CURSUS SAMENLEVING 2024-2025 G. Van Hootegem
Inleiding..................................................................................................................................................4
De primaire relaties in cijfers..................................................................................................................5
Huishoudens & gezinnen....................................................................................................................5
Huwelijkssluitingen omvat:.................................................................................................................5
Echtscheidingen..................................................................................................................................6
Ongehuwd samenwonen....................................................................................................................7
Vruchtbaarheid...................................................................................................................................7
Een sociaalwetenschappelijke duiding....................................................................................................7
Veruitwendiging van macrosociologische veranderingen op het vlak van primaire relaties –
interpretatiekader..............................................................................................................................7
Aangaan en in stand houden van relaties: nieuwe motieven en hun legitimering..........................8
Machtsverschillen tussen mannen & vrouwen...............................................................................8
Seksualiteit.....................................................................................................................................8
Relaties ouders – kinderen.............................................................................................................8
Besluit: van een burgerlijk relatietype naar een partnerschapsrelatietype........................................9
De vergrijsde samenleving....................................................................................................................10
Een demografisch portret.................................................................................................................10
Oorzaken van de bevolkingsveroudering..........................................................................................10
Dalende vruchtbaarheid...............................................................................................................10
Ontgroening als gevolg van culturele factoren.............................................................10
Ontgroening als gevolg van economische factoren......................................................10
Nataliteitspolitiek: de oplossing?..................................................................................11
Langere levensverwachting...........................................................................................................11
Ouderen: geen homogene groep..................................................................................11
De babyboomers op pensioen......................................................................................11
Uitstel van sterfte: een succes......................................................................................11
De migratie...................................................................................................................................11
Uitdagingen van een vergrijsde samenleving.......................................................................................11
Uitdagingen in cijfers – verouderingsratio’s......................................................................................12
Een aantrekkelijke oude dag.............................................................................................................12
Toekomstige betaalbaarheid van de pensioenen..................................................................................12
Belgisch pensioenlandschap.............................................................................................................12
Eerste pijler.......................................................................................................................................12
Werknemersstelsel.......................................................................................................................13
1
, Stelsel der zelfstandigen...............................................................................................................13
Ambtenarenstelsel........................................................................................................................13
Nulde pijler: sociale bijstand.............................................................................................................13
Besluit...............................................................................................................................................14
Stijgende pensioenuitgaven – oorzaken...........................................................................................14
Stijgende pensioenuitgaven - oplossingen........................................................................................14
Kapitalisatie..................................................................................................................................15
Privatisering van de pensioenen...................................................................................................15
Drie alternatieven van Myles........................................................................................................15
Fixed Replacement Rate model (FRR)...........................................................................15
Fixed Contribution Rate (FCR).......................................................................................15
Fixed Relative Position model – Musgrave....................................................................15
Overheidsinitiatieven....................................................................................................................15
Werkgelegenheidsbeleid..............................................................................................................15
Genuanceerde blik op de toekomst..............................................................................................16
Ouderen & zorg....................................................................................................................................16
Zelfzorg.............................................................................................................................................16
Mantelzorg.......................................................................................................................................16
Professionele zorg.............................................................................................................................16
Intramurale of extramurale zorg.......................................................................................................16
Ouderen als zorgverleners................................................................................................................17
Vergrijzing (ook) een probleem voor zorg?.......................................................................................17
Vrouwen en mannen in de hedendaagse maatschappij.......................................................................17
De arbeidsmarkt...............................................................................................................................17
De taakverdeling in het gezin............................................................................................................18
Politieke besluitvorming...................................................................................................................19
Onderwijs.........................................................................................................................................19
Geweld tegen vrouwen en mannen..................................................................................................19
Op zoek naar een verklaring.................................................................................................................19
Nature benadering............................................................................................................................20
Oorzaken van sekseverschillen.....................................................................................................20
Kritiek op de sociobiologische theorie..........................................................................................20
Enkele andere kritische beschouwingen.......................................................................................20
Nurture-benadering..........................................................................................................................21
De roltheorie................................................................................................................................21
2
, De socialisatietheorie...................................................................................................................21
Enkele kritische beschouwingen...................................................................................................21
Besluit...................................................................................................................................................22
Enkele terminologische verduidelijkingen............................................................................................22
Racisme als vooroordeel.......................................................................................................................23
Houdingen/attitudes: stereotype, vooroordeel, discriminatie, etnocentrisme.................................23
Houdingen (van Vlamingen) tav migranten......................................................................................23
Enkele verklaringen: psychologisch vs sociologisch..........................................................................23
Psychologische verklaring: frustratie-agressietheorie (De Witte).................................................23
Sociologische verklaring: sociaal-structurele theorie....................................................................23
Sociologische verklaring: culturele opvatting................................................................................24
Racisme als discriminatie (achterstelling).............................................................................................24
Racisme als ideologie............................................................................................................................24
Biologisch en cultureel racisme........................................................................................................24
Racisme en de ideologie van extreem rechts....................................................................................25
De strategie van extreem rechts.......................................................................................................26
Besluit...................................................................................................................................................26
Hoe het begon…...................................................................................................................................27
Taylorisme, de wetenschappelijke bedrijfsvoering (scientific management)....................................27
Fordisme, de assemblagelijn en massaproductie.............................................................................28
De grenzen van de klassieke bedrijfsorganisatie...............................................................................28
Macro-economische veranderingen.....................................................................................................28
Economisch aspect...........................................................................................................................28
Organisatorische aspect....................................................................................................................29
Outsourcing..................................................................................................................................29
Telewerk.......................................................................................................................................29
Technologisch aspect........................................................................................................................30
Gevolgen van de economische veranderingen.....................................................................................30
Internationale aanbodketens............................................................................................................30
Impact op de professionele biografie...............................................................................................31
AI & de toekomst van arbeid............................................................................................................31
Besluit...................................................................................................................................................32
Evoluties op de arbeidsmarkt...............................................................................................................32
Het einde van het sociaal compromis?.............................................................................................32
Evolutie van werkloosheid................................................................................................................33
Oorzaken van werkloosheid..............................................................................................................33
3
, Aanbod van arbeid: evolutie van de omvang beroepsbevolking.......................................................34
Aanbod van arbeid: evolutie van activiteitsgraden...........................................................................35
Aanbod van arbeid: segmentering....................................................................................................35
Evolutie naar een postindustriële sl..................................................................................................37
Antwoorden vanuit de theorie en vanuit beleid...................................................................................38
Het antwoord van Europa: de Europese werkgelegenheidsstragie...................................................38
Het antwoord van Schmid: de transitionele arbeidsmarkt...............................................................39
Een actief arbeidsmarktbeleid als antwoord....................................................................................40
Een voorbeeld van activering: de kloof tussen beleid en uitvoering.................................................41
Besluit...................................................................................................................................................41
Overlegstructuur van de arbeidsmarkt.................................................................................................42
Inleiding............................................................................................................................................42
De sociale partners...........................................................................................................................42
De werknemersorganisaties..........................................................................................................42
Structuur van de vakbonden in BE................................................................................43
Werkgeversorganisaties................................................................................................................44
Structuur van de werkgeversorganisaties.....................................................................44
De overheid......................................................................................................................................45
Overlegorganen....................................................................................................................................45
Overleg op nationaal interprofessioneel niveau...............................................................................45
Overleg op professioneel niveau......................................................................................................46
Overleg op regionaal niveau.............................................................................................................47
Overleg op ondernemingsniveau......................................................................................................47
Overleg op internationaal niveau.....................................................................................................48
Uitdagingen..........................................................................................................................................48
DEEL 1: DE SAMENLEVING ALS GEMEENSCHAP
1 PRIMAIRE RELATIES
Inleiding
- Sinds ’60 verandering in opvattingen seksualiteit, huwelijk & gezin
- Fundamentele betekenisverandering van het huwelijk
o Echtscheiding, vruchtbaarheid, kinderloosheid, emancipatiebeweging
o => wijziging in ideeën over wijze waarop mannen en vrouwen met elkaar omgaan
Bepaald door wijze waarop sl is gestructureerd
4
Inleiding..................................................................................................................................................4
De primaire relaties in cijfers..................................................................................................................5
Huishoudens & gezinnen....................................................................................................................5
Huwelijkssluitingen omvat:.................................................................................................................5
Echtscheidingen..................................................................................................................................6
Ongehuwd samenwonen....................................................................................................................7
Vruchtbaarheid...................................................................................................................................7
Een sociaalwetenschappelijke duiding....................................................................................................7
Veruitwendiging van macrosociologische veranderingen op het vlak van primaire relaties –
interpretatiekader..............................................................................................................................7
Aangaan en in stand houden van relaties: nieuwe motieven en hun legitimering..........................8
Machtsverschillen tussen mannen & vrouwen...............................................................................8
Seksualiteit.....................................................................................................................................8
Relaties ouders – kinderen.............................................................................................................8
Besluit: van een burgerlijk relatietype naar een partnerschapsrelatietype........................................9
De vergrijsde samenleving....................................................................................................................10
Een demografisch portret.................................................................................................................10
Oorzaken van de bevolkingsveroudering..........................................................................................10
Dalende vruchtbaarheid...............................................................................................................10
Ontgroening als gevolg van culturele factoren.............................................................10
Ontgroening als gevolg van economische factoren......................................................10
Nataliteitspolitiek: de oplossing?..................................................................................11
Langere levensverwachting...........................................................................................................11
Ouderen: geen homogene groep..................................................................................11
De babyboomers op pensioen......................................................................................11
Uitstel van sterfte: een succes......................................................................................11
De migratie...................................................................................................................................11
Uitdagingen van een vergrijsde samenleving.......................................................................................11
Uitdagingen in cijfers – verouderingsratio’s......................................................................................12
Een aantrekkelijke oude dag.............................................................................................................12
Toekomstige betaalbaarheid van de pensioenen..................................................................................12
Belgisch pensioenlandschap.............................................................................................................12
Eerste pijler.......................................................................................................................................12
Werknemersstelsel.......................................................................................................................13
1
, Stelsel der zelfstandigen...............................................................................................................13
Ambtenarenstelsel........................................................................................................................13
Nulde pijler: sociale bijstand.............................................................................................................13
Besluit...............................................................................................................................................14
Stijgende pensioenuitgaven – oorzaken...........................................................................................14
Stijgende pensioenuitgaven - oplossingen........................................................................................14
Kapitalisatie..................................................................................................................................15
Privatisering van de pensioenen...................................................................................................15
Drie alternatieven van Myles........................................................................................................15
Fixed Replacement Rate model (FRR)...........................................................................15
Fixed Contribution Rate (FCR).......................................................................................15
Fixed Relative Position model – Musgrave....................................................................15
Overheidsinitiatieven....................................................................................................................15
Werkgelegenheidsbeleid..............................................................................................................15
Genuanceerde blik op de toekomst..............................................................................................16
Ouderen & zorg....................................................................................................................................16
Zelfzorg.............................................................................................................................................16
Mantelzorg.......................................................................................................................................16
Professionele zorg.............................................................................................................................16
Intramurale of extramurale zorg.......................................................................................................16
Ouderen als zorgverleners................................................................................................................17
Vergrijzing (ook) een probleem voor zorg?.......................................................................................17
Vrouwen en mannen in de hedendaagse maatschappij.......................................................................17
De arbeidsmarkt...............................................................................................................................17
De taakverdeling in het gezin............................................................................................................18
Politieke besluitvorming...................................................................................................................19
Onderwijs.........................................................................................................................................19
Geweld tegen vrouwen en mannen..................................................................................................19
Op zoek naar een verklaring.................................................................................................................19
Nature benadering............................................................................................................................20
Oorzaken van sekseverschillen.....................................................................................................20
Kritiek op de sociobiologische theorie..........................................................................................20
Enkele andere kritische beschouwingen.......................................................................................20
Nurture-benadering..........................................................................................................................21
De roltheorie................................................................................................................................21
2
, De socialisatietheorie...................................................................................................................21
Enkele kritische beschouwingen...................................................................................................21
Besluit...................................................................................................................................................22
Enkele terminologische verduidelijkingen............................................................................................22
Racisme als vooroordeel.......................................................................................................................23
Houdingen/attitudes: stereotype, vooroordeel, discriminatie, etnocentrisme.................................23
Houdingen (van Vlamingen) tav migranten......................................................................................23
Enkele verklaringen: psychologisch vs sociologisch..........................................................................23
Psychologische verklaring: frustratie-agressietheorie (De Witte).................................................23
Sociologische verklaring: sociaal-structurele theorie....................................................................23
Sociologische verklaring: culturele opvatting................................................................................24
Racisme als discriminatie (achterstelling).............................................................................................24
Racisme als ideologie............................................................................................................................24
Biologisch en cultureel racisme........................................................................................................24
Racisme en de ideologie van extreem rechts....................................................................................25
De strategie van extreem rechts.......................................................................................................26
Besluit...................................................................................................................................................26
Hoe het begon…...................................................................................................................................27
Taylorisme, de wetenschappelijke bedrijfsvoering (scientific management)....................................27
Fordisme, de assemblagelijn en massaproductie.............................................................................28
De grenzen van de klassieke bedrijfsorganisatie...............................................................................28
Macro-economische veranderingen.....................................................................................................28
Economisch aspect...........................................................................................................................28
Organisatorische aspect....................................................................................................................29
Outsourcing..................................................................................................................................29
Telewerk.......................................................................................................................................29
Technologisch aspect........................................................................................................................30
Gevolgen van de economische veranderingen.....................................................................................30
Internationale aanbodketens............................................................................................................30
Impact op de professionele biografie...............................................................................................31
AI & de toekomst van arbeid............................................................................................................31
Besluit...................................................................................................................................................32
Evoluties op de arbeidsmarkt...............................................................................................................32
Het einde van het sociaal compromis?.............................................................................................32
Evolutie van werkloosheid................................................................................................................33
Oorzaken van werkloosheid..............................................................................................................33
3
, Aanbod van arbeid: evolutie van de omvang beroepsbevolking.......................................................34
Aanbod van arbeid: evolutie van activiteitsgraden...........................................................................35
Aanbod van arbeid: segmentering....................................................................................................35
Evolutie naar een postindustriële sl..................................................................................................37
Antwoorden vanuit de theorie en vanuit beleid...................................................................................38
Het antwoord van Europa: de Europese werkgelegenheidsstragie...................................................38
Het antwoord van Schmid: de transitionele arbeidsmarkt...............................................................39
Een actief arbeidsmarktbeleid als antwoord....................................................................................40
Een voorbeeld van activering: de kloof tussen beleid en uitvoering.................................................41
Besluit...................................................................................................................................................41
Overlegstructuur van de arbeidsmarkt.................................................................................................42
Inleiding............................................................................................................................................42
De sociale partners...........................................................................................................................42
De werknemersorganisaties..........................................................................................................42
Structuur van de vakbonden in BE................................................................................43
Werkgeversorganisaties................................................................................................................44
Structuur van de werkgeversorganisaties.....................................................................44
De overheid......................................................................................................................................45
Overlegorganen....................................................................................................................................45
Overleg op nationaal interprofessioneel niveau...............................................................................45
Overleg op professioneel niveau......................................................................................................46
Overleg op regionaal niveau.............................................................................................................47
Overleg op ondernemingsniveau......................................................................................................47
Overleg op internationaal niveau.....................................................................................................48
Uitdagingen..........................................................................................................................................48
DEEL 1: DE SAMENLEVING ALS GEMEENSCHAP
1 PRIMAIRE RELATIES
Inleiding
- Sinds ’60 verandering in opvattingen seksualiteit, huwelijk & gezin
- Fundamentele betekenisverandering van het huwelijk
o Echtscheiding, vruchtbaarheid, kinderloosheid, emancipatiebeweging
o => wijziging in ideeën over wijze waarop mannen en vrouwen met elkaar omgaan
Bepaald door wijze waarop sl is gestructureerd
4
