingen van epidemiologie
1. Beschrijven
Methode om de frequentie van ziekte en gezondheidsgerelateerde karakteristieken in de populatie te beschrijven
→ bv hoeveel % last van lage rugpijn
2. Verklaren
Methode om de relatie met onderliggende determinanten te verklaren = factoren die verschillen in frequentie kunnen verklaren
Factoren:
● persoonlijke karakteristieken
● omgevingskrarakteristiekn
● Combinatie persoon-omgevingskarakteristieken = interactie
1
,Epidemiologie en volksgezondheid
1. oorzaken van ziekte in kaart brengen → bv longkanker
2. natuurlijk verloop van ziekte in kaart brengen → verband met: ziektetraject en verschillende soorten preventie die er zijn
3. gezondheid van populatie in kaart brengen → naar specifieke populaties kijken, kijken naar evolutie
4. evaluaties van interventies → bv primordiale preventie (interventies om gezondheid te verbeteren)
Historisch voorbeeld
Dr. John Snow: cholera uitbraak in Londen (1854)
→ 1e fase van epidemiologische transitie: sterven aan infectieziektes, hongersnood
→ vastgesteld: cholera altijd aanwezig maar opeens grote uitbraak
John Snow:
map gemaakt → in kaart brengen waar mensen die stierven van cholera woorden → 1 gebied met meer bollen
→ gekeken naar de waterpomp: waterpomp was de oorzaak van de cholera uitbraak
Voorbeeld: Roken en Longkanker (1950)
< 1930 weinig longkanker
> 1930 sterke stijging bij Westerse mannen, later vrouwen
Richard Doll & Austin Bradford-Hill
1950: eerste epidemiologische studies waarbij longkankersterfte werd vergeleken tussen rokers en niet-rokers
conclusie: er moet een correlatie zijn
daarna: vanuit gaan hoe meer iemand rookt → hoe groter impact op longkanker
2
,= dosis-respons gradatie: sterkte indicatie voor verband longkanker ~ roken
Kenmerken die epidemiologen interesseren
= determinanten van gezondheid
a) Persoonlijke factoren
● demografische → leeftijd, geslacht, etniciteit
● biologische → bloedspiegel, antilichamen, bloeddruk
● socio-economische → opleiding, inkomen
● levensstijl en gedrag → roken, voeding, lichaamsactiviteit
● genetische → bloedgroep, genotype
b) Omgevingsfactoren
● onmiddellijke omgeving → gezin, milieu, bedrijf, ziekenhuis
● macro → klimaat, gezondheidszorg, politiek, welvaart
c) Tijdsfactoren
● impact van tijd/evolutie risicofactoren
→ interactie tussen factoren belangrijk
Bronnen van informatie: Interview, vragenlijsten, medische dossiers, medisch onderzoek, administratieve data
Voorbeeld
● Aandoening: Lage rugpijn
● Bevolking: Belgische mannen en vrouwen, 15+ jaar
● Frequentie: Prevalentie van 12%
● Persoonlijke factoren: Leeftijd, geslacht, overgewicht, fysieke activiteit, …
● Omgevingsfactoren: Leven in groene omgeving → meer neiging om te bewegen, werkomgeving, …
● Tijdsfactoren: Evolutie laatste 50 jaar
● Interactie: Leeftijd en werkomgeving
Vragen binnen de epidemiologie
● Etiologische vraag (oorzaak/ontstaan van ziekte): vergelijk het aantal gevallen tussen groepen met / zonder etiologische
risicofactoren
● Diagnostische vraag (vaststellen): vergelijk detectieprocedures en beschrijf diagnostische factoren
● Prognostische vraag: vergelijk het aantal terugkerende events tussen groepen met / zonder prognostische factoren
● Therapeutische vraag (‘interventie’): vergelijk herstel tussen verschillende behandelingen en beschrijf therapeutische
factoren
3
, → door middel van: VERGELIJKEN
● Observationele epidemiologie: als onderzoeker er niet tussenkomen, louter beschrijven
● Experimentele epidemiologie: als onderzoeker interventie doen en kijken wat effect daarvan is
Voorbeeld: Acuut myocardinfarct
Etiologie: vergelijken aantal infarcten tussen groepen met en zonder ‘etiologische factoren’
→ bv. rokers versus niet-rokers
Diagnose: vergelijken tussen detectieprocedures en zoeken naar ‘diagnostische factoren’ die verschillen kunnen verklaren
→ bv. Electrocardiogram vs enzymen in bloed
Prognose: vergelijken recidieven tussen groepen met en zonder ‘prognostische factoren’
→ bv. depressie ~ recidief?
Therapie: vergelijken behandelingsvormen en zoeken naar andere ‘therapeutische factoren’ die herstel beïnvloeden
→ bv. revalidatie vs geen revalidatie
Tien belangrijkste specifieke doodsoorzaken in België
→ evolutie ~ epidemiologische transitie
→ op zoek naar oorzaken
● voeding
● onderwijs
● hygiëne
● …
→ Oorzaken van ziekte complex om te identificeren
Voorbeeld observationeel epidemiologisch onderzoek
● USA, eind ’30: verkleuring tandglazuur door hoge concentratie fluor in drinkwater
● Eerdere kennis: verkleurd tandglazuur ~ minder cariës
→ Grootschalig onderzoek bij kinderen in steden met verschillende fluorconcentraties
4
