Literatuur samenvatting Inleiding Pedagogiek
Noa Mulders
College 1: Wat is opvoeding?
Sleutel & De Ruyter (2019)
Het begrip ‘opvoeding’ is het belangrijkste grondbegrip, oftewel de primus inter pares,
in de pedagogische wetenschappen. Om deze reden zou ervan uitgegaan kunnen
worden dat er verschillende systematische analyses zijn. Echter, het tegendeel is waar
er is zelfs een gebrek aan analyses. Het artikel van Ben Spiecker (1991) is slechts de
enige analyse over het dagelijkse begrip opvoeding. Het artikel vergelijkt de begrippen
opvoeding en onderwijs met elkaar en vormt het startpunt van de analyse voor dit
huidige artikel. In tegendeel tot onderzoek naar het begrip ‘opvoeding’, is er wel veel
onderzoek gedaan naar de opvoeding zelf. Daarnaast is de opvoeding ook in de politiek
en het beleid een veelbesproken onderwerp. Het begrip opvoeding geeft richting aan
zowel het denken als aan het handelen. Desondanks is het begrip geen systematische
reflectie, maar hooguit een rudimentaire en gebrekkige definitie. De analyse in dit
artikel probeert dit gebrek te verminderen.
Conceptuele analyses resulteren in conceptuele uitspraken. Deze uitspraken claimen
dat een begrip een bepaalde inhoud of relatie heeft tot andere begrippen. Het is van
methodisch belang om dit niet te verwarren met het ontwikkelen of het verdedigen van
een normatieve conceptie van opvoeding. Bij het analyseren van het begrip ‘opvoeding’
moet er gelet worden op dat de term niet ingeperkt wordt tot alleen die vormen van
opvoeding die in overeenstemming zijn met de eigen normatieve denkbeelden.
Voorbeeld:
Normatief betekent waarderend/voorschrijvend. Het gaat over hoe het hoort, wat
goed/slecht, toelaatbaar/niet toelaatbaar is volgend bepaalde normen en waarden.
Een student kan normatief vinden dat straffen ‘slechte opvoeding’ is. In een
conceptuele analyse vraag je niet of straffen goed of slecht is, maar of het onder het
begrip ‘opvoeding’ valt.
Tip!
Markeer in vragen of teksten de signaalwoorden (moet, hoort, goed, slecht). Die
duiden vaak op een normatieve uitspraak; definities/relaties zonder
waardeoordelen zijn conceptueel/descriptief.
,De corresponderende term van een begrip wordt doorgaans gebruikt door het
analyseren van het begrip. Welke vormen gebruikt worden en welke niet, wordt bepaald
door een drietal factoren:
1) Correct taalgebruik
- Het begrip is alleen van toepassing als er gebruik gemaakt wordt van correct
taalgebruik. → onjuist: Geen sprake van een persoon, geen wederkerige
relatie
2) Courante gebruik van begrippen
- Het begrip is alleen van toepassing als het niet ongewoon of afwijkend
gebruikt is. → onjuist: Geen mededelingen/instructies, geen opvoeding
3) Paradigmatisch gebruik om begrippen te verhelderen
- Bij twijfelgevallen of een term nu wel of niet op het begrip van toepassing is,
wordt deze niet opgenomen in de analyse. De conceptuele uitspraken gaan
alleen over de kern van het begrip en niet over het grijze gebied. → onjuist:
geen wederkerige relatie of opvolging
Een conceptuele analyse kan zowel omschreven worden als bureauonderzoek (desk
research) → kan achter het bureau. Of als veldonderzoek (field research) → zelf data
verzamelen. De data die de onderzoeker verzamelt wordt de linguïstische intuïties of
de intuïtieve oordelen over wel of niet van toepassing zijn op bepaalde termen genoemd
(paradigmatisch gebruik). De data die verzameld is door de onderzoeker zelf, vormen de
basis van zijn theorievorming.
Voorbeeld desk vs field:
- Desk: je doorzoekt (aan je bureau) woordenboeken, leerboeken en klassieke
artikelen om te zien hoe opvoeding taalgebruikelijk wordt afgebakend.
- Field: je bevraagt studenten/ouders/leerkrachten met korte taalintuïtie-
vignetten. Die oordelen zijn je data.
Het begrip opvoeding wordt in de dagelijkse taal vaak ingezet als een overkoepelende
term voor een geheel van daden, activiteiten of praktijken. Het geheel loopt vanaf de
vroege kindertijd tot aan de volwassenheid en is bedoeld om bij te dragen aan de
ontwikkeling van een kind tot aan een volwassen persoon.
Er kan op verschillende manieren gekeken worden naar dat geheel:
- In termen van inhoud → datgene dat wordt overgedragen of tot ontwikkeling
wordt gebracht.
- Nadruk op de vorm → dit is de manier waarop dingen worden overgedragen of
tot ontwikkeling gebracht worden.
➔ Autoritair: regels van bovenaf, weinig inspraak.
➔ Autoritatief: duidelijke grenzen + uitleg en dialoog
- De samenhang van de inhoud en de vorm
,Het begrip ‘opvoeding’ kan in de dagelijkse taal ook specifieker worden gebruikt. Een
voorbeeld hiervan is: ‘Pak maar eens die mobiel af, dat heet opvoeden’. Hier is opvoeden
geen overkoepelende term, maar een term voor een individuele handeling of een
beperkte reeks van daden of activiteiten. Dit is vaak bedoeld om het gedrag van het kind
te beïnvloeden en te sturen naar een wenselijke richting. Het begrip ‘opvoeden’ heeft
dus kennelijk twee betekenissen. Een brede betekenis en een smalle betekenis.
Voorbeeld brede vs smalle betekenis:
- Smal (concrete handeling):
➔ Mobiel afpakken
➔ Time-out na schelden
➔ Belonen van gewenst gedrag
- Breed (gaat over het geheel):
➔ ‘Wij zijn een warme familie’.
➔ ‘Onze school gelooft in kansengelijkheid’.
Tip!
1. Onderstreep termen die op duur wijzen (jaren, traject) → breed
2. Omcirkel concrete acties (grenzen stellen, belonen, gebrek voeren) → smal
3. Vragen vaak: ‘Welke uitspraak is conceptueel juist?” → kies de optie die
vorm/inhoud of breed/smal zuiver onderscheidt, zonder normatief oordeel.
Doelbewust gedrag
Stel dat X een geval is van opvoeden en persoon P degene is die opvoedt. Dan is X per
definitie een vorm van doelbewust gedrag. X is dus een handeling in de vorm van
intentioneel gedrag of een intentionele activiteit. P heeft als doel X te voltrekken en
doet X dus niet per ongeluk. P ziet X als een middel om een doel te behalen. X heeft dus
een instrumentele waarde volgens P. deze intentie maakt X tot een vorm van
doelbewust gedrag. Dit is waarom Langeveld (1971) opvoeden typeert als ‘handelen da
bewust verricht wordt om een opvoedingsdoel te bereiken’.
Voorbeeld:
- P (opvoeder): ouder
- X (handeling/middel): de ouder introduceert na conflicten een ‘ik-
boodschap-kaartje’ (3 zinnen die het kind invult):
1. ‘Ik voelde…’ 2. ‘Omdat…’ 3. ‘Volgende keer doe ik…’
- Doel (opvoedingsdoel): het kind leer emotieregulatie, perspectiefnemen,
conflictherstel.
- Waarom geen toeval: de ouder plant dit ritueel, legt het vooraf uit en past het
consequent toe bij elk conflict
- Instrumentele waarde: X is bewust gekozen als middel om het doel te
bereiken.
, Hierboven is beschreven hoe het doelbewust uitvoeren van een handeling opvoeden is.
Maar ook doelbewust dingen niet doen is opvoeden. Het niet ingrijpen functioneert als
een middel om een doel te bereiken. Opvoeden is dus een handelingsbegrip waarbij
het zowel gaat om het voltrekken van een handeling, als om het achterwege laten van
een handeling.
Opvoeden is dus per definitie geen ‘gebeuren’-begrip. Diekstra en Van Hintum (2010)
verwoorden opvoeden als volgt: opvoeden is ‘iedere invloed die mensen, bedoeld of
onbedoeld, uitoefenen op de ontwikkeling van een kind’. De term ‘opvoedende werking’
is wellicht een betere benaming voor die onbedoelde invloeden dan de term ‘opvoeden’.
Opvoeden is ook geen ‘resultaat’-begrip. Hoewel opvoeding doelgericht is en er een
bepaald resultaat nagestreefd wordt, is het niet noodzakelijk dat het beoogde resultaat
bereikt wordt.
Het begrip ‘kind’ heeft zowel een smalle als een brede betekenis. De smalle betekenis is
iedereen die de kleuterperiode achter zich gelaten heeft, maar nog geen puber is. Deze
kindertijd is ongeveer gedurende de basisschoolperiode. De brede betekenis van het
begrip ‘kind’ als object van opvoeden is iedereen die nog niet volwassen is. De kindertijd
is dan vanaf de geboorte tot aan de volwassenheid.
Het onderscheid tussen volwassenen en kinderen dat en grondslag ligt aan opvoeden is
géén biologisch onderscheid, maar een onderscheid in morele status. Een volwassene
heeft andere rechten en plichten die een kind nog niet heeft en andersom geldt
hetzelfde. Het toekennen van deze rechten en plichten gebeurt op grond van het hebben
of juist op het ontbreken van competenties. Het kind staat niet geheel passief tegenover
degene die opvoedt. Daarentegen is opvoeden zelfs ingebed in een netwerk van
interacties waarbij het kind actief betrokken is. Echter staat het begrip ‘opvoeden’ voor
de handeling van de opvoeder en niet voor de interactie tussen de opvoeder en de
opvoedeling.
Doel van opvoeden
Het opvoedingsdoel dat nagestreefd wordt door opvoeders bestaat uit bepaald gedrag
van het kind. Een opvoedingsdoel heeft bepaalde conceptuele kenmerken zodat het een
doel van opvoeden kan zijn. Deze kenmerken onderscheiden opvoeden van andere
vormen van doelbewust gedrag.
Langeveld (1971) beschrijft dat elke omgang met het kind ineens kan omslaan in
opvoeden. Dit gebeurt bijv. wanneer het kind iets doet wat de opvoeder ontoelaatbaar of
het prijzen waard vindt.
Noa Mulders
College 1: Wat is opvoeding?
Sleutel & De Ruyter (2019)
Het begrip ‘opvoeding’ is het belangrijkste grondbegrip, oftewel de primus inter pares,
in de pedagogische wetenschappen. Om deze reden zou ervan uitgegaan kunnen
worden dat er verschillende systematische analyses zijn. Echter, het tegendeel is waar
er is zelfs een gebrek aan analyses. Het artikel van Ben Spiecker (1991) is slechts de
enige analyse over het dagelijkse begrip opvoeding. Het artikel vergelijkt de begrippen
opvoeding en onderwijs met elkaar en vormt het startpunt van de analyse voor dit
huidige artikel. In tegendeel tot onderzoek naar het begrip ‘opvoeding’, is er wel veel
onderzoek gedaan naar de opvoeding zelf. Daarnaast is de opvoeding ook in de politiek
en het beleid een veelbesproken onderwerp. Het begrip opvoeding geeft richting aan
zowel het denken als aan het handelen. Desondanks is het begrip geen systematische
reflectie, maar hooguit een rudimentaire en gebrekkige definitie. De analyse in dit
artikel probeert dit gebrek te verminderen.
Conceptuele analyses resulteren in conceptuele uitspraken. Deze uitspraken claimen
dat een begrip een bepaalde inhoud of relatie heeft tot andere begrippen. Het is van
methodisch belang om dit niet te verwarren met het ontwikkelen of het verdedigen van
een normatieve conceptie van opvoeding. Bij het analyseren van het begrip ‘opvoeding’
moet er gelet worden op dat de term niet ingeperkt wordt tot alleen die vormen van
opvoeding die in overeenstemming zijn met de eigen normatieve denkbeelden.
Voorbeeld:
Normatief betekent waarderend/voorschrijvend. Het gaat over hoe het hoort, wat
goed/slecht, toelaatbaar/niet toelaatbaar is volgend bepaalde normen en waarden.
Een student kan normatief vinden dat straffen ‘slechte opvoeding’ is. In een
conceptuele analyse vraag je niet of straffen goed of slecht is, maar of het onder het
begrip ‘opvoeding’ valt.
Tip!
Markeer in vragen of teksten de signaalwoorden (moet, hoort, goed, slecht). Die
duiden vaak op een normatieve uitspraak; definities/relaties zonder
waardeoordelen zijn conceptueel/descriptief.
,De corresponderende term van een begrip wordt doorgaans gebruikt door het
analyseren van het begrip. Welke vormen gebruikt worden en welke niet, wordt bepaald
door een drietal factoren:
1) Correct taalgebruik
- Het begrip is alleen van toepassing als er gebruik gemaakt wordt van correct
taalgebruik. → onjuist: Geen sprake van een persoon, geen wederkerige
relatie
2) Courante gebruik van begrippen
- Het begrip is alleen van toepassing als het niet ongewoon of afwijkend
gebruikt is. → onjuist: Geen mededelingen/instructies, geen opvoeding
3) Paradigmatisch gebruik om begrippen te verhelderen
- Bij twijfelgevallen of een term nu wel of niet op het begrip van toepassing is,
wordt deze niet opgenomen in de analyse. De conceptuele uitspraken gaan
alleen over de kern van het begrip en niet over het grijze gebied. → onjuist:
geen wederkerige relatie of opvolging
Een conceptuele analyse kan zowel omschreven worden als bureauonderzoek (desk
research) → kan achter het bureau. Of als veldonderzoek (field research) → zelf data
verzamelen. De data die de onderzoeker verzamelt wordt de linguïstische intuïties of
de intuïtieve oordelen over wel of niet van toepassing zijn op bepaalde termen genoemd
(paradigmatisch gebruik). De data die verzameld is door de onderzoeker zelf, vormen de
basis van zijn theorievorming.
Voorbeeld desk vs field:
- Desk: je doorzoekt (aan je bureau) woordenboeken, leerboeken en klassieke
artikelen om te zien hoe opvoeding taalgebruikelijk wordt afgebakend.
- Field: je bevraagt studenten/ouders/leerkrachten met korte taalintuïtie-
vignetten. Die oordelen zijn je data.
Het begrip opvoeding wordt in de dagelijkse taal vaak ingezet als een overkoepelende
term voor een geheel van daden, activiteiten of praktijken. Het geheel loopt vanaf de
vroege kindertijd tot aan de volwassenheid en is bedoeld om bij te dragen aan de
ontwikkeling van een kind tot aan een volwassen persoon.
Er kan op verschillende manieren gekeken worden naar dat geheel:
- In termen van inhoud → datgene dat wordt overgedragen of tot ontwikkeling
wordt gebracht.
- Nadruk op de vorm → dit is de manier waarop dingen worden overgedragen of
tot ontwikkeling gebracht worden.
➔ Autoritair: regels van bovenaf, weinig inspraak.
➔ Autoritatief: duidelijke grenzen + uitleg en dialoog
- De samenhang van de inhoud en de vorm
,Het begrip ‘opvoeding’ kan in de dagelijkse taal ook specifieker worden gebruikt. Een
voorbeeld hiervan is: ‘Pak maar eens die mobiel af, dat heet opvoeden’. Hier is opvoeden
geen overkoepelende term, maar een term voor een individuele handeling of een
beperkte reeks van daden of activiteiten. Dit is vaak bedoeld om het gedrag van het kind
te beïnvloeden en te sturen naar een wenselijke richting. Het begrip ‘opvoeden’ heeft
dus kennelijk twee betekenissen. Een brede betekenis en een smalle betekenis.
Voorbeeld brede vs smalle betekenis:
- Smal (concrete handeling):
➔ Mobiel afpakken
➔ Time-out na schelden
➔ Belonen van gewenst gedrag
- Breed (gaat over het geheel):
➔ ‘Wij zijn een warme familie’.
➔ ‘Onze school gelooft in kansengelijkheid’.
Tip!
1. Onderstreep termen die op duur wijzen (jaren, traject) → breed
2. Omcirkel concrete acties (grenzen stellen, belonen, gebrek voeren) → smal
3. Vragen vaak: ‘Welke uitspraak is conceptueel juist?” → kies de optie die
vorm/inhoud of breed/smal zuiver onderscheidt, zonder normatief oordeel.
Doelbewust gedrag
Stel dat X een geval is van opvoeden en persoon P degene is die opvoedt. Dan is X per
definitie een vorm van doelbewust gedrag. X is dus een handeling in de vorm van
intentioneel gedrag of een intentionele activiteit. P heeft als doel X te voltrekken en
doet X dus niet per ongeluk. P ziet X als een middel om een doel te behalen. X heeft dus
een instrumentele waarde volgens P. deze intentie maakt X tot een vorm van
doelbewust gedrag. Dit is waarom Langeveld (1971) opvoeden typeert als ‘handelen da
bewust verricht wordt om een opvoedingsdoel te bereiken’.
Voorbeeld:
- P (opvoeder): ouder
- X (handeling/middel): de ouder introduceert na conflicten een ‘ik-
boodschap-kaartje’ (3 zinnen die het kind invult):
1. ‘Ik voelde…’ 2. ‘Omdat…’ 3. ‘Volgende keer doe ik…’
- Doel (opvoedingsdoel): het kind leer emotieregulatie, perspectiefnemen,
conflictherstel.
- Waarom geen toeval: de ouder plant dit ritueel, legt het vooraf uit en past het
consequent toe bij elk conflict
- Instrumentele waarde: X is bewust gekozen als middel om het doel te
bereiken.
, Hierboven is beschreven hoe het doelbewust uitvoeren van een handeling opvoeden is.
Maar ook doelbewust dingen niet doen is opvoeden. Het niet ingrijpen functioneert als
een middel om een doel te bereiken. Opvoeden is dus een handelingsbegrip waarbij
het zowel gaat om het voltrekken van een handeling, als om het achterwege laten van
een handeling.
Opvoeden is dus per definitie geen ‘gebeuren’-begrip. Diekstra en Van Hintum (2010)
verwoorden opvoeden als volgt: opvoeden is ‘iedere invloed die mensen, bedoeld of
onbedoeld, uitoefenen op de ontwikkeling van een kind’. De term ‘opvoedende werking’
is wellicht een betere benaming voor die onbedoelde invloeden dan de term ‘opvoeden’.
Opvoeden is ook geen ‘resultaat’-begrip. Hoewel opvoeding doelgericht is en er een
bepaald resultaat nagestreefd wordt, is het niet noodzakelijk dat het beoogde resultaat
bereikt wordt.
Het begrip ‘kind’ heeft zowel een smalle als een brede betekenis. De smalle betekenis is
iedereen die de kleuterperiode achter zich gelaten heeft, maar nog geen puber is. Deze
kindertijd is ongeveer gedurende de basisschoolperiode. De brede betekenis van het
begrip ‘kind’ als object van opvoeden is iedereen die nog niet volwassen is. De kindertijd
is dan vanaf de geboorte tot aan de volwassenheid.
Het onderscheid tussen volwassenen en kinderen dat en grondslag ligt aan opvoeden is
géén biologisch onderscheid, maar een onderscheid in morele status. Een volwassene
heeft andere rechten en plichten die een kind nog niet heeft en andersom geldt
hetzelfde. Het toekennen van deze rechten en plichten gebeurt op grond van het hebben
of juist op het ontbreken van competenties. Het kind staat niet geheel passief tegenover
degene die opvoedt. Daarentegen is opvoeden zelfs ingebed in een netwerk van
interacties waarbij het kind actief betrokken is. Echter staat het begrip ‘opvoeden’ voor
de handeling van de opvoeder en niet voor de interactie tussen de opvoeder en de
opvoedeling.
Doel van opvoeden
Het opvoedingsdoel dat nagestreefd wordt door opvoeders bestaat uit bepaald gedrag
van het kind. Een opvoedingsdoel heeft bepaalde conceptuele kenmerken zodat het een
doel van opvoeden kan zijn. Deze kenmerken onderscheiden opvoeden van andere
vormen van doelbewust gedrag.
Langeveld (1971) beschrijft dat elke omgang met het kind ineens kan omslaan in
opvoeden. Dit gebeurt bijv. wanneer het kind iets doet wat de opvoeder ontoelaatbaar of
het prijzen waard vindt.
