HOOFDSTUK 5: ZELFINZICHT
De aard van het zelfconcept
Zelfconcept: geheel van overtuigingen dat mensen hebben over hun persoonlijke
eigenschappen/kennis over wie ze zijn.
James
definieerde een fundamentele dualiteit van het zelf:
o Zelfconcept (mij): onze kennis van wie we zijn
o Zelfbewustzijn (ik): de handeling van het denken aan onszelf
Ontwikkelt zich in de kindertijd en adolescentie; van een concreet
concept, gericht op waarneembare kenmerken, naar een meer
abstract concept, gericht op psychologische kenmerken.
Gallup
Spoorde zelfherkenning op via spiegelproef:
o Rode vlek op voorhoofd
Chimpansee, bonobo, gorilla & orang-oetangs raken plek onmiddellijk
aan voor een spiegel
Kinderen ook, vanaf 2 jaar
Culturele verschillen op het zelfconcept
Westerse culturen: onafhankelijk zelfbeeld
definiëren zichzelf i.t.v. hun interne gedachten/gevoelens/handelingen.
Oosterse culturen: afhankelijk zelfbeeld
definiëren zichzelf i.t.v. hun relaties met anderen.
Zelfkennis
Zelfkennis: manier waarop we begrijpen wie we zijn en info daarover ordenen.
Zelfcontrole: manier waarop we plannen maken en beslissingen uitvoeren.
Introspectie
= men kijkt naar binnen, de inhoud van je bewustzijn; gedachten, gevoelens, motieven,...
- is een basis van zelfkennis (men gebruikt TPJ en mPFC voor dit)
= introspecteren over redenen: erachter komen waarom we ons op een bepaalde manier
voelen.
- Soms zijn de redenen die we bedenken niet de échte redenen waarom we ons zo
voelen. Maar omdat we ons dan concentreren op die redenen, gaan we ons gedrag
aanpassen aan de redenen die we hebben verzonnen, ook al zijn die onjuist.
reden-gegenereerde houdingsverandering
Poster studie
Causale theorieën: theorieën over de oorzaak van eigen gevoelens/gedachten
Studenten schreven hun dagelijkse gevoelens op gedurende 5 weken en proberen
te voorspellen wat de oorzaken ervan zijn -> voorspellen dat slaap hun dagelijkse
humeur beïnvloed de volgende dag, maar was niet het geval -> ze zochten hun
toevlucht bij causale theorieën
Zelfbewustzijnstheorie
= wanneer we ons huidig gedrag evalueren en vergelijken met onze innerlijke normen en
waarden.
, We worden bewust, waardoor we een meer objectieve beoordelende observator
van onszelf worden en onszelf zien als een ‘buitenstaander’
o Fouten en ongewenst gedrag worden opvallender voor het zelf.
o Wanneer we ons bewust worden van een discrepantie, proberen we deze te
verminderen door ons gedrag aan te passen Bv. foto’s van jezelf verwijderen
op FB, vreetbuien stoppen,…
o Weglopen van jezelf: zelfvernietigende activiteiten
Zelfbewustzijn zal aangenaam zijn wanneer we aan onze normen voldoen of deze
overtreffen en dit kan ons motiveren; je herinnert jezelf aan wat goed en fout is ->
zelfbewustzijn is vooral vervelend als het wijst op onze tekortkomingen.
Baumeister (1991)
stelde dat omdat zelfbewustzijn onaangenaam kan zijn, we gemotiveerd zullen zijn
om ‘aan het zelf te ontsnappen’ door deel te nemen aan destructieve praktijken
(alcohol, eetbuien, seksueel masochisme) of spirituele praktijken.
Zelfkennis d.m.v. zelfobservatie
Zelfperceptietheorie van Bem
= wanneer je niet zeker weet wat je voelt of vindt, kijk je naar je eigen gedrag en de
situatie om erachter te komen hoe je je voelt.
- Als je emoties of attitudes zwak of vaag zijn, weet je eigenlijk niet goed wat je voelt.
Bv. je weet niet of je een film leuk vindt.
- Dus je kijkt naar wat je doet om af te leiden wat je voelt. Bv. je lacht heel veel
tijdens een film → waarschijnlijk vind je het grappig.
- Het werkt vooral als je denkt dat je vrij hebt gekozen om het gedrag te vertonen. Bv.
als je gedwongen naar een feestje gaat, zegt dat niet zoveel over je eigen gevoel.
- Je maakt een ‘reden’ waarom je het gedrag vertoont en gebruikt dat om je
gevoelens te begrijpen.
Intrinsieke vs extrinsieke motivatie
Intrinsieke motivatie Extrinsieke motivatie
het verlangen om ergens aan te beginnen het verlangen om ergens aan te beginnen
omdat je er zelf van geniet/interessant vindt vanwege externe beloningen of druk (motivatie
Bv. lezen omdat je het zelf erg leuk vindt komt dus uit beloningen en NIET uit zichzelf)
Overrechtvaardigingseffect: soms doen we iets omdat we het leuk vinden (intrinsieke
motivatie). Bv. ik speel piano omdat muziek leuk vind. Als je daar een externe beloning
voor geeft (extrinsieke motivatie) kan je denken “Ik speel piano omdat ik betaald word, niet
omdat het leuk is.” We onderschatten ons oorspronkelijke plezier, en verliezen soms zelfs
interesse.
o Beloning is goed als...
de initiële interesse in de taak laag is
de beloning prestatie-afhankelijk is i.p.v. taak-afhankelijk
het mensen eraan herinnert dat ze taken om intrinsieke redenen
kunnen doen, zelfs als ze ook extrinsiek beloond worden
o Geef lof (sociale beloning)…
indien kinderen zich inspannen voor de taak
om aan te geven dat kinderen competenter worden op een taak
wanneer ze iets uit eigen initiatief doen
,Impliciete theorieën (denkkaders) van het zelf en motivatie
Mensen met een vaste kijk op zichzelf geven sneller op, terwijl mensen met een variabele
kijk op zichzelf gemotiveerd zijn om harder te proberen.
Schachter – Tweefactorentheorie
= stelt dat emoties ontstaan door eerst fysiologische opwinding waar te nemen
en vervolgens een verklaring of label voor die opwinding te vinden.
- Onze gevolgtrekkingen over onze emoties ontstaan op dezelfde manier als onze
gevolgtrekkingen over wat voor persoon we zijn of wat we leuk vinden.
De verkeerde oorzaak misattributie van opwinding
Stel dat je naar de film gaat met een knappe date. Je hart gaat tekeer, is dat door de
horrorfilm of door je date? verklaring van emoties op verkeerde manier.
- Misattributie van opwinding: mensen trekken verkeerde conclusies over de oorzaak
van hun gedrag.
Cognitieve gedragstherapie probeert functionele verklaringen voor emoties te herstellen
door zich te richten op de 4G's: Gebeurtenis > Gedachten > Gevoelens > Gedrag
Andere mensen gebruiken voor zelfkennis
Wat anderen ons vertellen over onszelf is een zeer belangrijke bron van zelfkennis.
Hoe gebruiken we anderen om onszelf te definiëren?
door onze eigen vaardigheden en attitudes af te meten aan die van anderen.
Festinger – sociale vergelijkingstheorie: we leren over onze eigen vaardigheden en
attitudes door onszelf te vergelijken met anderen.
o Wanneer gaan we onszelf sociaal vergelijken? -> als er geen objectieve
standaard is waaraan we onszelf ervaren.
o Met wie wil je jezelf vergelijken? -> afhankelijk van ons doel
Opwaartse sociale vergelijking MAAR werkt vaak ontmoedigend en geeft ons een gevoel
van minderwaardigheid. Als we ons goed willen voelen over onszelf: neerwaartse sociale
vergelijking.
, Zelfcontrole
Volgens het energiemodel vergt zelfregulatie mentale inspanning, die uitgeput kan raken.
verklaart waarom we zo'n moeite hebben met het volhouden van diëten en
dergelijke, vooral als we moe of gestrest zijn (ego-depletie)
- Meer energie voor taken in de ochtend dan ‘s middags omdat we dan mentaal
uitgeput zijn.
- Ter ondersteuning van het energiemodel verbruiken mensen na zware mentale
inspanningen meer natuurlijke suiker (Gaillot & Baumeister, 2007).
Impressiemanagement: de wereld is een schouwspel
Door zelfpresentatie proberen we aan andere mensen te laten zien wie we zijn, of wie we
willen dat mensen denken dat we zijn.
Impressiemanagament: ontstaat wanneer we (on)bewust een zorgvuldig ontworpen
presentatie van onszelf bovenhalen om te voldoen aan een bepaald doel/behoefte in een
sociale interactie.
Mensen hebben allerlei strategieën voor impressiemanagement:
- Vleien: om aardig gevonden te worden door anderen, vaak iemand met een hogere
status Bv. complimenteren, medelijden tonen,...
- Zelfsabotage: mensen creëren (van tevoren) obstakels en excuses voor zichzelf
zodat ze de schuld niet bij zichzelf hoeven te leggen als een bepaalde taak faalt
o Gedragsmatige zelfsabotage: obstakels creëren door de kans te verkleinen
dat ze een taak volbrengen zodat wanneer ze falen, ze de schuld kunnen
leggen bij die obstakels i.p.v. hun gebrek aan vaardigheden. Bv. heel de
nacht gaan feesten voor het examen
o Gerapporteerde zelfsabotage: i.p.v. obstakels te creëren tussen zichzelf en
succes, verzinnen mensen kant-en-klare excuses voor het geval ze falen Bv.
als je het examen zou falen, zou je zeggen dat je ‘’examenvrees’’ hebt
- Excuses: vaak van tevoren bedacht om de ontvanger niet te kwetsen of boos te
maken, en om te voorkomen dat ze zich in de toekomst opnieuw voordoen.
Zelfvertrouwen: hoe we over onszelf denken
Voordelen van zelfvertrouwen:
- depressies vermijden
- doorzetten als we falen
- angstmanagementtheorie: onszelf beschermen tegen gedachten over onze eigen
sterfelijkheid; veel zelfvertrouwen? minder overstuur van deze gedachtend an
mensen met weinig zelfvertrouwen.
Optimistisch zijn en in jezelf geloven als het misgaat, kan geen kwaad
Self-efficacy (zelfeffectiviteit): het vertrouwen in je eigen vermogen om met succes
een bepaalde taak uit te voeren of een bepaald doel te behalen.
PROBLEEM
- Narcisme: combinatie van extreme zelfgerichtheid en gebrek aan empathie met
anderen (= excessieve vorm van een positief zelfbeeld)
+ EXPERIMENTEN VIDEO’S!!
De aard van het zelfconcept
Zelfconcept: geheel van overtuigingen dat mensen hebben over hun persoonlijke
eigenschappen/kennis over wie ze zijn.
James
definieerde een fundamentele dualiteit van het zelf:
o Zelfconcept (mij): onze kennis van wie we zijn
o Zelfbewustzijn (ik): de handeling van het denken aan onszelf
Ontwikkelt zich in de kindertijd en adolescentie; van een concreet
concept, gericht op waarneembare kenmerken, naar een meer
abstract concept, gericht op psychologische kenmerken.
Gallup
Spoorde zelfherkenning op via spiegelproef:
o Rode vlek op voorhoofd
Chimpansee, bonobo, gorilla & orang-oetangs raken plek onmiddellijk
aan voor een spiegel
Kinderen ook, vanaf 2 jaar
Culturele verschillen op het zelfconcept
Westerse culturen: onafhankelijk zelfbeeld
definiëren zichzelf i.t.v. hun interne gedachten/gevoelens/handelingen.
Oosterse culturen: afhankelijk zelfbeeld
definiëren zichzelf i.t.v. hun relaties met anderen.
Zelfkennis
Zelfkennis: manier waarop we begrijpen wie we zijn en info daarover ordenen.
Zelfcontrole: manier waarop we plannen maken en beslissingen uitvoeren.
Introspectie
= men kijkt naar binnen, de inhoud van je bewustzijn; gedachten, gevoelens, motieven,...
- is een basis van zelfkennis (men gebruikt TPJ en mPFC voor dit)
= introspecteren over redenen: erachter komen waarom we ons op een bepaalde manier
voelen.
- Soms zijn de redenen die we bedenken niet de échte redenen waarom we ons zo
voelen. Maar omdat we ons dan concentreren op die redenen, gaan we ons gedrag
aanpassen aan de redenen die we hebben verzonnen, ook al zijn die onjuist.
reden-gegenereerde houdingsverandering
Poster studie
Causale theorieën: theorieën over de oorzaak van eigen gevoelens/gedachten
Studenten schreven hun dagelijkse gevoelens op gedurende 5 weken en proberen
te voorspellen wat de oorzaken ervan zijn -> voorspellen dat slaap hun dagelijkse
humeur beïnvloed de volgende dag, maar was niet het geval -> ze zochten hun
toevlucht bij causale theorieën
Zelfbewustzijnstheorie
= wanneer we ons huidig gedrag evalueren en vergelijken met onze innerlijke normen en
waarden.
, We worden bewust, waardoor we een meer objectieve beoordelende observator
van onszelf worden en onszelf zien als een ‘buitenstaander’
o Fouten en ongewenst gedrag worden opvallender voor het zelf.
o Wanneer we ons bewust worden van een discrepantie, proberen we deze te
verminderen door ons gedrag aan te passen Bv. foto’s van jezelf verwijderen
op FB, vreetbuien stoppen,…
o Weglopen van jezelf: zelfvernietigende activiteiten
Zelfbewustzijn zal aangenaam zijn wanneer we aan onze normen voldoen of deze
overtreffen en dit kan ons motiveren; je herinnert jezelf aan wat goed en fout is ->
zelfbewustzijn is vooral vervelend als het wijst op onze tekortkomingen.
Baumeister (1991)
stelde dat omdat zelfbewustzijn onaangenaam kan zijn, we gemotiveerd zullen zijn
om ‘aan het zelf te ontsnappen’ door deel te nemen aan destructieve praktijken
(alcohol, eetbuien, seksueel masochisme) of spirituele praktijken.
Zelfkennis d.m.v. zelfobservatie
Zelfperceptietheorie van Bem
= wanneer je niet zeker weet wat je voelt of vindt, kijk je naar je eigen gedrag en de
situatie om erachter te komen hoe je je voelt.
- Als je emoties of attitudes zwak of vaag zijn, weet je eigenlijk niet goed wat je voelt.
Bv. je weet niet of je een film leuk vindt.
- Dus je kijkt naar wat je doet om af te leiden wat je voelt. Bv. je lacht heel veel
tijdens een film → waarschijnlijk vind je het grappig.
- Het werkt vooral als je denkt dat je vrij hebt gekozen om het gedrag te vertonen. Bv.
als je gedwongen naar een feestje gaat, zegt dat niet zoveel over je eigen gevoel.
- Je maakt een ‘reden’ waarom je het gedrag vertoont en gebruikt dat om je
gevoelens te begrijpen.
Intrinsieke vs extrinsieke motivatie
Intrinsieke motivatie Extrinsieke motivatie
het verlangen om ergens aan te beginnen het verlangen om ergens aan te beginnen
omdat je er zelf van geniet/interessant vindt vanwege externe beloningen of druk (motivatie
Bv. lezen omdat je het zelf erg leuk vindt komt dus uit beloningen en NIET uit zichzelf)
Overrechtvaardigingseffect: soms doen we iets omdat we het leuk vinden (intrinsieke
motivatie). Bv. ik speel piano omdat muziek leuk vind. Als je daar een externe beloning
voor geeft (extrinsieke motivatie) kan je denken “Ik speel piano omdat ik betaald word, niet
omdat het leuk is.” We onderschatten ons oorspronkelijke plezier, en verliezen soms zelfs
interesse.
o Beloning is goed als...
de initiële interesse in de taak laag is
de beloning prestatie-afhankelijk is i.p.v. taak-afhankelijk
het mensen eraan herinnert dat ze taken om intrinsieke redenen
kunnen doen, zelfs als ze ook extrinsiek beloond worden
o Geef lof (sociale beloning)…
indien kinderen zich inspannen voor de taak
om aan te geven dat kinderen competenter worden op een taak
wanneer ze iets uit eigen initiatief doen
,Impliciete theorieën (denkkaders) van het zelf en motivatie
Mensen met een vaste kijk op zichzelf geven sneller op, terwijl mensen met een variabele
kijk op zichzelf gemotiveerd zijn om harder te proberen.
Schachter – Tweefactorentheorie
= stelt dat emoties ontstaan door eerst fysiologische opwinding waar te nemen
en vervolgens een verklaring of label voor die opwinding te vinden.
- Onze gevolgtrekkingen over onze emoties ontstaan op dezelfde manier als onze
gevolgtrekkingen over wat voor persoon we zijn of wat we leuk vinden.
De verkeerde oorzaak misattributie van opwinding
Stel dat je naar de film gaat met een knappe date. Je hart gaat tekeer, is dat door de
horrorfilm of door je date? verklaring van emoties op verkeerde manier.
- Misattributie van opwinding: mensen trekken verkeerde conclusies over de oorzaak
van hun gedrag.
Cognitieve gedragstherapie probeert functionele verklaringen voor emoties te herstellen
door zich te richten op de 4G's: Gebeurtenis > Gedachten > Gevoelens > Gedrag
Andere mensen gebruiken voor zelfkennis
Wat anderen ons vertellen over onszelf is een zeer belangrijke bron van zelfkennis.
Hoe gebruiken we anderen om onszelf te definiëren?
door onze eigen vaardigheden en attitudes af te meten aan die van anderen.
Festinger – sociale vergelijkingstheorie: we leren over onze eigen vaardigheden en
attitudes door onszelf te vergelijken met anderen.
o Wanneer gaan we onszelf sociaal vergelijken? -> als er geen objectieve
standaard is waaraan we onszelf ervaren.
o Met wie wil je jezelf vergelijken? -> afhankelijk van ons doel
Opwaartse sociale vergelijking MAAR werkt vaak ontmoedigend en geeft ons een gevoel
van minderwaardigheid. Als we ons goed willen voelen over onszelf: neerwaartse sociale
vergelijking.
, Zelfcontrole
Volgens het energiemodel vergt zelfregulatie mentale inspanning, die uitgeput kan raken.
verklaart waarom we zo'n moeite hebben met het volhouden van diëten en
dergelijke, vooral als we moe of gestrest zijn (ego-depletie)
- Meer energie voor taken in de ochtend dan ‘s middags omdat we dan mentaal
uitgeput zijn.
- Ter ondersteuning van het energiemodel verbruiken mensen na zware mentale
inspanningen meer natuurlijke suiker (Gaillot & Baumeister, 2007).
Impressiemanagement: de wereld is een schouwspel
Door zelfpresentatie proberen we aan andere mensen te laten zien wie we zijn, of wie we
willen dat mensen denken dat we zijn.
Impressiemanagament: ontstaat wanneer we (on)bewust een zorgvuldig ontworpen
presentatie van onszelf bovenhalen om te voldoen aan een bepaald doel/behoefte in een
sociale interactie.
Mensen hebben allerlei strategieën voor impressiemanagement:
- Vleien: om aardig gevonden te worden door anderen, vaak iemand met een hogere
status Bv. complimenteren, medelijden tonen,...
- Zelfsabotage: mensen creëren (van tevoren) obstakels en excuses voor zichzelf
zodat ze de schuld niet bij zichzelf hoeven te leggen als een bepaalde taak faalt
o Gedragsmatige zelfsabotage: obstakels creëren door de kans te verkleinen
dat ze een taak volbrengen zodat wanneer ze falen, ze de schuld kunnen
leggen bij die obstakels i.p.v. hun gebrek aan vaardigheden. Bv. heel de
nacht gaan feesten voor het examen
o Gerapporteerde zelfsabotage: i.p.v. obstakels te creëren tussen zichzelf en
succes, verzinnen mensen kant-en-klare excuses voor het geval ze falen Bv.
als je het examen zou falen, zou je zeggen dat je ‘’examenvrees’’ hebt
- Excuses: vaak van tevoren bedacht om de ontvanger niet te kwetsen of boos te
maken, en om te voorkomen dat ze zich in de toekomst opnieuw voordoen.
Zelfvertrouwen: hoe we over onszelf denken
Voordelen van zelfvertrouwen:
- depressies vermijden
- doorzetten als we falen
- angstmanagementtheorie: onszelf beschermen tegen gedachten over onze eigen
sterfelijkheid; veel zelfvertrouwen? minder overstuur van deze gedachtend an
mensen met weinig zelfvertrouwen.
Optimistisch zijn en in jezelf geloven als het misgaat, kan geen kwaad
Self-efficacy (zelfeffectiviteit): het vertrouwen in je eigen vermogen om met succes
een bepaalde taak uit te voeren of een bepaald doel te behalen.
PROBLEEM
- Narcisme: combinatie van extreme zelfgerichtheid en gebrek aan empathie met
anderen (= excessieve vorm van een positief zelfbeeld)
+ EXPERIMENTEN VIDEO’S!!
