SOCIOLOGIE
SOCIOLOGIE & SOCIALE VERANDERING
1 SOCIALE VERANDERING ALS THEMA VAN SOCIOLOGIE
Sociale verandering als thema in publiek debat:
- Brede maatschappij: “verzuring”, “woke”, “gamification”,…
- Sociaal werk: “vermarkting”, “vermaatschappelijking van zorg”,…
gepaard met “zorgen” rond bepaalde ontwikkelingen
4 basisvragen van sociologie:
- Hoe is geordend samenleven mogelijk?
- Hoe werkt het samenleven door in individuele levens?
- Hoe komen we tot algemene, empirisch onderbouwde sociologische kennis?
- Hoe zien basiscontouren van onze samenleving eruit?
2 types van sociologische analyse van sociale verandering:
- Naar vorm: “Hoe vindt verandering plaats?”
o Te begrijpen via evolutietheorie?
o Te begrijpen via theorie van periodieke cycli?
- Naar inhoud: “Welke veranderingen vinden er plaats?”
Vaak in combinatie:
- Comte: vooruitgangsmodel van religieus over metafysisch tot positief-wetenschappelijk
stadium
- Parsons: maatschappelijke evolutie verloopt volgens specialisatie van sociale systemen in
vervullen van specifieke functies
Focus in dit OLOD op het 2e, inhoudelijke aspect van sociale verandering:
- In welke tijd leven wij nu?
- Welke veranderingsprocessen hebben onze samenleving gemaakt tot wat ze is?
- Voor welke (nieuwe) uitdagingen hebben deze veranderingen gezorgd?
Bij uitstek thema van macrosociologie:
- Microsociologie: hoe individuen functioneren in directe relatie met anderen
- Mesosociologie: individuen handelen in ruimere sociale context (groeperingen, netwerken,
organisaties)
- Macrosociologie: bredere sociaal-economisch gebeuren waarbinnen maatschappelijke
ontwikkelingen zich afspelen
Relevantie van sociologische analyse van sociale verandering voor sociaal werk:
- persoonlijke problemen meer structurele maatschappelijke oorsprong (cf. Mills:
‘sociologische verbeelding’)
o Bv. Zoeken naar woning: lastig voor alleenstaanden
- Politiserend werken :
o Sociaal werkers zorgen er mee voor dat mensen gebruik kunnen maken van hun
sociale rechten & voordelen. Maar ze wijzen ook op structurele mechanismen die tot
sociale onrechtvaardigheid leiden. Ze zoeken naar collectieve oplossingen om die
mechanismen te bestrijden. Sociaal werkers zijn publieke & democratische
, professionals die hun stem laten horen, maatschappelijke belemmeringen benoemen,
dominante denkpatronen in vraag durven stellen & eigen positie innemen vanuit
normatieve waarden van beroep
2 SOCIALE VERANDERING DEFINIËREN
Sociale verandering = verandering in structuur & cultuur van samenleving over langere periode
Herinner (cf. SP 1):
Structuur = geheel van posities binnen groeperingen & min of meer duurzame relaties tussen die
posities alsook tussen die groeperingen onderling
Cultuur = geheel van opvattingen die gedeeld & overgeleverd worden in groepering
Dus: sociale verandering : duurzame veranderingen in posities/relaties & in gedeelde opvattingen van
groeperingen
Kenmerken van sociale verandering:
- langzaam tot stand gekomen
- veel oorzaken
- Resultaten van verandering over langere tijdsspanne heen werkzaam
- Resultaten van verandering grote sociale reikwijdte
- Impact op meerdere levensdomeinen van individuen
Wat is sociale verandering NIET?
- veranderingen die in principe met élk sociaal handelen gepaard gaan: onderscheid bewaken
tussen “cumulative social change” & “the processual aspects of all social life” (Calhoun, 1992),
cf. ook SP 1:
o Mead: Self = I + Me
o Berger & Luckmann: dialectische visie op socialisatieprocessen (sociale is
voorafgegeven aan individuen, maar wordt ook altijd opnieuw gemaakt door
individuen in creatieve omgang met dat voorafgegevene)
- Dergelijke “handelingseigen” onvoorspelbaarheid/creativiteit belangrijke kiem zijn van
(bredere) sociale verandering
o Bv. ChatGTP: technologische vernieuwing, maar heeft maar maatschappelijke impact
indien veel gebruikt, richtlijnen voor correct gebruik geschreven door
onderwijsinstellingen
o Bv. Klimaatbeweging: krijgt forum op wereldtoneel, ideeën omgezet in politieke
beslissingen, bedrijven die zichzelf als duurzaam merk in de markt gaan zetten
3 COMPLEXITEIT VAN SOCIALE VERANDERING
3.1 aard van sociale verandering
- Exogene oorzaak: verandering veroorzaakt door een of meer factoren waar menselijk
handelen geen of weinig vat op heeft (fysieke omgevingsfactoren doorslaggevend)
o Bv. Natuurrampen, epidemieën
- Endogene oorzaak: verandering veroorzaakt door een of meer factoren door toedoen van
menselijk handelen
o Zie volgende slide voor meer toelichting
Maar: moeilijkheid van deze tweedeling:
- Bv. wat met klimaatverandering?
- Jager et al. (2014) plaatsen ook “oorlogen” of bepaalde vormen van cultuuroverdracht bij
exogene oorzaken > rol van menselijk handelen?
, 3.2 Factoren in & van sociale verandering
Technologische vernieuwingen : spoorwegen, microchip, vaccins,…
Demografische evoluties : daling geboortecijfer
Culturele verschuivingen : nadruk op “individuele vrijheid”
Economische evoluties : industrialisatie, oliecrisis,…
Politieke factoren : oorlogen, overheidsuitgaven,…
Sociale bewegingen : feminisme, black lives matter,…
Sociale verandering = zelden “monocausaal” maar (zelfversterkende) wisselwerking van meerdere
factoren ongeveer tegelijkertijd
vb. ‘verkavelingsvlaanderen’
- Industrialisering 19de eeuw: technologische & economische evoluties
- Politieke vrees voor stedelijke onrust
- Aanleg spoorwegennetwerk arbeiders pendelen van buiten steden naar industriële centra
- Subsidiëring van woningeigenaarschap (extra stemrecht voor woningeigenaars, woonbonus,
…) o.m. als dam tegen armoede
- Na W.O.II dens wegennetwerk als aanvulling op & vervanging van deels vernietigde
spoorwegen
- Cultuur van ‘eigen woning in groen’ (nog steeds actueel)
samenspel van economische, technologische, politieke & culturele factoren
3.3 Sociale verandering & sociale ongelijkheid
Mensen of groeperingen kunnen sociale verandering in gang zetten
Mensen of groeperingen ondergaan sociale verandering & ervaren er op verschillende manier (+ en/of
-) effecten van
M.b.t. sociale ongelijkheid: sociale verandering kan bepaalde vormen van sociale ongelijkheid in leven
roepen, afzwakken, van vorm doen veranderen, kan verschillende effecten hebben op (eventueel
sociaal al ongelijke) groeperingen, enz. (bv. ‘verkavelingsvlaanderen’ > vnl. ten voordele van
middenklasse gebleken)
Sociaal werk: begrijpen welke historische & actuele structurele mechanismen sociale
ongelijkheden (& onrechtvaardigheden) veroorzaken & in stand houden (politiserend werken)
Sociale ongelijkheid = situatie in samenleving waarin (groeperingen van) posities ongelijk
gewaardeerd worden via ongelijke verdeling van & toegang tot maatschappelijk hooggewaardeerde
materiële & immateriële goederen
- Materieel: geld, bezit
- Immaterieel: macht, status, kennis, connecties, diensten, rechten,…
Sociale stratificatie = systeem van ongeveer voorspelbare regels die rangordening van individuen &
groeperingen in samenleving bepalen
- Slavernij
- Kastensysteem
- Standenmaatschappij
- Klassensamenleving
Sociale ongelijkheid = vaak resultaat van bredere mechanismen van sociale stratificatie,
onderhevig aan sociale verandering
SOCIOLOGIE & SOCIALE VERANDERING
1 SOCIALE VERANDERING ALS THEMA VAN SOCIOLOGIE
Sociale verandering als thema in publiek debat:
- Brede maatschappij: “verzuring”, “woke”, “gamification”,…
- Sociaal werk: “vermarkting”, “vermaatschappelijking van zorg”,…
gepaard met “zorgen” rond bepaalde ontwikkelingen
4 basisvragen van sociologie:
- Hoe is geordend samenleven mogelijk?
- Hoe werkt het samenleven door in individuele levens?
- Hoe komen we tot algemene, empirisch onderbouwde sociologische kennis?
- Hoe zien basiscontouren van onze samenleving eruit?
2 types van sociologische analyse van sociale verandering:
- Naar vorm: “Hoe vindt verandering plaats?”
o Te begrijpen via evolutietheorie?
o Te begrijpen via theorie van periodieke cycli?
- Naar inhoud: “Welke veranderingen vinden er plaats?”
Vaak in combinatie:
- Comte: vooruitgangsmodel van religieus over metafysisch tot positief-wetenschappelijk
stadium
- Parsons: maatschappelijke evolutie verloopt volgens specialisatie van sociale systemen in
vervullen van specifieke functies
Focus in dit OLOD op het 2e, inhoudelijke aspect van sociale verandering:
- In welke tijd leven wij nu?
- Welke veranderingsprocessen hebben onze samenleving gemaakt tot wat ze is?
- Voor welke (nieuwe) uitdagingen hebben deze veranderingen gezorgd?
Bij uitstek thema van macrosociologie:
- Microsociologie: hoe individuen functioneren in directe relatie met anderen
- Mesosociologie: individuen handelen in ruimere sociale context (groeperingen, netwerken,
organisaties)
- Macrosociologie: bredere sociaal-economisch gebeuren waarbinnen maatschappelijke
ontwikkelingen zich afspelen
Relevantie van sociologische analyse van sociale verandering voor sociaal werk:
- persoonlijke problemen meer structurele maatschappelijke oorsprong (cf. Mills:
‘sociologische verbeelding’)
o Bv. Zoeken naar woning: lastig voor alleenstaanden
- Politiserend werken :
o Sociaal werkers zorgen er mee voor dat mensen gebruik kunnen maken van hun
sociale rechten & voordelen. Maar ze wijzen ook op structurele mechanismen die tot
sociale onrechtvaardigheid leiden. Ze zoeken naar collectieve oplossingen om die
mechanismen te bestrijden. Sociaal werkers zijn publieke & democratische
, professionals die hun stem laten horen, maatschappelijke belemmeringen benoemen,
dominante denkpatronen in vraag durven stellen & eigen positie innemen vanuit
normatieve waarden van beroep
2 SOCIALE VERANDERING DEFINIËREN
Sociale verandering = verandering in structuur & cultuur van samenleving over langere periode
Herinner (cf. SP 1):
Structuur = geheel van posities binnen groeperingen & min of meer duurzame relaties tussen die
posities alsook tussen die groeperingen onderling
Cultuur = geheel van opvattingen die gedeeld & overgeleverd worden in groepering
Dus: sociale verandering : duurzame veranderingen in posities/relaties & in gedeelde opvattingen van
groeperingen
Kenmerken van sociale verandering:
- langzaam tot stand gekomen
- veel oorzaken
- Resultaten van verandering over langere tijdsspanne heen werkzaam
- Resultaten van verandering grote sociale reikwijdte
- Impact op meerdere levensdomeinen van individuen
Wat is sociale verandering NIET?
- veranderingen die in principe met élk sociaal handelen gepaard gaan: onderscheid bewaken
tussen “cumulative social change” & “the processual aspects of all social life” (Calhoun, 1992),
cf. ook SP 1:
o Mead: Self = I + Me
o Berger & Luckmann: dialectische visie op socialisatieprocessen (sociale is
voorafgegeven aan individuen, maar wordt ook altijd opnieuw gemaakt door
individuen in creatieve omgang met dat voorafgegevene)
- Dergelijke “handelingseigen” onvoorspelbaarheid/creativiteit belangrijke kiem zijn van
(bredere) sociale verandering
o Bv. ChatGTP: technologische vernieuwing, maar heeft maar maatschappelijke impact
indien veel gebruikt, richtlijnen voor correct gebruik geschreven door
onderwijsinstellingen
o Bv. Klimaatbeweging: krijgt forum op wereldtoneel, ideeën omgezet in politieke
beslissingen, bedrijven die zichzelf als duurzaam merk in de markt gaan zetten
3 COMPLEXITEIT VAN SOCIALE VERANDERING
3.1 aard van sociale verandering
- Exogene oorzaak: verandering veroorzaakt door een of meer factoren waar menselijk
handelen geen of weinig vat op heeft (fysieke omgevingsfactoren doorslaggevend)
o Bv. Natuurrampen, epidemieën
- Endogene oorzaak: verandering veroorzaakt door een of meer factoren door toedoen van
menselijk handelen
o Zie volgende slide voor meer toelichting
Maar: moeilijkheid van deze tweedeling:
- Bv. wat met klimaatverandering?
- Jager et al. (2014) plaatsen ook “oorlogen” of bepaalde vormen van cultuuroverdracht bij
exogene oorzaken > rol van menselijk handelen?
, 3.2 Factoren in & van sociale verandering
Technologische vernieuwingen : spoorwegen, microchip, vaccins,…
Demografische evoluties : daling geboortecijfer
Culturele verschuivingen : nadruk op “individuele vrijheid”
Economische evoluties : industrialisatie, oliecrisis,…
Politieke factoren : oorlogen, overheidsuitgaven,…
Sociale bewegingen : feminisme, black lives matter,…
Sociale verandering = zelden “monocausaal” maar (zelfversterkende) wisselwerking van meerdere
factoren ongeveer tegelijkertijd
vb. ‘verkavelingsvlaanderen’
- Industrialisering 19de eeuw: technologische & economische evoluties
- Politieke vrees voor stedelijke onrust
- Aanleg spoorwegennetwerk arbeiders pendelen van buiten steden naar industriële centra
- Subsidiëring van woningeigenaarschap (extra stemrecht voor woningeigenaars, woonbonus,
…) o.m. als dam tegen armoede
- Na W.O.II dens wegennetwerk als aanvulling op & vervanging van deels vernietigde
spoorwegen
- Cultuur van ‘eigen woning in groen’ (nog steeds actueel)
samenspel van economische, technologische, politieke & culturele factoren
3.3 Sociale verandering & sociale ongelijkheid
Mensen of groeperingen kunnen sociale verandering in gang zetten
Mensen of groeperingen ondergaan sociale verandering & ervaren er op verschillende manier (+ en/of
-) effecten van
M.b.t. sociale ongelijkheid: sociale verandering kan bepaalde vormen van sociale ongelijkheid in leven
roepen, afzwakken, van vorm doen veranderen, kan verschillende effecten hebben op (eventueel
sociaal al ongelijke) groeperingen, enz. (bv. ‘verkavelingsvlaanderen’ > vnl. ten voordele van
middenklasse gebleken)
Sociaal werk: begrijpen welke historische & actuele structurele mechanismen sociale
ongelijkheden (& onrechtvaardigheden) veroorzaken & in stand houden (politiserend werken)
Sociale ongelijkheid = situatie in samenleving waarin (groeperingen van) posities ongelijk
gewaardeerd worden via ongelijke verdeling van & toegang tot maatschappelijk hooggewaardeerde
materiële & immateriële goederen
- Materieel: geld, bezit
- Immaterieel: macht, status, kennis, connecties, diensten, rechten,…
Sociale stratificatie = systeem van ongeveer voorspelbare regels die rangordening van individuen &
groeperingen in samenleving bepalen
- Slavernij
- Kastensysteem
- Standenmaatschappij
- Klassensamenleving
Sociale ongelijkheid = vaak resultaat van bredere mechanismen van sociale stratificatie,
onderhevig aan sociale verandering
