Sociologie
Deel 1: Ik en de samenleving.......................................................................5
Mensen zijn sociale wezens die samen samenlevingen vormen, terwijl
die samenlevingen op hun beurt invloed uitoefenen op de individuen die
erin leven. Er bestaat een voortdurende wisselwerking tussen individu
en samenleving: mensen creëren dagelijks de samenleving door hun
keuzes, gedrag en manier van samenleven, waardoor de samenleving
een menselijk product is. Tegelijkertijd worden individuen gevormd door
hun sociale en fysieke omgeving en zijn zij zelf ook een sociaal product.
Zelfs de inrichting van de ruimte, zoals meer groen of verlichting, heeft
invloed op hoe mensen zich gedragen en ontwikkelen............................6
Hoofdstuk 1: Op ontdekkingstocht door een onbekend gebied?...............6
1.1 Het dagelijkse leven door de bril van de socioloog.............................7
1.1.1 Over eten en drinken....................................................................7
1.1.2 Over sport.....................................................................................8
1.1.3 Over lifestyle en lijfstijl.................................................................8
1.1.4 Over liefde....................................................................................8
1.1.5 Contingent maar niet arbitrair?....................................................8
1.3 Een stap verder: een sociologische blik doet beter begrijpen............9
1.3.1 Echtscheiding...............................................................................9
1.3.2 Suïcide........................................................................................10
1.4 Een eerste definitie van sociologie...................................................11
Hoofdstuk 2: De samenleving is een veld van tegengestelde krachten. 12
2.1 Individu en samenleving: een strijd van goed tegen kwaad?...........13
2.2 De samenleving: een vat vol mogelijkheden en beperkingen..........16
2.3 Solidariteit versus strijd....................................................................16
2.3.1 Solidariteit en cohesie................................................................17
2.3.2 Strijd en conflict..........................................................................18
2.4 Ongelijkheid versus gelijkheid..........................................................19
Hoofdstuk 3: Welk nut heeft de sociologie voor wie geen socioloog wil
worden?..................................................................................................20
3.1 De sociologie, een wetenschap als (g)een ander?............................20
4.1 We dragen allemaal een bril! Over selectieve waarneming..............21
4.2 Referentiekaders...............................................................................22
1
, 4.3 Het breekpunt tussen common sense en wetenschap......................23
Hoofdstuk 5: Eenheid in verscheidenheid, verscheidenheid in eenheid. 24
5.1 Eenheid in verscheidenheid: de empirische cyclus...........................25
5.2 Eenheid in verscheidenheid..............................................................27
5.2.1 De typologie: 4 kwadranten........................................................27
5.2.2 Actoren en structuren.................................................................27
5.2.3 Consensus en conflict.................................................................28
5.3 Het symbolische interactionnisme en de etnomethodologie............29
5.3.1 De grondleggers: Weber (sociaal handelen) en Mead (sociale
interactie)............................................................................................29
5.3.2 Het symbolische interactionisme................................................30
5.3.3 Etnomethodologie.......................................................................31
5.3.4 Kritische bedenkingen................................................................31
5.4 De sociale ruil...................................................................................32
5.4.2 De individualistische interpretatie: directe ruil...........................32
5.4.3 De collectieve interpretatie: indirecte ruil..................................33
5.4.4 Economische ruil als een vorm van sociale ruil..........................33
5.5 Het structuurfunctionalisme.............................................................35
5.5.1 Emile Durkheim: de voorvader...................................................36
5.5.3 Robert K. Merton: functie en disfunctie, manifeste en latente
functie..................................................................................................37
5.6 Het conflictsociologische paradigma................................................37
5.6.1 Enkele voorbeelden uit een staalkaart.......................................38
Deel 2: Sociologische blokken en bouwsels...............................................40
Hoofdstuk 6: blokken uit de sociologische blokkendoos. Over sociaal
handelen, interactie en communicatie, posities en relaties, rol en status
................................................................................................................40
6.1 Sociaal handelen...............................................................................40
6.2 Interactie en communicatie..............................................................40
6.2.1 Interactie....................................................................................40
6.2.2 De impact van sociale media op de communicatie....................41
6.3 Sociale relaties en posities, sociale rol en status..............................42
6.3.1 Sociale relaties............................................................................42
6.3.2 Sociale posities...........................................................................42
2
, 6.3.3 Sociale status.............................................................................43
6.3.4 De status(in)congruentiethese...................................................43
6.4 De sociale rol....................................................................................44
6.4.1 Rollenstellen en rolconflicten......................................................44
6.5 Rolattributen en statussymbolen......................................................45
Hoofdstuk 7: Een netwerk is geen groep. Over diversiteit van
samenlevingsverbanden............................................................................45
7.1 Sociale netwerken.............................................................................45
7.1.1 Netwerken zijn kanalen waarlangs sociale goederen (kunnen)
stromen...............................................................................................45
7.1.2 Enkele kenmerken van netwerken..............................................46
7.2 Groepen............................................................................................47
7.2.1 Een typologie als uitgangspunt..................................................47
7.2.2 De sociale categorie...................................................................48
7.2.3 Het samenzijn.............................................................................48
7.2.4 Primaire groepen........................................................................48
7.2.5 De collectiviteit...........................................................................49
7.3 Referentiegroepen............................................................................49
7.3.1 Vergelijkende referentiegroepen.................................................49
7.3.2 Normatieve referentiegroepen....................................................50
7.4 Groepen tussen conflict en solidariteit.............................................50
7.5 Sociale bewegingen..........................................................................51
Hoofdstuk 8: Moderne samenlevingen zijn altijd multicultureel. Over
cultuurpatronen hun componenten............................................................51
8.1 Door de ogen van anderen...............................................................51
8.2 Waarvoor staat cultuur?....................................................................52
8.3 Cultuur is een patroon......................................................................52
8.3.1 Waarden......................................................................................53
8.3.2 Normen.......................................................................................54
8.3.3 Doeleinden..................................................................................55
8.3.4 Verwachtingen............................................................................55
8.4 De ene cultuur is de ander niet.........................................................56
8.4.1 ‘Hoge’ versus ‘lage’ cultuur? En wat met beschaving?...............56
8.4.2 Verschillen in tijd.........................................................................57
3
, 8.4.3 Verschillen binnen samenlevingen: dominante culturen,
tegenculturen en subculturen..............................................................57
8.5 Instituties en institutionalisering....................................................57
8.5.1 Kerngezin en uitgebreid gezin....................................................58
8.5.2 Het gezin getransformeerd?.......................................................58
8.5.3 Nieuwe samenlevingsvormen.....................................................59
Hoofdstuk 9: Levenslang leren- om in het gareel te lopen? Over socialisatie
en sociale controle, conformisme en deviantie..........................................60
9.1 Cultuur wordt aangeleerd.................................................................60
9.2 De januskop van socialisatie.............................................................60
9.3 Primaire, secundaire en tertaire socialisatie.....................................61
9.4 Differentiële socialisatie....................................................................62
9.5 Sociale controle en sociale sancties..................................................63
9.6 Conformisme en deviantie................................................................64
9.6.1 De spanningen tussen cultureel aanvaarde doelstellingen en
middelen: Mertons typologie...............................................................64
9.6.2 Conformisme: gedrag zoals het hoort?.......................................65
9.6.3 Deviantie: gedrag zoals het niet hoort?......................................65
9.7 Verklaringen voor deviantie..............................................................65
9.8 Functies voor deviantie.....................................................................66
DEEL 3: SOCIALE ONGELIJKHEID EN SOCIALE KLASSEN.............................66
Hoofdstuk 11: Ongelijkheid is van alle tijden. Over de gelaagdheid van
de samenleving, over mobiliteit en macht..............................................66
11.1 Ontbrekende breuklijnen.............................................................67
11.2 Vier soorten van sociale verschillen............................................67
11.3 De stoet van Pen.............................................................................70
11.4 Slavernij, standen, kasten en klassen.............................................73
11.4.1 Is een ongelaagde samenleving mogelijk?...............................73
11.4.2 Slavernij....................................................................................73
11.4.3 De standensamenleving...........................................................73
11.4.4 De kastensamenleving.............................................................73
11.4.5 De klassenmaatschappij: drie modellen...................................73
11.5.1 Beïnvloeding.............................................................................75
11.5.2 Gezag........................................................................................75
4
, 11.5.3 Macht........................................................................................76
11.5.4 Machtsbronnen, machtsmiddelen en elites..............................76
11.6 Sociale mobiliteit............................................................................77
11.6.1 Soorten sociale mobiliteit.........................................................77
11.6.2 Mogelijkheden en beperkingen van verticale mobiliteit...........78
Deel 1: Ik en de samenleving
Samenlevingsverbanden: we maken ergens deel van uit. Bv: een vriendengroep,
sportclub, gezin, school, onderneming, …
De interactie tussen handelen en structuren wordt treffend geïllustreerd door de
‘magische driehoek’ van Berger en Luckmann:
5
,Mensen zijn sociale wezens die samen samenlevingen vormen, terwijl die
samenlevingen op hun beurt invloed uitoefenen op de individuen die erin leven.
Er bestaat een voortdurende wisselwerking tussen individu en samenleving:
mensen creëren dagelijks de samenleving door hun keuzes, gedrag en manier
van samenleven, waardoor de samenleving een menselijk product is.
Tegelijkertijd worden individuen gevormd door hun sociale en fysieke omgeving
en zijn zij zelf ook een sociaal product. Zelfs de inrichting van de ruimte, zoals
meer groen of verlichting, heeft invloed op hoe mensen zich gedragen en
ontwikkelen.
Hoofdstuk 1: Op ontdekkingstocht door een onbekend
gebied?
Sociologie=samenlevingskunde
Sociologie: de wetenschap die de maatschappelijke patronen en structuren
bestudeert, in hun ontstaan, voortbestaan en veranderen, en tevens het
sociale handelen van mensen in de interactie met deze patronen.
Sociologen willen meer weten over hoe mensen samenleven in allerhande
sociale verbanden (bv: gezinnen, vrienden, voorzieningen, buurten, scholen,),
wat de kenmerken zijn van die samenlevingsverbanden en door welke
gematigdheden ze worden gestuurd.
We bestuderen het sociaal handelen (hoe) en de menselijke interactie (met
doel). Tussen sociaal handelen zijn er verschillen op basis van 3 domeinen.
1. Micro: dit speelt af dicht bij ons (functioneel),
Bv: contacten in de klas, gesprekken onderling, bv: ouders, leerlingen,
leerkrachten.
2. Meso: iets grotere groep.
Bv: hogeschool, studente job, openbaarvervoer, het gesprek met de hele
school erover, vertaling van de school. Bv: gsmzakken
3. Macro: het maatschappelijk gegeven, de maatschappelijke structuur.
Bv: de Vlaamse gemeenschap, bepaalde stereotypen die in de
samenleving heersen (samenlevingsniveau). Hetgeen wat erover in de
media komt, wat de overheid erover zegt.
1.1 Het dagelijkse leven door de bril van de socioloog
Sociologische verbeelding: betekent dat je leert kijken naar het verband
tussen je eigen leven (individuele ervaringen) en de grotere samenleving
(sociale structuren, cultuur, economie, politiek, geschiedenis). In gewone
6
,woorden: Het gaat erom dat je beseft dat wat jij meemaakt, voelt of doet, niet
alleen iets persoonlijks is, maar ook beïnvloed wordt door de maatschappij waarin
je leeft
Socioloog: welke patronen zitten erachter fenomenen waarvan wij denken dat ze
normaal zijn. Ze proberen te laten zien dat de problemen vanuit de maatschappij
komen.
Volgens Mills bestaat de sociologische verbeelding uit 3 componenten:
1. Geschiedenis: Het leert ons hoe een samenleving tot stand kwam en hoe
ze verandert.
Bv: Hoe was het vroeger? er zijn veel fastfood ketens die ‘goedkoop’ eten
verkopen
2. Biografie: Gebeurtenissen in ons persoonlijk leven die ons hebben
gemaakt tot wie we als sociaal wezen zijn. Wie/ welke groepen zijn
kwetsbaarder?
3. Sociale structuur: gaat over de instituties die ons leven bepalen.
Instituties bv: gezin, vriendengroep, school, media maken reclame over de
fastfoodketens, na school ga je er vaak eten. Alle instituties kunnen mee
inspelen op wat er wordt aangeklaagd.
Concreet voorbeeld:
Geschiedenis: welke drugs zijn er aanwezig in onze maatschappij?
Biografie: Welke mensen zijn gevoelig voor, in welke wijken is druggebruik
meer aanwezig?
Sociale structuur: Hoe wordt die war on drugs behandelt, wordt er in
begeleid door justitie?
= Belangrijk om te kijken naar een fenomeen met een bredere bril
1.1.1 Over eten en drinken
Een statussymbool= een teken dat niet functioneel wordt gebruikt (zoals het
uniform van een politieagent), maar als verwijzing naar rijkdom, macht,
prestige. Het is een verwijzing naar een positie (bv: bepaalde sport, bepaalde
merken, bestellingen, parfum, vakanties). Waardoor we laten zie tot welke groep
we willen behoren.
Hoe mensen omgaan met voedsel en drank is ingebed in sociale cultuur en
context bv: eten met mes en vork/ eten met de handen.
Statussymbolen zijn niet bewust maar kan je wel overduidelijk terugvinden
in onze samenleving. De samenleving bepaald mee wat we leuk vinden,
welke vrijetijdsbestedingen we doen.,,,
Statussymbolen van vandaag: koffie (macha, chailatte,..), bepaalde
sporten (tennis, golf,…), vakanties (verre reizen),…
1.1.2 Over sport
Sociale status: surfen, zeilen, hockey, skiën worden gezien als dure sporten,
terwijl dat zaalvoetbal, handbal, gevechtsporten een lagere waarden hebben.
7
,Hogere sporten: deze hebben als waarde distance en finesse, dus
lichaamscontact wordt vermeden door het gebruik van hulpmiddelen die
afstandelijkheid suggereren. Bv: een hockeystick.
Lagere sporten: deze zijn populair bij de arbeidsklasse. Deze vertonen een
typisch patroon van lijf-aan-lijfgevechten.
1.1.3 Over lifestyle en lijfstijl
Lifestylebladen informeren over wat nodig is voor het imago van de moderne
mens. Niet wat men is maar wat men lijkt, is belangrijk. De buitenkant van de
mens wordt sociaal vormgegeven. Bv: gebruind en energiek lichaam, smalle
benen en heupen, een rimpel -en vetlooslichaam,…
Elizabeth ontdekt een nieuwe elite ‘streefklasse’ die zich onderscheiden aan de
hand van subtiele vormen van consumptie en niet door inkomen en materiële
consumptie. Het gaat over een levenswijze (je kan ze vertellen) vb. yoga, groene
sapjes drinken,… Imago van de moderne, vrije mens is belangrijk vb. modellen
zijn ideaalbeeld, het ideale lichaam.
1.1.4 Over liefde
Verliefdheid wordt sociaal gestuurd:
Mensen huwen meestal binnen hetzelfde sociale milieu (religieuze
overtuiging, etnische herkomst, opleiding). Met iemand uit dezelfde
groep praten valt gemakkelijker, er is een basis voor gemeenschappelijke
activiteiten en het risico op conflicten is kleiner.
De mens heeft een fundamentele behoefte om erbij te horen, opzoek
naar acceptatie.
Er is bovendien ook sociale druk: gearrangeerde huwelijken, afkeuring
door vrienden, roddels
Heteronormativiteit: zij overtreden blijkbaar een regel volgens de
samenleving. Door op hetzelfde geslacht te vallen. De representativiteit is
nog steeds man-vrouw.
1.1.5 Contingent maar niet arbitrair?
“Alles is contingent maar niet arbitrair”
Alles had anders kunnen zijn dan dat het nu is.
Toch is ons leven NIET willekeurig of louter toevallig.
Alles had anders kunnen zijn dan het nu is. Dat is contingent. Manier van
verliefd worden, wat mooi/lelijk is, eten klaarmaken etc.,… vaak denkt iedereen
dat het natuurlijk is om daarmee om te gaan. Maar de codes van sociaal
handelen hadden zich anders kunnen ontwikkelen.
Andere kant is alles contingent maar niet arbitrair. Het leven is niet willekeurig of
toevallig. Voor bepaalde dingen is het juist goed dat ze zijn hoe ze zijn. Het is niet
omdat iets anders had kunnen zijn dat er geen goede redenen zijn voor de vorm
die het aanneemt. De sociologie heeft als taak te achterhalen waarom bepaalde
zaken tot een bepaalde sociale orde zijn gemaakt. Gebeurtenissen uit het
8
,verleden hebben ook geleidt tot ‘het format’ van onze huidige manier van
samenleven. Dit staat niet los van het verleden.
Contingent: alles hangt op een bepaalde manier samen. Iets is contingent
als het anders had kunnen zijn dan dat het nu is.
Arbitrair: willekeurig of toevallig
1.3 Een stap verder: een sociologische blik doet beter
begrijpen
Common sense of gezond verstand: bevat losjes samenhangend geheel van
feiten, waarnemingen, ervaringen, inzichten en ‘received wisdom’. Kennis die
gebaseerd is op onze dagelijkse ervaringen en aan de hand waarvan we zin
geven aan situaties waarmee we worden geconfronteerd.
Het gezond verstand is gericht op het onmiddellijke antwoorden op
concrete problemen in plaats van het ‘waarom’ van problemen of het
achterhalen of om oplossingen te ontwikkelen die op diverse toestanden en op
lange termijn van toepassing zijn. Als we al een verklaring bedenken, dan houden
we het bij persoonlijke kenmeren en drijfveren. Van de uiterst belangrijke rol
die maatschappelijke factoren spelen zijn we ons meestal niet bewust bv:
echtscheidingen, zelfdoding, ziekte en dood.
Sociologen gaan opzoek naar verklaringen achter de zichtbare fenomenen.
1.3.1 Echtscheiding
Op het eerste zicht liggen de oorzaken van echtscheidingen op het louter
persoonlijk vlak, maar echtscheidingen hebben belangrijke
maatschappelijke oorzaken en gevolgen.
→ alleenstaande vrouwen lopen een hoger risico op armoede, veel kinderen
lijden onder de scheiding van hun ouders (slechte studieresultaten) en stijgt
de kans dat ze zelf later zullen scheiden.
→ complexe samenlevingsvormen: nieuwe samengestelde gezinnen, impact
op de woningmarkt.
Verklaring vanuit sociologie?
Ze letten op de frequentie van de echtscheidingen (1/3 huwelijken,
historisch stijgend sociaal fenomeen)
Ze letten op de variaties naargelang inkomen, beroep, woonplaats (stad/
platteland), leeftijd van de partners.
Beschrijvende kernmerken worden in verband gebracht met sociale
omstandigheden (of maatschappelijke ontwikkelingen) waaronder mensen
een huwelijk sluiten en dit al dan niet verbreken. Bv: meer mensen werken
vanuit thuis, en zien daardoor hun partner steeds.
Maatschappelijke factoren maken dat je er anders naar kan kijken:
Te hoog verwachtingspatroon
Mensen kiezen meer voor zichzelf
9
, Vroeger was scheiden een taboe
Machtsstructuren hebben minder impact (geloof, gemeenschap)
Vrouwen worden financieel afhankelijk
= sociaal feit wordt gestuurd door wijze waarop de samenleving ingericht is.
1.3.2 Suïcide
“Zelfdoding is er geen afslag en gaat het over een uitzichtloze tunnel zonder licht
aan het einde.”
Zelfdoding is het grootst bij mensen die laagopgeleid zijn, werkloos,
alleenstaand, alleenwonend en gescheiden mensen. Ook leeftijd en geslacht zijn
belangrijk.
Emile Durkheim (1897) is een Franse socioloog die onderzocht welke
maatschappelijke factoren het aantal zelfmoorden systematisch varieerden/
Onderzocht volgens welke maatschappelijke factoren suicide-ratio’s varieerden.
Factoren zoals: religie, burgerlijke staat, woonplaats (stad of platteland), aan- of
afwezigheid van militaire opleiding.
De verbanden tussen die kenmerken en de zelfdodingsratio’s hadden als
gemeenschappelijke factor ‘sociale integratie’ waarbij teveel als een gebrek
aan sociale integratie tot zelfdodingsgedrag leidde. Ook het uiteen vallen
van de groep leidt tot meer zelfdoding: individu zit zonder morele en sociale
steun
Er blijkt een hoog suïciderisico bij landbouwers te zijn, waarbij de factor sociale
isolatie een belangrijke rol speelt
Mentale gezondheid
2020-2021 Meer angst- en depressiestoornissen, vooral onder jongeren
(18-29 jaar, 2025 stijging aantal burn-outs (vooral bij jongeren)
2021 lagere levenstevredenheid: 1 op 4 jongeren (18-29 jaar) meldde
afgelopen jaar aan zelfmoord te hebben gedacht
Opheffing taboe en bespreekbaarheid: te gek-campagnes
Genderverschillen en schoolprestaties
“boy crisis”: gevaar van de self-fulfilling prophecy
Nature én nurture (hormonale verschillen, geen cognitieve)
Kritische blik naar ons onderwijssysteem: diversiteit in het onderwijs?
Analyse op micro-, meso- en macroniveau (wat schuilt erachter)
1.3.3 Ziekte en dood
De SES of sociaaleconomische status is een indicator die iemands (hogere of
lagere) plaats in de samenleving aanduidt en die wordt gemeten. Personen met
een lage sociale status leven minder lang, hebben meer
10
Deel 1: Ik en de samenleving.......................................................................5
Mensen zijn sociale wezens die samen samenlevingen vormen, terwijl
die samenlevingen op hun beurt invloed uitoefenen op de individuen die
erin leven. Er bestaat een voortdurende wisselwerking tussen individu
en samenleving: mensen creëren dagelijks de samenleving door hun
keuzes, gedrag en manier van samenleven, waardoor de samenleving
een menselijk product is. Tegelijkertijd worden individuen gevormd door
hun sociale en fysieke omgeving en zijn zij zelf ook een sociaal product.
Zelfs de inrichting van de ruimte, zoals meer groen of verlichting, heeft
invloed op hoe mensen zich gedragen en ontwikkelen............................6
Hoofdstuk 1: Op ontdekkingstocht door een onbekend gebied?...............6
1.1 Het dagelijkse leven door de bril van de socioloog.............................7
1.1.1 Over eten en drinken....................................................................7
1.1.2 Over sport.....................................................................................8
1.1.3 Over lifestyle en lijfstijl.................................................................8
1.1.4 Over liefde....................................................................................8
1.1.5 Contingent maar niet arbitrair?....................................................8
1.3 Een stap verder: een sociologische blik doet beter begrijpen............9
1.3.1 Echtscheiding...............................................................................9
1.3.2 Suïcide........................................................................................10
1.4 Een eerste definitie van sociologie...................................................11
Hoofdstuk 2: De samenleving is een veld van tegengestelde krachten. 12
2.1 Individu en samenleving: een strijd van goed tegen kwaad?...........13
2.2 De samenleving: een vat vol mogelijkheden en beperkingen..........16
2.3 Solidariteit versus strijd....................................................................16
2.3.1 Solidariteit en cohesie................................................................17
2.3.2 Strijd en conflict..........................................................................18
2.4 Ongelijkheid versus gelijkheid..........................................................19
Hoofdstuk 3: Welk nut heeft de sociologie voor wie geen socioloog wil
worden?..................................................................................................20
3.1 De sociologie, een wetenschap als (g)een ander?............................20
4.1 We dragen allemaal een bril! Over selectieve waarneming..............21
4.2 Referentiekaders...............................................................................22
1
, 4.3 Het breekpunt tussen common sense en wetenschap......................23
Hoofdstuk 5: Eenheid in verscheidenheid, verscheidenheid in eenheid. 24
5.1 Eenheid in verscheidenheid: de empirische cyclus...........................25
5.2 Eenheid in verscheidenheid..............................................................27
5.2.1 De typologie: 4 kwadranten........................................................27
5.2.2 Actoren en structuren.................................................................27
5.2.3 Consensus en conflict.................................................................28
5.3 Het symbolische interactionnisme en de etnomethodologie............29
5.3.1 De grondleggers: Weber (sociaal handelen) en Mead (sociale
interactie)............................................................................................29
5.3.2 Het symbolische interactionisme................................................30
5.3.3 Etnomethodologie.......................................................................31
5.3.4 Kritische bedenkingen................................................................31
5.4 De sociale ruil...................................................................................32
5.4.2 De individualistische interpretatie: directe ruil...........................32
5.4.3 De collectieve interpretatie: indirecte ruil..................................33
5.4.4 Economische ruil als een vorm van sociale ruil..........................33
5.5 Het structuurfunctionalisme.............................................................35
5.5.1 Emile Durkheim: de voorvader...................................................36
5.5.3 Robert K. Merton: functie en disfunctie, manifeste en latente
functie..................................................................................................37
5.6 Het conflictsociologische paradigma................................................37
5.6.1 Enkele voorbeelden uit een staalkaart.......................................38
Deel 2: Sociologische blokken en bouwsels...............................................40
Hoofdstuk 6: blokken uit de sociologische blokkendoos. Over sociaal
handelen, interactie en communicatie, posities en relaties, rol en status
................................................................................................................40
6.1 Sociaal handelen...............................................................................40
6.2 Interactie en communicatie..............................................................40
6.2.1 Interactie....................................................................................40
6.2.2 De impact van sociale media op de communicatie....................41
6.3 Sociale relaties en posities, sociale rol en status..............................42
6.3.1 Sociale relaties............................................................................42
6.3.2 Sociale posities...........................................................................42
2
, 6.3.3 Sociale status.............................................................................43
6.3.4 De status(in)congruentiethese...................................................43
6.4 De sociale rol....................................................................................44
6.4.1 Rollenstellen en rolconflicten......................................................44
6.5 Rolattributen en statussymbolen......................................................45
Hoofdstuk 7: Een netwerk is geen groep. Over diversiteit van
samenlevingsverbanden............................................................................45
7.1 Sociale netwerken.............................................................................45
7.1.1 Netwerken zijn kanalen waarlangs sociale goederen (kunnen)
stromen...............................................................................................45
7.1.2 Enkele kenmerken van netwerken..............................................46
7.2 Groepen............................................................................................47
7.2.1 Een typologie als uitgangspunt..................................................47
7.2.2 De sociale categorie...................................................................48
7.2.3 Het samenzijn.............................................................................48
7.2.4 Primaire groepen........................................................................48
7.2.5 De collectiviteit...........................................................................49
7.3 Referentiegroepen............................................................................49
7.3.1 Vergelijkende referentiegroepen.................................................49
7.3.2 Normatieve referentiegroepen....................................................50
7.4 Groepen tussen conflict en solidariteit.............................................50
7.5 Sociale bewegingen..........................................................................51
Hoofdstuk 8: Moderne samenlevingen zijn altijd multicultureel. Over
cultuurpatronen hun componenten............................................................51
8.1 Door de ogen van anderen...............................................................51
8.2 Waarvoor staat cultuur?....................................................................52
8.3 Cultuur is een patroon......................................................................52
8.3.1 Waarden......................................................................................53
8.3.2 Normen.......................................................................................54
8.3.3 Doeleinden..................................................................................55
8.3.4 Verwachtingen............................................................................55
8.4 De ene cultuur is de ander niet.........................................................56
8.4.1 ‘Hoge’ versus ‘lage’ cultuur? En wat met beschaving?...............56
8.4.2 Verschillen in tijd.........................................................................57
3
, 8.4.3 Verschillen binnen samenlevingen: dominante culturen,
tegenculturen en subculturen..............................................................57
8.5 Instituties en institutionalisering....................................................57
8.5.1 Kerngezin en uitgebreid gezin....................................................58
8.5.2 Het gezin getransformeerd?.......................................................58
8.5.3 Nieuwe samenlevingsvormen.....................................................59
Hoofdstuk 9: Levenslang leren- om in het gareel te lopen? Over socialisatie
en sociale controle, conformisme en deviantie..........................................60
9.1 Cultuur wordt aangeleerd.................................................................60
9.2 De januskop van socialisatie.............................................................60
9.3 Primaire, secundaire en tertaire socialisatie.....................................61
9.4 Differentiële socialisatie....................................................................62
9.5 Sociale controle en sociale sancties..................................................63
9.6 Conformisme en deviantie................................................................64
9.6.1 De spanningen tussen cultureel aanvaarde doelstellingen en
middelen: Mertons typologie...............................................................64
9.6.2 Conformisme: gedrag zoals het hoort?.......................................65
9.6.3 Deviantie: gedrag zoals het niet hoort?......................................65
9.7 Verklaringen voor deviantie..............................................................65
9.8 Functies voor deviantie.....................................................................66
DEEL 3: SOCIALE ONGELIJKHEID EN SOCIALE KLASSEN.............................66
Hoofdstuk 11: Ongelijkheid is van alle tijden. Over de gelaagdheid van
de samenleving, over mobiliteit en macht..............................................66
11.1 Ontbrekende breuklijnen.............................................................67
11.2 Vier soorten van sociale verschillen............................................67
11.3 De stoet van Pen.............................................................................70
11.4 Slavernij, standen, kasten en klassen.............................................73
11.4.1 Is een ongelaagde samenleving mogelijk?...............................73
11.4.2 Slavernij....................................................................................73
11.4.3 De standensamenleving...........................................................73
11.4.4 De kastensamenleving.............................................................73
11.4.5 De klassenmaatschappij: drie modellen...................................73
11.5.1 Beïnvloeding.............................................................................75
11.5.2 Gezag........................................................................................75
4
, 11.5.3 Macht........................................................................................76
11.5.4 Machtsbronnen, machtsmiddelen en elites..............................76
11.6 Sociale mobiliteit............................................................................77
11.6.1 Soorten sociale mobiliteit.........................................................77
11.6.2 Mogelijkheden en beperkingen van verticale mobiliteit...........78
Deel 1: Ik en de samenleving
Samenlevingsverbanden: we maken ergens deel van uit. Bv: een vriendengroep,
sportclub, gezin, school, onderneming, …
De interactie tussen handelen en structuren wordt treffend geïllustreerd door de
‘magische driehoek’ van Berger en Luckmann:
5
,Mensen zijn sociale wezens die samen samenlevingen vormen, terwijl die
samenlevingen op hun beurt invloed uitoefenen op de individuen die erin leven.
Er bestaat een voortdurende wisselwerking tussen individu en samenleving:
mensen creëren dagelijks de samenleving door hun keuzes, gedrag en manier
van samenleven, waardoor de samenleving een menselijk product is.
Tegelijkertijd worden individuen gevormd door hun sociale en fysieke omgeving
en zijn zij zelf ook een sociaal product. Zelfs de inrichting van de ruimte, zoals
meer groen of verlichting, heeft invloed op hoe mensen zich gedragen en
ontwikkelen.
Hoofdstuk 1: Op ontdekkingstocht door een onbekend
gebied?
Sociologie=samenlevingskunde
Sociologie: de wetenschap die de maatschappelijke patronen en structuren
bestudeert, in hun ontstaan, voortbestaan en veranderen, en tevens het
sociale handelen van mensen in de interactie met deze patronen.
Sociologen willen meer weten over hoe mensen samenleven in allerhande
sociale verbanden (bv: gezinnen, vrienden, voorzieningen, buurten, scholen,),
wat de kenmerken zijn van die samenlevingsverbanden en door welke
gematigdheden ze worden gestuurd.
We bestuderen het sociaal handelen (hoe) en de menselijke interactie (met
doel). Tussen sociaal handelen zijn er verschillen op basis van 3 domeinen.
1. Micro: dit speelt af dicht bij ons (functioneel),
Bv: contacten in de klas, gesprekken onderling, bv: ouders, leerlingen,
leerkrachten.
2. Meso: iets grotere groep.
Bv: hogeschool, studente job, openbaarvervoer, het gesprek met de hele
school erover, vertaling van de school. Bv: gsmzakken
3. Macro: het maatschappelijk gegeven, de maatschappelijke structuur.
Bv: de Vlaamse gemeenschap, bepaalde stereotypen die in de
samenleving heersen (samenlevingsniveau). Hetgeen wat erover in de
media komt, wat de overheid erover zegt.
1.1 Het dagelijkse leven door de bril van de socioloog
Sociologische verbeelding: betekent dat je leert kijken naar het verband
tussen je eigen leven (individuele ervaringen) en de grotere samenleving
(sociale structuren, cultuur, economie, politiek, geschiedenis). In gewone
6
,woorden: Het gaat erom dat je beseft dat wat jij meemaakt, voelt of doet, niet
alleen iets persoonlijks is, maar ook beïnvloed wordt door de maatschappij waarin
je leeft
Socioloog: welke patronen zitten erachter fenomenen waarvan wij denken dat ze
normaal zijn. Ze proberen te laten zien dat de problemen vanuit de maatschappij
komen.
Volgens Mills bestaat de sociologische verbeelding uit 3 componenten:
1. Geschiedenis: Het leert ons hoe een samenleving tot stand kwam en hoe
ze verandert.
Bv: Hoe was het vroeger? er zijn veel fastfood ketens die ‘goedkoop’ eten
verkopen
2. Biografie: Gebeurtenissen in ons persoonlijk leven die ons hebben
gemaakt tot wie we als sociaal wezen zijn. Wie/ welke groepen zijn
kwetsbaarder?
3. Sociale structuur: gaat over de instituties die ons leven bepalen.
Instituties bv: gezin, vriendengroep, school, media maken reclame over de
fastfoodketens, na school ga je er vaak eten. Alle instituties kunnen mee
inspelen op wat er wordt aangeklaagd.
Concreet voorbeeld:
Geschiedenis: welke drugs zijn er aanwezig in onze maatschappij?
Biografie: Welke mensen zijn gevoelig voor, in welke wijken is druggebruik
meer aanwezig?
Sociale structuur: Hoe wordt die war on drugs behandelt, wordt er in
begeleid door justitie?
= Belangrijk om te kijken naar een fenomeen met een bredere bril
1.1.1 Over eten en drinken
Een statussymbool= een teken dat niet functioneel wordt gebruikt (zoals het
uniform van een politieagent), maar als verwijzing naar rijkdom, macht,
prestige. Het is een verwijzing naar een positie (bv: bepaalde sport, bepaalde
merken, bestellingen, parfum, vakanties). Waardoor we laten zie tot welke groep
we willen behoren.
Hoe mensen omgaan met voedsel en drank is ingebed in sociale cultuur en
context bv: eten met mes en vork/ eten met de handen.
Statussymbolen zijn niet bewust maar kan je wel overduidelijk terugvinden
in onze samenleving. De samenleving bepaald mee wat we leuk vinden,
welke vrijetijdsbestedingen we doen.,,,
Statussymbolen van vandaag: koffie (macha, chailatte,..), bepaalde
sporten (tennis, golf,…), vakanties (verre reizen),…
1.1.2 Over sport
Sociale status: surfen, zeilen, hockey, skiën worden gezien als dure sporten,
terwijl dat zaalvoetbal, handbal, gevechtsporten een lagere waarden hebben.
7
,Hogere sporten: deze hebben als waarde distance en finesse, dus
lichaamscontact wordt vermeden door het gebruik van hulpmiddelen die
afstandelijkheid suggereren. Bv: een hockeystick.
Lagere sporten: deze zijn populair bij de arbeidsklasse. Deze vertonen een
typisch patroon van lijf-aan-lijfgevechten.
1.1.3 Over lifestyle en lijfstijl
Lifestylebladen informeren over wat nodig is voor het imago van de moderne
mens. Niet wat men is maar wat men lijkt, is belangrijk. De buitenkant van de
mens wordt sociaal vormgegeven. Bv: gebruind en energiek lichaam, smalle
benen en heupen, een rimpel -en vetlooslichaam,…
Elizabeth ontdekt een nieuwe elite ‘streefklasse’ die zich onderscheiden aan de
hand van subtiele vormen van consumptie en niet door inkomen en materiële
consumptie. Het gaat over een levenswijze (je kan ze vertellen) vb. yoga, groene
sapjes drinken,… Imago van de moderne, vrije mens is belangrijk vb. modellen
zijn ideaalbeeld, het ideale lichaam.
1.1.4 Over liefde
Verliefdheid wordt sociaal gestuurd:
Mensen huwen meestal binnen hetzelfde sociale milieu (religieuze
overtuiging, etnische herkomst, opleiding). Met iemand uit dezelfde
groep praten valt gemakkelijker, er is een basis voor gemeenschappelijke
activiteiten en het risico op conflicten is kleiner.
De mens heeft een fundamentele behoefte om erbij te horen, opzoek
naar acceptatie.
Er is bovendien ook sociale druk: gearrangeerde huwelijken, afkeuring
door vrienden, roddels
Heteronormativiteit: zij overtreden blijkbaar een regel volgens de
samenleving. Door op hetzelfde geslacht te vallen. De representativiteit is
nog steeds man-vrouw.
1.1.5 Contingent maar niet arbitrair?
“Alles is contingent maar niet arbitrair”
Alles had anders kunnen zijn dan dat het nu is.
Toch is ons leven NIET willekeurig of louter toevallig.
Alles had anders kunnen zijn dan het nu is. Dat is contingent. Manier van
verliefd worden, wat mooi/lelijk is, eten klaarmaken etc.,… vaak denkt iedereen
dat het natuurlijk is om daarmee om te gaan. Maar de codes van sociaal
handelen hadden zich anders kunnen ontwikkelen.
Andere kant is alles contingent maar niet arbitrair. Het leven is niet willekeurig of
toevallig. Voor bepaalde dingen is het juist goed dat ze zijn hoe ze zijn. Het is niet
omdat iets anders had kunnen zijn dat er geen goede redenen zijn voor de vorm
die het aanneemt. De sociologie heeft als taak te achterhalen waarom bepaalde
zaken tot een bepaalde sociale orde zijn gemaakt. Gebeurtenissen uit het
8
,verleden hebben ook geleidt tot ‘het format’ van onze huidige manier van
samenleven. Dit staat niet los van het verleden.
Contingent: alles hangt op een bepaalde manier samen. Iets is contingent
als het anders had kunnen zijn dan dat het nu is.
Arbitrair: willekeurig of toevallig
1.3 Een stap verder: een sociologische blik doet beter
begrijpen
Common sense of gezond verstand: bevat losjes samenhangend geheel van
feiten, waarnemingen, ervaringen, inzichten en ‘received wisdom’. Kennis die
gebaseerd is op onze dagelijkse ervaringen en aan de hand waarvan we zin
geven aan situaties waarmee we worden geconfronteerd.
Het gezond verstand is gericht op het onmiddellijke antwoorden op
concrete problemen in plaats van het ‘waarom’ van problemen of het
achterhalen of om oplossingen te ontwikkelen die op diverse toestanden en op
lange termijn van toepassing zijn. Als we al een verklaring bedenken, dan houden
we het bij persoonlijke kenmeren en drijfveren. Van de uiterst belangrijke rol
die maatschappelijke factoren spelen zijn we ons meestal niet bewust bv:
echtscheidingen, zelfdoding, ziekte en dood.
Sociologen gaan opzoek naar verklaringen achter de zichtbare fenomenen.
1.3.1 Echtscheiding
Op het eerste zicht liggen de oorzaken van echtscheidingen op het louter
persoonlijk vlak, maar echtscheidingen hebben belangrijke
maatschappelijke oorzaken en gevolgen.
→ alleenstaande vrouwen lopen een hoger risico op armoede, veel kinderen
lijden onder de scheiding van hun ouders (slechte studieresultaten) en stijgt
de kans dat ze zelf later zullen scheiden.
→ complexe samenlevingsvormen: nieuwe samengestelde gezinnen, impact
op de woningmarkt.
Verklaring vanuit sociologie?
Ze letten op de frequentie van de echtscheidingen (1/3 huwelijken,
historisch stijgend sociaal fenomeen)
Ze letten op de variaties naargelang inkomen, beroep, woonplaats (stad/
platteland), leeftijd van de partners.
Beschrijvende kernmerken worden in verband gebracht met sociale
omstandigheden (of maatschappelijke ontwikkelingen) waaronder mensen
een huwelijk sluiten en dit al dan niet verbreken. Bv: meer mensen werken
vanuit thuis, en zien daardoor hun partner steeds.
Maatschappelijke factoren maken dat je er anders naar kan kijken:
Te hoog verwachtingspatroon
Mensen kiezen meer voor zichzelf
9
, Vroeger was scheiden een taboe
Machtsstructuren hebben minder impact (geloof, gemeenschap)
Vrouwen worden financieel afhankelijk
= sociaal feit wordt gestuurd door wijze waarop de samenleving ingericht is.
1.3.2 Suïcide
“Zelfdoding is er geen afslag en gaat het over een uitzichtloze tunnel zonder licht
aan het einde.”
Zelfdoding is het grootst bij mensen die laagopgeleid zijn, werkloos,
alleenstaand, alleenwonend en gescheiden mensen. Ook leeftijd en geslacht zijn
belangrijk.
Emile Durkheim (1897) is een Franse socioloog die onderzocht welke
maatschappelijke factoren het aantal zelfmoorden systematisch varieerden/
Onderzocht volgens welke maatschappelijke factoren suicide-ratio’s varieerden.
Factoren zoals: religie, burgerlijke staat, woonplaats (stad of platteland), aan- of
afwezigheid van militaire opleiding.
De verbanden tussen die kenmerken en de zelfdodingsratio’s hadden als
gemeenschappelijke factor ‘sociale integratie’ waarbij teveel als een gebrek
aan sociale integratie tot zelfdodingsgedrag leidde. Ook het uiteen vallen
van de groep leidt tot meer zelfdoding: individu zit zonder morele en sociale
steun
Er blijkt een hoog suïciderisico bij landbouwers te zijn, waarbij de factor sociale
isolatie een belangrijke rol speelt
Mentale gezondheid
2020-2021 Meer angst- en depressiestoornissen, vooral onder jongeren
(18-29 jaar, 2025 stijging aantal burn-outs (vooral bij jongeren)
2021 lagere levenstevredenheid: 1 op 4 jongeren (18-29 jaar) meldde
afgelopen jaar aan zelfmoord te hebben gedacht
Opheffing taboe en bespreekbaarheid: te gek-campagnes
Genderverschillen en schoolprestaties
“boy crisis”: gevaar van de self-fulfilling prophecy
Nature én nurture (hormonale verschillen, geen cognitieve)
Kritische blik naar ons onderwijssysteem: diversiteit in het onderwijs?
Analyse op micro-, meso- en macroniveau (wat schuilt erachter)
1.3.3 Ziekte en dood
De SES of sociaaleconomische status is een indicator die iemands (hogere of
lagere) plaats in de samenleving aanduidt en die wordt gemeten. Personen met
een lage sociale status leven minder lang, hebben meer
10
