sem 1
STAATS- EN BESTUURSRECHT
HOOFDSTUK 1 –
BASISBEGINSELEN VAN DE
BELGISCHE STAATSSTRUCTUUR
1. HET BEGINSEL VAN DE SCHEIDING DER MACHTEN
A. Het begrip ‘scheiding der machten’
beschreven door Franse filosoof Montesquieu (1689 – 1755) in De l’esprit des lois
houdt in dat:
wetgevende macht,
uitvoerende macht,
rechterlijke macht
verdeeld moeten worden over verschillende instanties
om te voorkomen dat een staat een totalitair regime wordt
wanneer de 3 machten door een enkele instantie zou w uitgeoefend, zou dat
de deur openzetten voor misbruik door de machthebbers
model van Montesquieu vormt de basis van politieke inrichting van een heel
aantal westerse landen, waaronder ook België MAAR Belgische Gw. bevat geen
bepaling waarin expliciet w gesteld dat onze staatsstructuur gekenmerkt w door
SdM
art. 36 Gw.: federale wetgevende macht
art. 37 Gw.: federale uitvoerende macht
art. 40 Gw.: rechterlijke macht
,federale wetgevende macht:
w uitgeoefend door federale parlement, samengesteld uit Kamer van
Volksvertegenwoordigers, Senaat en de Koning
voornaamste bevoegdheden van WM zijn wetgeving maken en UM controleren
federale uitvoerende macht: berust bij de koning
koning is persoonlijk onverantwoordelijk en w hierdoor bijgestaan door de federale
regering, namelijk de federale ministers en staatssecretarissen
Koning en federale regering staan in voor algemeen beleid van het land en uitvoering
van de wetten die door WM zijn gemaakt
Rechterlijke macht w uitgeoefend door hoven en rechtbanken
de rechtscolleges doen uitspraak over geschillen tussen burgers onderling, maar ook
tss burgers en de overheid
B. Een samenwerking der machten
SdM dat door Belgische HvC beschouwd w als algemeen rechtsbeginsel
= GEEN strikte scheiding;
zin dat elke instantie haar macht uitoefent, volledig afgescheiden van de andere machten
INTEGENDEEL: men kan veeleer spreken van een zogenaamde ‘samenwerking der
machten’ in plaats van ‘scheiding der machten’
Onderlinge verhouding tss WM en UM betreft, kunnen we vb. wijzen op feit dat WM de
wetgeving maakt, maar dat is aan UM is om deze wetgeving uit te voeren
Vb. federale parlement keurt wet goed die bepaalt dat iedereen een gevangenis betreedt,
onderworpen w aan aantal controle- en veiligheidsmaatregelen
is dan aan UM om die wetgeving uit te voeren: koning en federale regering maken
koninklijk besluit waarin bepaald w welke concrete controle- en veiligheidsmaatregelen
nageleefd moet worden
(vb. identificatie v/d bezoeker, controle van bagage v/d bezoeker…) ; laat de UM macht
na om de wettekst uit te voeren, dan blijft die dode letter
anderzijds:
komt Federale wetgeving niet volledig binnen de schoot van WM tot stand; zie verder
dat koning, als hoofd van UM, instaat voor bekrachtiging van wetten en federale
ministers wetgevende initiatieven kunnen nemen
Vb. wnr federale regering geluidsoverlast (veroorzaakt door goederenverkeer via
spoor) wil verminderen, kan zij hiertoe het initiatief nemen wetsontwerp
2
,Goedkeuren van wetsontwerp volstaat niet opdat er sprake kan zijn van een wet ; is pas
wnr wetsontwerp het hele totstandskomingsproces van de wet heeft afgelegd (wat o.a.
de goedkeuring door parlement inhoudt), dat er daadwerkelijk sprake is van een wet
Onderlinge verhouding tss WM en UM kenmerkt zich door feit dat controle mogelijk is ;
WM controleert de federale regering en kan die zo nodig tot ontslag dwingen
Onderlinge samenhang tss staatsmachten beperkt zich niet tot verhouding WM en UM ;
ook de rechtscolleges van RM kunnen beslissingen nemen die gevolgen hebben voor
toepassing van besluiten van UM ; rechter moet besluit van UM buiten toepassing laten
als blijkt dat die in strijd is met de wet (art. 159 Gw.)
Het Grondwettelijk Hof ten slotte kan, indien hiertoe een procedure w gestart, nagaan of
een wettekst niet strijdig is met bepaalde artikelen van de Grondwet
2. BELGIË IS EEN DEMOCRATISCHE RECHTSSTAAT
A. Het begrip ‘democratie’
Art. 33 Gw.
bepaalt uitdrukkelijk dat volk de macht heeft (“Alle machten gaan uit van de Natie),
= essentie is van een democratie
niet mogelijk dat volk als groep zelf beslissingen maakt (is niet werkbaar)
volk duidt daarom via verkiezingen personen aan die het volk zullen
vertegenwoordigen
Beslissingen w m.a.w. niet genomen door het volk zelf, maar door het volk verkozen
vertegenwoordigers vertegenwoordigen niet enkel de kiezers, maar het hele volk
Representatieve democratie
Art. 42 Gw.
Vb.: om de 5 jaar stemmen stemgerechtigde Belgen om 150 volksvertegenwoordigers te
kiezen die in Kamer van Volksvertegenwoordigers zullen zetelen
De volksvertegenwoordigers die een zetel in de Kamer hebben bemachtigd, zullen het
BE volk gedurende de periode waarvoor ze zijn verkozen, vertegenwoordigen
Vb. Vlaamse stemgerechtigde burgers stemmen ook om de 5 jaar om de leden van het
Vlaams Parlement te kiezen de 124 rechtstreeks verkozen Vlaamse parlementsleden
vertegenwoordigen de stem van de Vlamingen
België is opgevat als parlementaire democratie
In BE worden alleen de leden van het parlement rechtstreeks verkozen ; staatshoofd en
ministers worden niet rechtstreeks door volk verkozen
3
, Parlement is m.a.w. de enige instelling die over democratische legitimiteit beschikt, wat
meteen ook verklaart waarom de regering aan deze instelling verantwoording
verschuldigd is
Wnr parlement een wet goedkeurt, is hiervoor een meerderheid nodig
ook kenmerkend voor democratie:
beslissing w enkel genomen, als meerderheid ermee instemt
B. Het begrip ‘rechtsstaat’
Machthebbers moeten in een rechtsstaat evengoed de rechtsregels respecteren bij de
uitoefening van hun macht
art. 53 lid 3 Gw. zegt dat Kamer van Volksvertegenwoordigers maar rechtsgeldig over
een wettekst kan stemmen indien de meerderheid van volksvertegenwoordigers
aanwezig is ; deze regel kan NIET aan de kant geschoven worden
is er geen meerderheid van volksvertegenwoordigers aanwezig? Dan zal de Kamer
niet kunnen overgaan tot stemming van een wettekst
Vb. wanneer overheidsinstantie wil overgaan tot de onteigening van een stuk grond, dan
moet deze overheid art. 16 Gw. en toepasselijke onteigeningswetgeving naleven ; de
overheid zal conform dat art. voorafgaan een billijke vergoeding moeten betalen aan de
persoon wiens eigendom onteigend w
Ander kenmerk van rechtsstaat is dat overheid de fundamentele rechten en vrijheden
moet respecteren fundamentele rechten zijn opgenomen in Belgische Grondwet, wat
ertoe leidt dat alle staatsmachten (WM, UM en RM) eraan onderworpen zijn en dus
moeten respecteren
Een rechtsstaat houdt tot slot in dat wanneer een burger in zijn rechten en/of vrijheden
geschaad w ; dit geschil kan voorleggen aan een objectief en onafhankelijk rechtscollege
3. BELGIË IS EEN MONARCHIE
A. Een Koning als staatshoofd
De eerste grondwetgevende vergadering, Nationaal Congres, moest een staatsvorm
kiezen voor ons land dat kort daarvoor de onafhankelijkheid had uitgeroepen
werd gekozen voor monarchie
BE staatshoofd w niet via verkiezingen aangeduid als dat in een republiek het geval is,
maar via erfopvolging
Art. 85 Gw. bepaalt dat de grondwettelijke macht v/d Koning bij erfopvolging overgaat
op nakomelingen in rechte lijn en volgens eerstgeboorterecht
4
STAATS- EN BESTUURSRECHT
HOOFDSTUK 1 –
BASISBEGINSELEN VAN DE
BELGISCHE STAATSSTRUCTUUR
1. HET BEGINSEL VAN DE SCHEIDING DER MACHTEN
A. Het begrip ‘scheiding der machten’
beschreven door Franse filosoof Montesquieu (1689 – 1755) in De l’esprit des lois
houdt in dat:
wetgevende macht,
uitvoerende macht,
rechterlijke macht
verdeeld moeten worden over verschillende instanties
om te voorkomen dat een staat een totalitair regime wordt
wanneer de 3 machten door een enkele instantie zou w uitgeoefend, zou dat
de deur openzetten voor misbruik door de machthebbers
model van Montesquieu vormt de basis van politieke inrichting van een heel
aantal westerse landen, waaronder ook België MAAR Belgische Gw. bevat geen
bepaling waarin expliciet w gesteld dat onze staatsstructuur gekenmerkt w door
SdM
art. 36 Gw.: federale wetgevende macht
art. 37 Gw.: federale uitvoerende macht
art. 40 Gw.: rechterlijke macht
,federale wetgevende macht:
w uitgeoefend door federale parlement, samengesteld uit Kamer van
Volksvertegenwoordigers, Senaat en de Koning
voornaamste bevoegdheden van WM zijn wetgeving maken en UM controleren
federale uitvoerende macht: berust bij de koning
koning is persoonlijk onverantwoordelijk en w hierdoor bijgestaan door de federale
regering, namelijk de federale ministers en staatssecretarissen
Koning en federale regering staan in voor algemeen beleid van het land en uitvoering
van de wetten die door WM zijn gemaakt
Rechterlijke macht w uitgeoefend door hoven en rechtbanken
de rechtscolleges doen uitspraak over geschillen tussen burgers onderling, maar ook
tss burgers en de overheid
B. Een samenwerking der machten
SdM dat door Belgische HvC beschouwd w als algemeen rechtsbeginsel
= GEEN strikte scheiding;
zin dat elke instantie haar macht uitoefent, volledig afgescheiden van de andere machten
INTEGENDEEL: men kan veeleer spreken van een zogenaamde ‘samenwerking der
machten’ in plaats van ‘scheiding der machten’
Onderlinge verhouding tss WM en UM betreft, kunnen we vb. wijzen op feit dat WM de
wetgeving maakt, maar dat is aan UM is om deze wetgeving uit te voeren
Vb. federale parlement keurt wet goed die bepaalt dat iedereen een gevangenis betreedt,
onderworpen w aan aantal controle- en veiligheidsmaatregelen
is dan aan UM om die wetgeving uit te voeren: koning en federale regering maken
koninklijk besluit waarin bepaald w welke concrete controle- en veiligheidsmaatregelen
nageleefd moet worden
(vb. identificatie v/d bezoeker, controle van bagage v/d bezoeker…) ; laat de UM macht
na om de wettekst uit te voeren, dan blijft die dode letter
anderzijds:
komt Federale wetgeving niet volledig binnen de schoot van WM tot stand; zie verder
dat koning, als hoofd van UM, instaat voor bekrachtiging van wetten en federale
ministers wetgevende initiatieven kunnen nemen
Vb. wnr federale regering geluidsoverlast (veroorzaakt door goederenverkeer via
spoor) wil verminderen, kan zij hiertoe het initiatief nemen wetsontwerp
2
,Goedkeuren van wetsontwerp volstaat niet opdat er sprake kan zijn van een wet ; is pas
wnr wetsontwerp het hele totstandskomingsproces van de wet heeft afgelegd (wat o.a.
de goedkeuring door parlement inhoudt), dat er daadwerkelijk sprake is van een wet
Onderlinge verhouding tss WM en UM kenmerkt zich door feit dat controle mogelijk is ;
WM controleert de federale regering en kan die zo nodig tot ontslag dwingen
Onderlinge samenhang tss staatsmachten beperkt zich niet tot verhouding WM en UM ;
ook de rechtscolleges van RM kunnen beslissingen nemen die gevolgen hebben voor
toepassing van besluiten van UM ; rechter moet besluit van UM buiten toepassing laten
als blijkt dat die in strijd is met de wet (art. 159 Gw.)
Het Grondwettelijk Hof ten slotte kan, indien hiertoe een procedure w gestart, nagaan of
een wettekst niet strijdig is met bepaalde artikelen van de Grondwet
2. BELGIË IS EEN DEMOCRATISCHE RECHTSSTAAT
A. Het begrip ‘democratie’
Art. 33 Gw.
bepaalt uitdrukkelijk dat volk de macht heeft (“Alle machten gaan uit van de Natie),
= essentie is van een democratie
niet mogelijk dat volk als groep zelf beslissingen maakt (is niet werkbaar)
volk duidt daarom via verkiezingen personen aan die het volk zullen
vertegenwoordigen
Beslissingen w m.a.w. niet genomen door het volk zelf, maar door het volk verkozen
vertegenwoordigers vertegenwoordigen niet enkel de kiezers, maar het hele volk
Representatieve democratie
Art. 42 Gw.
Vb.: om de 5 jaar stemmen stemgerechtigde Belgen om 150 volksvertegenwoordigers te
kiezen die in Kamer van Volksvertegenwoordigers zullen zetelen
De volksvertegenwoordigers die een zetel in de Kamer hebben bemachtigd, zullen het
BE volk gedurende de periode waarvoor ze zijn verkozen, vertegenwoordigen
Vb. Vlaamse stemgerechtigde burgers stemmen ook om de 5 jaar om de leden van het
Vlaams Parlement te kiezen de 124 rechtstreeks verkozen Vlaamse parlementsleden
vertegenwoordigen de stem van de Vlamingen
België is opgevat als parlementaire democratie
In BE worden alleen de leden van het parlement rechtstreeks verkozen ; staatshoofd en
ministers worden niet rechtstreeks door volk verkozen
3
, Parlement is m.a.w. de enige instelling die over democratische legitimiteit beschikt, wat
meteen ook verklaart waarom de regering aan deze instelling verantwoording
verschuldigd is
Wnr parlement een wet goedkeurt, is hiervoor een meerderheid nodig
ook kenmerkend voor democratie:
beslissing w enkel genomen, als meerderheid ermee instemt
B. Het begrip ‘rechtsstaat’
Machthebbers moeten in een rechtsstaat evengoed de rechtsregels respecteren bij de
uitoefening van hun macht
art. 53 lid 3 Gw. zegt dat Kamer van Volksvertegenwoordigers maar rechtsgeldig over
een wettekst kan stemmen indien de meerderheid van volksvertegenwoordigers
aanwezig is ; deze regel kan NIET aan de kant geschoven worden
is er geen meerderheid van volksvertegenwoordigers aanwezig? Dan zal de Kamer
niet kunnen overgaan tot stemming van een wettekst
Vb. wanneer overheidsinstantie wil overgaan tot de onteigening van een stuk grond, dan
moet deze overheid art. 16 Gw. en toepasselijke onteigeningswetgeving naleven ; de
overheid zal conform dat art. voorafgaan een billijke vergoeding moeten betalen aan de
persoon wiens eigendom onteigend w
Ander kenmerk van rechtsstaat is dat overheid de fundamentele rechten en vrijheden
moet respecteren fundamentele rechten zijn opgenomen in Belgische Grondwet, wat
ertoe leidt dat alle staatsmachten (WM, UM en RM) eraan onderworpen zijn en dus
moeten respecteren
Een rechtsstaat houdt tot slot in dat wanneer een burger in zijn rechten en/of vrijheden
geschaad w ; dit geschil kan voorleggen aan een objectief en onafhankelijk rechtscollege
3. BELGIË IS EEN MONARCHIE
A. Een Koning als staatshoofd
De eerste grondwetgevende vergadering, Nationaal Congres, moest een staatsvorm
kiezen voor ons land dat kort daarvoor de onafhankelijkheid had uitgeroepen
werd gekozen voor monarchie
BE staatshoofd w niet via verkiezingen aangeduid als dat in een republiek het geval is,
maar via erfopvolging
Art. 85 Gw. bepaalt dat de grondwettelijke macht v/d Koning bij erfopvolging overgaat
op nakomelingen in rechte lijn en volgens eerstgeboorterecht
4
