COMPARATIEVE POLITIEKE
ECONOMIE
Academiejaar 2024-2025
0
,Inhoud
Inleiding | Waarom CPE? .................................................................................................................................................... 4
Inflatie en crisissen ............................................................................................................................................................. 4
Uitdagingen vanuit een politiek economisch perspectief ....................................................................... 5
Politieke economie vs. neoklassieke economie .............................................................................................. 5
Thema 1 | De Stijging van ongelijkheid in het geavanceerd kapitalisme ........................................... 6
1.1 Maatstaven voor economische ongelijkheid ................................................................................... 6
1.1.1 Persoonlijke inkomensverdeling .................................................................................................. 6
1.1.2 Functionele inkomensverdeling ................................................................................................... 9
1.1.3 Vermogensverdeling ............................................................................................................................ 11
1.2 Stijgende ongelijkheid: waarom is het belangrijk? ................................................................... 14
1.2.1 Sociale en politieke effecten van toenemende ongelijkheid .................................. 14
1.2.2 Ongelijkheid en instabiliteit: de rol van financialisering ..............................................16
Thema 2 | Politieke economie van economische groei: stromingen binnen de
economische wetenschappen ...................................................................................................................................... 18
2.1 Bruto Binnenlands Product en economische groei ........................................................................... 18
2.1.1 Bruto Binnenlands Product ........................................................................................................... 18
2.1.2 The circular flow model of the economy .............................................................................. 20
........................................................................................................................................................................................................... 20
2.1.3 Uitgebreide versie: circular flow model ................................................................................... 21
2.2 Langetermijn economische groei en de kortetermijn businesscyclus ....................... 24
2.2.1 De business of conjunctuurcyclus ............................................................................................. 25
2.3 Aanbodszijde vs. vraagzijde determinanten van langetermijn groei ............................26
2.3.1 De belangrijkste drijfveren voor productiviteitsgroei .................................................. 28
2.3.2 Het loonvraagstuk: winstgevendheid vs. koopkracht ................................................. 30
2.3.3 Consumptie theorieën ....................................................................................................................... 31
2.4 Technologische verandering, groei en werkgelegenheid..................................................... 33
2.4.1 De rol van technologie in economische groei ................................................................... 33
Thema 3 | De Neoklassieke interpretatie van ongelijkheid ........................................................................ 35
3.1 De Neoklassieke interpretatie van toenemende ongelijkheid .......................................... 35
3.1.1 De Wet van vraag en aanbod ....................................................................................................... 35
3.1.2 Technologische verandering, globalisering en ongelijkheid ................................... 37
3.2 Naar een politiek-economische benadering van ongelijkheid ........................................ 40
3.2.1 Groei en gelijkheid: is er een afruil? ........................................................................................ 42
3.2.2 Concentratie van marktmachten en de mythe van vrije concurrentie ........... 45
3.2.3 Macht en instituties als bepalende factor van ongelijkheid.....................................47
Thema 4 | Arbeidsmarkt en de welvaatstaat ...................................................................................................... 49
4.1 Vormen van collectieve onderhandelingen ............................................................................................. 49
4.2 Vormen van welvaartstaten ................................................................................................................................ 51
1
, 4.3 Gelijkheid vs efficiëntie: is er een trade-off? ............................................................................................ 53
4.3. De-industrialisatie en liberalisering ............................................................................................................. 55
4.3.1. Sociaal beleid en sectorale conflicten ................................................................................................. 55
4.3.2 Deïndustrialisatie, liberalisering en sociale investeringen .................................................... 57
4.4 Sociaal beleid: arbeid versus kapitaal ......................................................................................................... 60
Thema 5 | Corporate Governance: De opkomst van aandeelhouderskapitalisme......................62
5.1 Bedrijfsstrategieën in de naoorlogse periode ..........................................................................................62
5.2 De opkomst van het aandeelhoudersmodel in de Amerikaanse economie ................... 64
5.2.1 Van “vasthouden en herinvesteren” naar “inkrimpen en uitkeren” ................... 64
5.2.2 “Agency theory”: neoliberalisme en corporate governance .................................... 66
5.2.3 Rent-seeking en de macht van managers ......................................................................... 68
5.3 Aandeelhouders- versus belanghebbendenmodellen in verschillende vormen van
kapitalisme ........................................................................................................................................................................... 69
5.3.1 Markt- vs bankgebaseerde bedrijfsfinanciering ............................................................. 69
5.3.2 Corporate governance en “institutionele complementariteiten” ........................ 70
5.3.3 Innovatiestrategieën en bedrijfsmodellen ........................................................................... 72
5.4 Financialisering van niet-financiële ondernemingen ....................................................................... 73
Hoofdstuk 6 | Banken en financiële markten ..................................................................................................... 75
6.1 Banken en financiële intermediariteit in het Keynesiaanse tijdperk .......................................76
6.1.1 Een inleiding tot banken, financiële intermediariteit en bailouts ......................................76
6.1.2 Bankregulering en “3-6-3 bankieren” tijdens het Keynesiaanse tijdperk ........77
6.2 Financiële liberalisering en de opkomst van markt gebaseerd bankieren ........................ 78
6.3 Markt gebaseerd bankieren en de Grote Financiële Crisis ........................................................... 80
6.3.1 Securitisatie en de Amerikaanse subprimecrisis ............................................................ 80
6.3.2 Marktgebaseerd bankieren in andere geavanceerde kapitalistische
economieën .....................................................................................................................................................................83
6.4 Regulering onder invloed & de financiële verweving van economie en samenleving
.......................................................................................................................................................................................................85
Hoofdstuk 7 | Inflatie en (Un)employment .......................................................................................................... 88
7.1 Prijsstabiliteit en volledige werkgelegenheid: kernobjectieven van macro-
economisch beleid .......................................................................................................................................................... 89
7.1.1 Monetair en fiscaal beleid: instrumenten en doelstellingen .................................. 89
7.1.2 Prijsstabiliteit en inflatie .................................................................................................................. 90
7.1.3 Determinanten van inflatie ............................................................................................................ 93
7.1.4 Volledige werkgelegenheid en verschillende soorten werkloosheid ................ 94
7.2 Prijsstabiliteit en volledige werkgelegenheid: de Phillips-curve ............................................... 96
7.3 Verdelingseffecten van hoge inflatie versus lage werkloosheid ................................................ 99
Thema 8 | Het Keynesiaanse macro-economische beleid (1930-1970) ............................................. 102
8.1 De Keynesiaanse revolutie in de macro-economie ............................................................... 103
2
, 8.1.1 De Grote Depressie en de crisis van het klassiek liberalisme ................................ 103
8.1.2 Keynesiaanse macro-economische beleidstheorie .....................................................107
8.2 Fiscale dominantie en de ondergeschiktheid van monetair beleid ............................. 110
8.3 Breton Woods en embedded liberalism ......................................................................................... 114
8.4 Fordistisch loon-gedreven groei en zijn ondergang ............................................................... 116
Thema 9 | Het neoliberale macro-economische beleidsregime (1970- …) ....................................... 119
9.1 Neoliberaal macro-economisch beleid: doelstellingen en instrumenten ............. 120
9.2 Neoliberale ideeën en de zoektocht naar beleidscredibiliteit .................................... 124
9.3 Financiële globalisering en marktdiscipline ................................................................................ 128
9.4 Neoliberaal macro-economisch beleid, ongelijkheid en groeimodellen ............... 132
9.5 Macro-economisch beleid: van de financiële crisis tot de pandemie ........................ 135
Thema 10 | Conclusies ...................................................................................................................................................... 140
10.1 Samenvatting van het boek .................................................................................................................. 140
10.2 Toekomstige uitdagingen voor het democratisch kapitalisme .................................... 144
10.2.1 Klimaatverandering en de decarbonisatie van de economie .............................. 144
10.2.2 De opkomst van populisme en de toekomst van de sociale democratie ... 147
3
,Inleiding | Waarom CPE?
DOEL:
Beschrijven en bespreken hoe de verschuiving naar “neoliberaal” beleid de fragmentatie van de
arbeidersklasse weerspiegelt en hoe dit heeft geleid tot een machtsverschuiving weg van de
arbeiders naar het kapitaal
Inflatie en crisissen
Afgelopen 20 jaar hebben economische en financiële crisissen de fragiele relatie tussen
het kapitalisme en de democratische politiek blootgelegd:
• 2008: bankencrisis → ernstigste financiële crisis in de historie
o Vooral in Angelsaksische en Zuid-Europese landen
o Landen met geavanceerde markteconomieën
o Banken verleende te veel kredieten aan huishoudens → bubbels
ontstonden op in de huizenmarkt
o Alsook stijgende ongelijkheid binnen huishoudens (huishoudschulden)
Gevolg: bubbels ontploften en de overheid moest de banken redden → grote
staatsschulden → begrotingscrisis in de meest kwetsbare EU-lidstaten
Staten gingen opzoek naar een oplossing: enerzijds voor schuldlast te verminderen,
anderzijds voor vertrouwen in de markt te herstellen VIA drastische bezuinigingen op
sociale uitgaven
• Dit droeg op zijn beurt bij aan de crisis in de reële economie:
o Aanhoudend lage economische groei + sprake van stagnatie
• 2020: coronacrisis → economische gevolgen van lockdownmaatregelen leidde tot
instabiliteit
o Bedrijven afhankelijk van buitenconsumptie werden rechtstreeks getroffen
o Inflatiecrisis valt niet te begrijpen zonder te kijken naar de pandemie
Gevolg: (1) overheid moest bedrijven redden van de financiële ondergang + werknemers
ondersteunen via tijdelijke werkloosheidstatuten
(2) prijzen van grondstoffen en consumptiegoederen explodeerden (eveneens door
conflict Rusland-Oekraïne) → kostencrisis voor huishoudens met lage inkomens
Vandaag: consumptieprijzen relatief gestabiliseerd, doch nog steeds heel wat
bezuinigingsmaatregelen om begrotingen in evenwicht te brengen + scherpe stijging
van de staatsschuld door de pandemie en de energiecrisis te beperken.
CENTRAAL: De politiek van economische ongelijkheid en herverdeling
➔ Stijging van ongelijkheid markeert het einde van de Gouden Eeuw van egalitair
kapitalisme
Bezuinigingsbeleid versterkt de ongelijkheid: door te snijden in de sociale programma’s
die ten dienste staan van de meest kwetsbaren in de samenleving → buitensporige
niveaus van ongelijkheid kunnen duurzaamheid van liberale democratie in gevaar
brengen
4
, ➔ Opkomst van populisme gaat gepaard met stijging inkomensongelijkheid,
stagnatie middenklasse-inkomens + groeiende economische onzekerheid
(economische globalisering)
Uitdagingen vanuit een politiek economisch perspectief
3 onderling verbonden vragen die het politiek economisch onderzoeksgebied vormen:
1) Waarom en hoe politieke factoren de organisatie van de economie vormgeven
en economische uitkomsten beïnvloeden
o Economische gebeurtenissen hebben politieke oorzaken
Vb. Bankencrisis 2008 was het gevolg van de ingrijpende liberalisering in de
bankensector sinds de jaren 80’
2) Hoe economische factoren de politiek en beleidsuitkomsten beïnvloeden?
Vb. de opkomst van radicale partijen omwille van structureel economische
transformaties zoals globalisering
3) Wie profiteert en wie verliest bij een specifieke economische ordening of
beleidskeuze?
o Harold Laswell’s: ‘‘Wie krijgt wat, wanneer en hoe”? (Klassieke Def. van politiek)
o Economisch beleid is nooit neutraal
Politieke economie vs. neoklassieke economie
De belangrijkste rivaal van de politieke economie is de neoklassieke economie.
Neoklassieke economie: dominante benadering om economie in onze hedendaagse
samenleving te bestuderen
Hoofddoel: economisch gedrag voorspellen
➔ Milton Friedman:
"De relevante vraag over de ‘aannames’ van een theorie is niet of ze beschrijvend ‘realistisch’ zijn,
want dat zijn ze nooit, maar of ze goede genoeg benaderingen zijn voor het doel in kwestie. En deze
vraag kan alleen beantwoord worden door te kijken of de theorie werkt, wat betekent dat ze
voldoende nauwkeurige voorspellingen moet opleveren."
➔ Bij bankencrisis 2008 is dit volledig gefaald, want werd nooit voorspeld
Kritiek op neoklassieke economie:
(1). Afgelopen 50 jaar steeds formeler geworden op basis van wiskundige modellen en
kwantitatieve methoden, los van sociale, politieke en historische dynamieken en
contexten.
o Wiskundige modellen zijn simplistisch, onrealistisch en vertonen een conservatieve
vooringenomenheid
o Te optimistisch over vrijemarkt (mens als homo economicus) en te negatief over
effectiviteit van overheidsinterventies
▪ Vrijemarkt brengt op lange termijn vraag en aanbod in evenwicht en werkt
corrigerend – daarom overheidsinmenging minimaliseren
o Gaan enkel uit van aannames die meetbaar en modelleerbaar zijn
5
,(2) De wereldwijde financiële crisis legt de tekortkomingen van de neoklassieke
economie bloot + (3) de benadering schiet te kort in het begrijpen en verdiepen van onze
kennis over de mondiale financiële crisis en de lange termijnoorzaken en -gevolgen ervan
o Dit laatste zou een centrale doelstelling moeten zijn binnen de sociale wtnschap.
o Vraag naar meer pluralisme binnen het economisch onderwijs – 2 invalshoeken:
▪ Economische verschijnselen hebben ene politieke basis
▪ Economie valt niet voor te stellen zonder een regulerend kader
Politieke economie → beter in het achteraf verklaren waarom economische
gebeurtenissen hebben plaatsgevonden zoals ze effectief zijn gebeurd
Thema 1 | De Stijging van ongelijkheid in het
geavanceerd kapitalisme
1e vraag: hoe wordt ongelijkheid gemeten? → meest gebruikte methoden in debatten
over ongelijkheid zijn:
• Maatstaven voor de verdeling van inkomensongelijkheid: bv. de gini-index
• Maatstaven voor de functionele inkomensverdeling: bv. de verdeling van arbeid en
kapitaal in het nationaal inkomen
• Maatstaven voor de verdeling van vermogen
➔ Economische ongelijkheid is volgens deze maatstaven in kapitalistische
economieën sterk toegenomen
• Grote verschillen tussen landen in ongelijkheid en de ontwikkeling ervan
• Worden beïnvloed door nationale varianten vh kapitalisme
Bv. Angelsaksische markteconomieën: hogere niveaus & sterkere stijging van ongelijkheid
Gouden eeuw vh kapitalisme: geïndustrialiseerde landen hebben sterke economische
groei + daling niveau ongelijkheid → economische bloeiperiode na WOII
2e vraag: waarom is dit belangrijk? → verschillende sociale, economische en politieke
redenen waarom ongelijkheid problematisch kan zijn
Bv. een toenemende concentratie van rijkdom kan de invloed van rijken in het
besluitvormingsproces vergroten
The increasing financialization of advanced market economies → de stijging van
inkomens-en vermogensongelijkheid was een vd diepere structurele oorzaken vd grote
financiële crisis in 2008
1.1 Maatstaven voor economische ongelijkheid
1.1.1 Persoonlijke inkomensverdeling
De Gini-coëfficiënt: meet in hoeverre de werkelijke verdeling vh besteedbaar inkomen
van gezinnen afwijkt van een situatie waarin elk gezin hetzelfde inkomen heeft.
6
,De index varieert van O (wat perfecte gelijkheid betekent) tot 1 (wat volledige ongelijkheid
betekent) → te begrijpen via de Lorenz-curve
Laat de cumulatieve verdeling van inkomen zien:
X-as: cum. % vd bevolking, gerangschikt van arm naar rijk
Y-as: cum. inkomensaandeel van deze bevolkingsgroepen
Voorbeeld: de armste 20% vd gezinnen verdienen slechts 5% vh totale inkomen
Lijn van perfecte gelijkheid (diagonale lijn): situatie waarin iedereen exact hetzelfde
inkomen heeft
Gebogen Lorenz-curve: werkelijke inkomensverdeling
• toont ongelijkheid in samenleving
Tussen gebogen Lorenz-curve en lijn van perfecte gelijkheid: het ongelijkheidsgebied →
wordt gebruikt om Gini-coëfficiënt te berekenen
• Hoe hoger de Gini, hoe groter de ongelijkheid
➔ Meet de verdeling vh besteedbare
inkomen nadat alle belastingen en
overheidsuitkeringen zijn ontvangen
➔ Omvat inkomsten uit :
• Arbeid (loon, beloningen…)
• Vermogen (aandelen, onroerende
goederen)
Conclusies figuur 1.2:
- Angelsaksische landen hebben hogere niveaus van inkomensongelijkheid
- Finland en Zweden zijn uitzondering: deel vd meest egalitaire landen
- Gini-coëfficiënt blijft in Frankrijk en België vrijwel onveranderd
7
,Kortom: stijging van inkomensongelijkheid is een algemeen verschijnsel in
kapitalistische landen → toch belangrijke verschillen tussen landen
Nadeel Gin-index: zeer abstract cijfer → handiger om te kijken naar
inkomensverdelingstabellen (aandeel van verschillende inkomensgroepen ih totaal
verdiende inkomen)
Bv. evolutie van het aandeel van de rijkste 1% in het
totale inkomen (T. Piketty)
➔ Toont aan hoe het aandeel vd top 1% in het
totale inkomen is veranderd
Jaren 20’: aandeel zeer hoog (tot 25%), daalde sterk na WOII
en bleef laag tot jaren 80’
Sinds jaren 80’ is ongelijkheid weer sterk toegenomen
(vooral in VS en UK) waar top 1% opnieuw meer dan 20% vh
totale inkomen bezit
Verschil tussen Angelsaksische en rijke OESO-landen
• Ang. landen: U-vormige trend (tussen 1980-2007 steeg inkomensaandeel
top 1% met variaties van 76% tot 135%)
• Rijke OESO: L-vormige trend (inkomensaandeel gestegen, maar niet
extreem ver van aandeel in jaren 40)
Kapitaal in de 21ste eeuw (boek Piketty): “Inkomensaandeel vd top 10% of top 1% is een goede
indicator om te beoordelen hoe ongelijk een samenleving is, omdat het niet alleen de aanwezigheid
van extreem hoge inkomens of enorme fortuinen weerspiegelt, maar ook het aantal mensen dat
van dergelijke beloningen geniet”
➔ Spreekt over “dominante klasse” → relatief grote groep mensen die onvermijdelijk
de meeste sociale en politieke invloed in hun land hebben
8
, Uitleg tabel 1.1: de reële nationale inkomensgroei per volwassene bedroeg in Europa 40%
en in Noord-Amerika 63%
• In beide regio’s is de inkomensgroei systematisch hoger voor de hogere
inkomensgroepen
• In Europa is groeikloof van laagste 50% en de totale bevolking veel lager
(net als kloof met hoogste inkomensgroepen)
➔ Om impact te begrijpen: nuttig om te kijken welk deel vd totale inkomensgroei
door elke groep is veroverd in deze periode:
• Rijkste 1% nam in N-AM 35% vd totale inkomensgroei op, in EU 18%
• In EU werd groei eerlijker verdeeld met onderste 50%, die 14% vd totale
groei ontving (in N-AM 2%)
• Laagste 50% profiteert in N-AM amper vd inkomensgroei
Opvallend: extreme ongelijkheid aan top vd inkomensverdeling in N-AM
➔ Het inkomensaandeel van de rijkste 1 procent is tweemaal zo groot in de VS en
Canada als in Europa.
o Voor de rijkste 0,01 procent is het drie keer zo groot.
o Voor de rijkste 0,001 procent is het zelfs vier keer zo groot.
Om dit in perspectief te plaatsen:
• In de Verenigde Staten bestaat de top 0,01 procent uit ongeveer 25.000 mensen.
• De top 0,001 procent omvat slechts 2.500 individuen.
➔ Halen vooral hun inkomen uit vermogen (kapitaal) i.p.v. arbeid
1.1.2 Functionele inkomensverdeling
Het grote aandeel kapitaalinkomen van de top 1% suggereert dat deze groepen de
voornaamste begunstigden zijn van:
- Dalende arbeidsinkomensquote
- Stijgende kapitaalinkomensquote
Van het nationale inkomen
Functionele inkomensverdeling: meet hoe het inkomen wordt verdeeld tussen twee
productiefactoren die bedrijven nodig hebben om goederen en diensten te produceren →
arbeid en kapitaal
• Tonen de arbeidsinkomens- en kapitaalinkomensquote van vh BBP
• Laat zien hoe het NI van een land wordt verdeeld tussen twee productiefactoren
• Toont welk deel vd toegevoegde waarde wordt verkregen door de verkopers van
arbeid en de eigenaren van kapitaal
Arbeids- en kapitaalquote valt best te begrijpen door te kijken welk deel vd toegevoegde
waarde1 en winst gemiddeld worden verdeeld tussen degene die arbeid leveren en
degene die kapitaal leveren
➔ Welk deel vd goederen en diensten gaat naar arbeid en kapitaal
1
Toegevoegde waarde is het verschil tussen de marktwaarde van productie en de daarvoor
ingekochte grondstoffen. Het is dus gelijk aan de omzet min het aankoopbedrag. De toegevoegde
waarde drukt de essentie van produceren uit, namelijk het toevoegen van waarde aan een goed.
9
ECONOMIE
Academiejaar 2024-2025
0
,Inhoud
Inleiding | Waarom CPE? .................................................................................................................................................... 4
Inflatie en crisissen ............................................................................................................................................................. 4
Uitdagingen vanuit een politiek economisch perspectief ....................................................................... 5
Politieke economie vs. neoklassieke economie .............................................................................................. 5
Thema 1 | De Stijging van ongelijkheid in het geavanceerd kapitalisme ........................................... 6
1.1 Maatstaven voor economische ongelijkheid ................................................................................... 6
1.1.1 Persoonlijke inkomensverdeling .................................................................................................. 6
1.1.2 Functionele inkomensverdeling ................................................................................................... 9
1.1.3 Vermogensverdeling ............................................................................................................................ 11
1.2 Stijgende ongelijkheid: waarom is het belangrijk? ................................................................... 14
1.2.1 Sociale en politieke effecten van toenemende ongelijkheid .................................. 14
1.2.2 Ongelijkheid en instabiliteit: de rol van financialisering ..............................................16
Thema 2 | Politieke economie van economische groei: stromingen binnen de
economische wetenschappen ...................................................................................................................................... 18
2.1 Bruto Binnenlands Product en economische groei ........................................................................... 18
2.1.1 Bruto Binnenlands Product ........................................................................................................... 18
2.1.2 The circular flow model of the economy .............................................................................. 20
........................................................................................................................................................................................................... 20
2.1.3 Uitgebreide versie: circular flow model ................................................................................... 21
2.2 Langetermijn economische groei en de kortetermijn businesscyclus ....................... 24
2.2.1 De business of conjunctuurcyclus ............................................................................................. 25
2.3 Aanbodszijde vs. vraagzijde determinanten van langetermijn groei ............................26
2.3.1 De belangrijkste drijfveren voor productiviteitsgroei .................................................. 28
2.3.2 Het loonvraagstuk: winstgevendheid vs. koopkracht ................................................. 30
2.3.3 Consumptie theorieën ....................................................................................................................... 31
2.4 Technologische verandering, groei en werkgelegenheid..................................................... 33
2.4.1 De rol van technologie in economische groei ................................................................... 33
Thema 3 | De Neoklassieke interpretatie van ongelijkheid ........................................................................ 35
3.1 De Neoklassieke interpretatie van toenemende ongelijkheid .......................................... 35
3.1.1 De Wet van vraag en aanbod ....................................................................................................... 35
3.1.2 Technologische verandering, globalisering en ongelijkheid ................................... 37
3.2 Naar een politiek-economische benadering van ongelijkheid ........................................ 40
3.2.1 Groei en gelijkheid: is er een afruil? ........................................................................................ 42
3.2.2 Concentratie van marktmachten en de mythe van vrije concurrentie ........... 45
3.2.3 Macht en instituties als bepalende factor van ongelijkheid.....................................47
Thema 4 | Arbeidsmarkt en de welvaatstaat ...................................................................................................... 49
4.1 Vormen van collectieve onderhandelingen ............................................................................................. 49
4.2 Vormen van welvaartstaten ................................................................................................................................ 51
1
, 4.3 Gelijkheid vs efficiëntie: is er een trade-off? ............................................................................................ 53
4.3. De-industrialisatie en liberalisering ............................................................................................................. 55
4.3.1. Sociaal beleid en sectorale conflicten ................................................................................................. 55
4.3.2 Deïndustrialisatie, liberalisering en sociale investeringen .................................................... 57
4.4 Sociaal beleid: arbeid versus kapitaal ......................................................................................................... 60
Thema 5 | Corporate Governance: De opkomst van aandeelhouderskapitalisme......................62
5.1 Bedrijfsstrategieën in de naoorlogse periode ..........................................................................................62
5.2 De opkomst van het aandeelhoudersmodel in de Amerikaanse economie ................... 64
5.2.1 Van “vasthouden en herinvesteren” naar “inkrimpen en uitkeren” ................... 64
5.2.2 “Agency theory”: neoliberalisme en corporate governance .................................... 66
5.2.3 Rent-seeking en de macht van managers ......................................................................... 68
5.3 Aandeelhouders- versus belanghebbendenmodellen in verschillende vormen van
kapitalisme ........................................................................................................................................................................... 69
5.3.1 Markt- vs bankgebaseerde bedrijfsfinanciering ............................................................. 69
5.3.2 Corporate governance en “institutionele complementariteiten” ........................ 70
5.3.3 Innovatiestrategieën en bedrijfsmodellen ........................................................................... 72
5.4 Financialisering van niet-financiële ondernemingen ....................................................................... 73
Hoofdstuk 6 | Banken en financiële markten ..................................................................................................... 75
6.1 Banken en financiële intermediariteit in het Keynesiaanse tijdperk .......................................76
6.1.1 Een inleiding tot banken, financiële intermediariteit en bailouts ......................................76
6.1.2 Bankregulering en “3-6-3 bankieren” tijdens het Keynesiaanse tijdperk ........77
6.2 Financiële liberalisering en de opkomst van markt gebaseerd bankieren ........................ 78
6.3 Markt gebaseerd bankieren en de Grote Financiële Crisis ........................................................... 80
6.3.1 Securitisatie en de Amerikaanse subprimecrisis ............................................................ 80
6.3.2 Marktgebaseerd bankieren in andere geavanceerde kapitalistische
economieën .....................................................................................................................................................................83
6.4 Regulering onder invloed & de financiële verweving van economie en samenleving
.......................................................................................................................................................................................................85
Hoofdstuk 7 | Inflatie en (Un)employment .......................................................................................................... 88
7.1 Prijsstabiliteit en volledige werkgelegenheid: kernobjectieven van macro-
economisch beleid .......................................................................................................................................................... 89
7.1.1 Monetair en fiscaal beleid: instrumenten en doelstellingen .................................. 89
7.1.2 Prijsstabiliteit en inflatie .................................................................................................................. 90
7.1.3 Determinanten van inflatie ............................................................................................................ 93
7.1.4 Volledige werkgelegenheid en verschillende soorten werkloosheid ................ 94
7.2 Prijsstabiliteit en volledige werkgelegenheid: de Phillips-curve ............................................... 96
7.3 Verdelingseffecten van hoge inflatie versus lage werkloosheid ................................................ 99
Thema 8 | Het Keynesiaanse macro-economische beleid (1930-1970) ............................................. 102
8.1 De Keynesiaanse revolutie in de macro-economie ............................................................... 103
2
, 8.1.1 De Grote Depressie en de crisis van het klassiek liberalisme ................................ 103
8.1.2 Keynesiaanse macro-economische beleidstheorie .....................................................107
8.2 Fiscale dominantie en de ondergeschiktheid van monetair beleid ............................. 110
8.3 Breton Woods en embedded liberalism ......................................................................................... 114
8.4 Fordistisch loon-gedreven groei en zijn ondergang ............................................................... 116
Thema 9 | Het neoliberale macro-economische beleidsregime (1970- …) ....................................... 119
9.1 Neoliberaal macro-economisch beleid: doelstellingen en instrumenten ............. 120
9.2 Neoliberale ideeën en de zoektocht naar beleidscredibiliteit .................................... 124
9.3 Financiële globalisering en marktdiscipline ................................................................................ 128
9.4 Neoliberaal macro-economisch beleid, ongelijkheid en groeimodellen ............... 132
9.5 Macro-economisch beleid: van de financiële crisis tot de pandemie ........................ 135
Thema 10 | Conclusies ...................................................................................................................................................... 140
10.1 Samenvatting van het boek .................................................................................................................. 140
10.2 Toekomstige uitdagingen voor het democratisch kapitalisme .................................... 144
10.2.1 Klimaatverandering en de decarbonisatie van de economie .............................. 144
10.2.2 De opkomst van populisme en de toekomst van de sociale democratie ... 147
3
,Inleiding | Waarom CPE?
DOEL:
Beschrijven en bespreken hoe de verschuiving naar “neoliberaal” beleid de fragmentatie van de
arbeidersklasse weerspiegelt en hoe dit heeft geleid tot een machtsverschuiving weg van de
arbeiders naar het kapitaal
Inflatie en crisissen
Afgelopen 20 jaar hebben economische en financiële crisissen de fragiele relatie tussen
het kapitalisme en de democratische politiek blootgelegd:
• 2008: bankencrisis → ernstigste financiële crisis in de historie
o Vooral in Angelsaksische en Zuid-Europese landen
o Landen met geavanceerde markteconomieën
o Banken verleende te veel kredieten aan huishoudens → bubbels
ontstonden op in de huizenmarkt
o Alsook stijgende ongelijkheid binnen huishoudens (huishoudschulden)
Gevolg: bubbels ontploften en de overheid moest de banken redden → grote
staatsschulden → begrotingscrisis in de meest kwetsbare EU-lidstaten
Staten gingen opzoek naar een oplossing: enerzijds voor schuldlast te verminderen,
anderzijds voor vertrouwen in de markt te herstellen VIA drastische bezuinigingen op
sociale uitgaven
• Dit droeg op zijn beurt bij aan de crisis in de reële economie:
o Aanhoudend lage economische groei + sprake van stagnatie
• 2020: coronacrisis → economische gevolgen van lockdownmaatregelen leidde tot
instabiliteit
o Bedrijven afhankelijk van buitenconsumptie werden rechtstreeks getroffen
o Inflatiecrisis valt niet te begrijpen zonder te kijken naar de pandemie
Gevolg: (1) overheid moest bedrijven redden van de financiële ondergang + werknemers
ondersteunen via tijdelijke werkloosheidstatuten
(2) prijzen van grondstoffen en consumptiegoederen explodeerden (eveneens door
conflict Rusland-Oekraïne) → kostencrisis voor huishoudens met lage inkomens
Vandaag: consumptieprijzen relatief gestabiliseerd, doch nog steeds heel wat
bezuinigingsmaatregelen om begrotingen in evenwicht te brengen + scherpe stijging
van de staatsschuld door de pandemie en de energiecrisis te beperken.
CENTRAAL: De politiek van economische ongelijkheid en herverdeling
➔ Stijging van ongelijkheid markeert het einde van de Gouden Eeuw van egalitair
kapitalisme
Bezuinigingsbeleid versterkt de ongelijkheid: door te snijden in de sociale programma’s
die ten dienste staan van de meest kwetsbaren in de samenleving → buitensporige
niveaus van ongelijkheid kunnen duurzaamheid van liberale democratie in gevaar
brengen
4
, ➔ Opkomst van populisme gaat gepaard met stijging inkomensongelijkheid,
stagnatie middenklasse-inkomens + groeiende economische onzekerheid
(economische globalisering)
Uitdagingen vanuit een politiek economisch perspectief
3 onderling verbonden vragen die het politiek economisch onderzoeksgebied vormen:
1) Waarom en hoe politieke factoren de organisatie van de economie vormgeven
en economische uitkomsten beïnvloeden
o Economische gebeurtenissen hebben politieke oorzaken
Vb. Bankencrisis 2008 was het gevolg van de ingrijpende liberalisering in de
bankensector sinds de jaren 80’
2) Hoe economische factoren de politiek en beleidsuitkomsten beïnvloeden?
Vb. de opkomst van radicale partijen omwille van structureel economische
transformaties zoals globalisering
3) Wie profiteert en wie verliest bij een specifieke economische ordening of
beleidskeuze?
o Harold Laswell’s: ‘‘Wie krijgt wat, wanneer en hoe”? (Klassieke Def. van politiek)
o Economisch beleid is nooit neutraal
Politieke economie vs. neoklassieke economie
De belangrijkste rivaal van de politieke economie is de neoklassieke economie.
Neoklassieke economie: dominante benadering om economie in onze hedendaagse
samenleving te bestuderen
Hoofddoel: economisch gedrag voorspellen
➔ Milton Friedman:
"De relevante vraag over de ‘aannames’ van een theorie is niet of ze beschrijvend ‘realistisch’ zijn,
want dat zijn ze nooit, maar of ze goede genoeg benaderingen zijn voor het doel in kwestie. En deze
vraag kan alleen beantwoord worden door te kijken of de theorie werkt, wat betekent dat ze
voldoende nauwkeurige voorspellingen moet opleveren."
➔ Bij bankencrisis 2008 is dit volledig gefaald, want werd nooit voorspeld
Kritiek op neoklassieke economie:
(1). Afgelopen 50 jaar steeds formeler geworden op basis van wiskundige modellen en
kwantitatieve methoden, los van sociale, politieke en historische dynamieken en
contexten.
o Wiskundige modellen zijn simplistisch, onrealistisch en vertonen een conservatieve
vooringenomenheid
o Te optimistisch over vrijemarkt (mens als homo economicus) en te negatief over
effectiviteit van overheidsinterventies
▪ Vrijemarkt brengt op lange termijn vraag en aanbod in evenwicht en werkt
corrigerend – daarom overheidsinmenging minimaliseren
o Gaan enkel uit van aannames die meetbaar en modelleerbaar zijn
5
,(2) De wereldwijde financiële crisis legt de tekortkomingen van de neoklassieke
economie bloot + (3) de benadering schiet te kort in het begrijpen en verdiepen van onze
kennis over de mondiale financiële crisis en de lange termijnoorzaken en -gevolgen ervan
o Dit laatste zou een centrale doelstelling moeten zijn binnen de sociale wtnschap.
o Vraag naar meer pluralisme binnen het economisch onderwijs – 2 invalshoeken:
▪ Economische verschijnselen hebben ene politieke basis
▪ Economie valt niet voor te stellen zonder een regulerend kader
Politieke economie → beter in het achteraf verklaren waarom economische
gebeurtenissen hebben plaatsgevonden zoals ze effectief zijn gebeurd
Thema 1 | De Stijging van ongelijkheid in het
geavanceerd kapitalisme
1e vraag: hoe wordt ongelijkheid gemeten? → meest gebruikte methoden in debatten
over ongelijkheid zijn:
• Maatstaven voor de verdeling van inkomensongelijkheid: bv. de gini-index
• Maatstaven voor de functionele inkomensverdeling: bv. de verdeling van arbeid en
kapitaal in het nationaal inkomen
• Maatstaven voor de verdeling van vermogen
➔ Economische ongelijkheid is volgens deze maatstaven in kapitalistische
economieën sterk toegenomen
• Grote verschillen tussen landen in ongelijkheid en de ontwikkeling ervan
• Worden beïnvloed door nationale varianten vh kapitalisme
Bv. Angelsaksische markteconomieën: hogere niveaus & sterkere stijging van ongelijkheid
Gouden eeuw vh kapitalisme: geïndustrialiseerde landen hebben sterke economische
groei + daling niveau ongelijkheid → economische bloeiperiode na WOII
2e vraag: waarom is dit belangrijk? → verschillende sociale, economische en politieke
redenen waarom ongelijkheid problematisch kan zijn
Bv. een toenemende concentratie van rijkdom kan de invloed van rijken in het
besluitvormingsproces vergroten
The increasing financialization of advanced market economies → de stijging van
inkomens-en vermogensongelijkheid was een vd diepere structurele oorzaken vd grote
financiële crisis in 2008
1.1 Maatstaven voor economische ongelijkheid
1.1.1 Persoonlijke inkomensverdeling
De Gini-coëfficiënt: meet in hoeverre de werkelijke verdeling vh besteedbaar inkomen
van gezinnen afwijkt van een situatie waarin elk gezin hetzelfde inkomen heeft.
6
,De index varieert van O (wat perfecte gelijkheid betekent) tot 1 (wat volledige ongelijkheid
betekent) → te begrijpen via de Lorenz-curve
Laat de cumulatieve verdeling van inkomen zien:
X-as: cum. % vd bevolking, gerangschikt van arm naar rijk
Y-as: cum. inkomensaandeel van deze bevolkingsgroepen
Voorbeeld: de armste 20% vd gezinnen verdienen slechts 5% vh totale inkomen
Lijn van perfecte gelijkheid (diagonale lijn): situatie waarin iedereen exact hetzelfde
inkomen heeft
Gebogen Lorenz-curve: werkelijke inkomensverdeling
• toont ongelijkheid in samenleving
Tussen gebogen Lorenz-curve en lijn van perfecte gelijkheid: het ongelijkheidsgebied →
wordt gebruikt om Gini-coëfficiënt te berekenen
• Hoe hoger de Gini, hoe groter de ongelijkheid
➔ Meet de verdeling vh besteedbare
inkomen nadat alle belastingen en
overheidsuitkeringen zijn ontvangen
➔ Omvat inkomsten uit :
• Arbeid (loon, beloningen…)
• Vermogen (aandelen, onroerende
goederen)
Conclusies figuur 1.2:
- Angelsaksische landen hebben hogere niveaus van inkomensongelijkheid
- Finland en Zweden zijn uitzondering: deel vd meest egalitaire landen
- Gini-coëfficiënt blijft in Frankrijk en België vrijwel onveranderd
7
,Kortom: stijging van inkomensongelijkheid is een algemeen verschijnsel in
kapitalistische landen → toch belangrijke verschillen tussen landen
Nadeel Gin-index: zeer abstract cijfer → handiger om te kijken naar
inkomensverdelingstabellen (aandeel van verschillende inkomensgroepen ih totaal
verdiende inkomen)
Bv. evolutie van het aandeel van de rijkste 1% in het
totale inkomen (T. Piketty)
➔ Toont aan hoe het aandeel vd top 1% in het
totale inkomen is veranderd
Jaren 20’: aandeel zeer hoog (tot 25%), daalde sterk na WOII
en bleef laag tot jaren 80’
Sinds jaren 80’ is ongelijkheid weer sterk toegenomen
(vooral in VS en UK) waar top 1% opnieuw meer dan 20% vh
totale inkomen bezit
Verschil tussen Angelsaksische en rijke OESO-landen
• Ang. landen: U-vormige trend (tussen 1980-2007 steeg inkomensaandeel
top 1% met variaties van 76% tot 135%)
• Rijke OESO: L-vormige trend (inkomensaandeel gestegen, maar niet
extreem ver van aandeel in jaren 40)
Kapitaal in de 21ste eeuw (boek Piketty): “Inkomensaandeel vd top 10% of top 1% is een goede
indicator om te beoordelen hoe ongelijk een samenleving is, omdat het niet alleen de aanwezigheid
van extreem hoge inkomens of enorme fortuinen weerspiegelt, maar ook het aantal mensen dat
van dergelijke beloningen geniet”
➔ Spreekt over “dominante klasse” → relatief grote groep mensen die onvermijdelijk
de meeste sociale en politieke invloed in hun land hebben
8
, Uitleg tabel 1.1: de reële nationale inkomensgroei per volwassene bedroeg in Europa 40%
en in Noord-Amerika 63%
• In beide regio’s is de inkomensgroei systematisch hoger voor de hogere
inkomensgroepen
• In Europa is groeikloof van laagste 50% en de totale bevolking veel lager
(net als kloof met hoogste inkomensgroepen)
➔ Om impact te begrijpen: nuttig om te kijken welk deel vd totale inkomensgroei
door elke groep is veroverd in deze periode:
• Rijkste 1% nam in N-AM 35% vd totale inkomensgroei op, in EU 18%
• In EU werd groei eerlijker verdeeld met onderste 50%, die 14% vd totale
groei ontving (in N-AM 2%)
• Laagste 50% profiteert in N-AM amper vd inkomensgroei
Opvallend: extreme ongelijkheid aan top vd inkomensverdeling in N-AM
➔ Het inkomensaandeel van de rijkste 1 procent is tweemaal zo groot in de VS en
Canada als in Europa.
o Voor de rijkste 0,01 procent is het drie keer zo groot.
o Voor de rijkste 0,001 procent is het zelfs vier keer zo groot.
Om dit in perspectief te plaatsen:
• In de Verenigde Staten bestaat de top 0,01 procent uit ongeveer 25.000 mensen.
• De top 0,001 procent omvat slechts 2.500 individuen.
➔ Halen vooral hun inkomen uit vermogen (kapitaal) i.p.v. arbeid
1.1.2 Functionele inkomensverdeling
Het grote aandeel kapitaalinkomen van de top 1% suggereert dat deze groepen de
voornaamste begunstigden zijn van:
- Dalende arbeidsinkomensquote
- Stijgende kapitaalinkomensquote
Van het nationale inkomen
Functionele inkomensverdeling: meet hoe het inkomen wordt verdeeld tussen twee
productiefactoren die bedrijven nodig hebben om goederen en diensten te produceren →
arbeid en kapitaal
• Tonen de arbeidsinkomens- en kapitaalinkomensquote van vh BBP
• Laat zien hoe het NI van een land wordt verdeeld tussen twee productiefactoren
• Toont welk deel vd toegevoegde waarde wordt verkregen door de verkopers van
arbeid en de eigenaren van kapitaal
Arbeids- en kapitaalquote valt best te begrijpen door te kijken welk deel vd toegevoegde
waarde1 en winst gemiddeld worden verdeeld tussen degene die arbeid leveren en
degene die kapitaal leveren
➔ Welk deel vd goederen en diensten gaat naar arbeid en kapitaal
1
Toegevoegde waarde is het verschil tussen de marktwaarde van productie en de daarvoor
ingekochte grondstoffen. Het is dus gelijk aan de omzet min het aankoopbedrag. De toegevoegde
waarde drukt de essentie van produceren uit, namelijk het toevoegen van waarde aan een goed.
9
