H1: Inleiding 5
1.1 Historisch 5
1.2 Dysfagie 5
1.3 Algemene aspecten slikken 6
H2: Normale slikfysiologie 7
2.1 Anatomie 7
2.2 Innervatie 9
2.3 Fysiologie van normale slikact 9
2.3.1 Fases van het slikken 10
2.3.1.1 Orale fase: voorbereiden en oraal transport 10
2.3.1.2 Faryngeale fase 10
2.3.1.3 Oesofagale fase 11
2.3.2 Ademhaling tijdens het slikken 11
2.3.3 Samengevat 12
2.3.3.1 Laryngeale beveiliging 12
2.3.3.2 Bolus transport/flow 12
2.3.3.3 Opening UES 12
2.3.4 Invloed soort consistentie 13
H3: Slikstoornissen bij volwassenen: pathofysiologie 13
3.1 Symptomen versus pathofysiologie 13
3.2 Symptomen dysfagie 13
3.3 Indeling 14
3.4 Prevalentie 14
3.5 Gevolgen 15
3.6 Tijdstip van aspiratie 16
3.6.1 Voor het slikken 16
3.6.2 Verslikken tijdens het slikken 17
3.6.3 Verslikken na het slikken 18
H4: Slikstoornissen bij volwassenen: diagnostiek 21
4.1 Internationaal erkende flow bij evaluatie 21
4.1.1 Screening 21
4.1.1.1 Wat? 21
4.1.1.2 Wanneer? 23
4.1.1.3 Door wie? 23
4.1.1.4 Kenmerken 23
4.1.1.5 Screeningsinstrument anno 2022 24
4.1.2 Vragenlijsten 25
4.1.3 Klinische evaluatie 26
4.1.3.1 Wat? 26
4.1.3.2 Inhoud 26
4.1.3.3 Functioneel slikonderzoek 27
4.1.3.4 Algemene onderzoeksinstrumenten 28
4.1.3.5 Speekselsliktests 28
4.1.3.6 Watersliktest (stresstest) 29
1
, 4.1.3.7 Hoestreflextest 29
4.1.3.8 Water/pudding/cracker test (multi consistentie testen) 29
4.1.4 Instrumentele evaluatie 31
4.1.4.1 FEES (Suzan Langmore) 32
4.1.4.2 Modified barium swallow (MBS) of Videofluoroscopie (VFS) 34
4.1.5.4 Manometrie/manufluorografie 36
4.2 Ernstschalen 38
4.2.1 Ernstschaal dysfagie 38
4.2.2 Quality of life: swallowing quality of life (SWAL-QOL) 38
4.2.3 Dysphagia handicap index (DHI) 39
H5: Slikstoornissen bij volwassenen - behandeling 39
5.1 Algemeen 39
5.2 Compenserende behandeling 40
5.2.1 Houdingsaanpassingen 40
5.2.1.1 Flexie van hoofd of chin tuck 40
5.2.1.2 Hoofd kantelen 40
5.2.1.3 Draaien 41
5.2.1.4 Extensie 41
5.2.2 Sensorische stimulatie 41
5.2.2.1 Consistentie/viscositeit 41
5.2.2.2 Bolusgrootte 42
5.2.2.3 Thermische stimulatie 43
5.2.2.4 Chemisch (smaakaanpassing) 43
5.2.2.5 Aanbiedingswijze 43
5.2.3 Slikmanoeuvres 44
5.2.3.1 Multiple swallow/naslikken 44
5.2.3.2 Effortful swallow 44
5.2.3.3 Supraglottic swallow (SGS) 45
5.2.3.4 Mendelsohn manoeuvre 45
5.3 Revalidatietechnieken 46
5.3.1 Mondmotorische oefeningen 46
5.3.2 Principes neurale en musculaire plasticiteit 46
5.3.3 Carry over 47
5.3.4 Mondmotorische behandeling 47
5.3.5 Revalidatie manoeuvres 48
5.3.5.1 Masako manoeuvre 48
5.3.5.2 Shaker exercise 49
5.3.6 Verbeteren hoestkracht 49
5.3.7 Neuromusculaire elektrische stimulatie (NMES) 49
5.3.8 Elektrische stimulatie 50
5.3.9 Dysphagia management system (DASI) 50
5.3.10 Mc Neill Dysphagia Therapy Program (MDTP) 51
5.3.11 Repetitieve transcraniale stimulatie (rTMS) 51
5.3.12 Biofeedback in strength and skill training (BiSSkiT) 51
2
, 5.5 Medische behandeling 51
5.5.1 Behandeling van slikstoornissen 51
5.5.2 Heimlich 52
5.5.3 Dilatatie UES (bougies/ballon) 53
5.5.4 Myotomie UES 53
5.5.5 Botox infiltraties 54
5.5.6 Diverticulopexie – lasering divertikel 54
5.5.7 Stembandmedialisatie 55
5.5.8 Alternatieve voeding 55
H6: Presbyfagie 56
6.1 Primair en secundair verouderingsproces 56
6.2 Invloed op slikken bij ouderen 56
6.3 Invloed van ouder worden op de slikact 57
6.4 Slikadviezen/preventie 57
H7: Slikstoornissen ikv hoofd / halsoncologie 58
7.1 Risicofactoren 58
7.2 Tumoren 58
7.2.1 Tumorlocaties 58
7.2.2 Tumorstaging: TNM-classificatie 59
7.3 Behandelingsopties 59
7.3.1 Chirurgie 59
7.3.1.1 Behandelingsdoelstelling 59
1. Volledige resectie tumor 59
2. Optimale reconstructie en revalidatie van fysiologische, functionele en esthetische
aspecten 59
7.3.1.2 Hals-klier evidemment 60
7.3.2 Radiotherapie 60
7.3.3 Radiochemotherapie 61
7.3.4 Chemotherapie 61
7.3.5 Combinatie chirurgie/radiotherapie 61
7.4 Slikproblemen na chirurgie 61
7.4.1 Slikken na orale chirurgie 61
7.4.2 Slikken na (oro)faryngale chirurgie 62
7.4.3 Slikken na laryngeale resecties 62
7.5 Slikken na radio(chemo)therapie 63
7.5.1 Wat weten we over slikken? 63
7.5.2 Functionaliteit na radiochemotherapie 64
7.5.3 Dysfagie na radiochemotherapie 64
7.5.4 Pre-treatment dysphagia 65
7.5.5 Dysfagie tijdens en na radiochemotherapie 65
H8: Slikstoornissen bij kanule patiënten 66
8.1 Endotracheale intubatie 66
8.2 Tracheotomie 66
8.3 Slikken bij kanule patiënten 67
3
, 8.3.1 Logopedische hulpvragen 67
8.3.2 Aspecten gerelateerd aan onderliggend medisch probleem 67
8.3.3 Mechanische en neurofysiologische veranderingen 67
8.4 Speaking valve/spraakknoopje 67
H9: Slikken en medicatie 68
9.1 Impact van orale medicatie op slikken 68
9.2 Wat weten we? 68
9.3 Hoe orale medicatie doorslikken? 68
9.4 Waar moet je op letten bij gekende slikproblemen? 69
9.5 Geneesmiddelen vorm 69
H10: Slikstoornissen bij neurologische aandoeningen 69
10.1 Neurologische aandoeningen 69
10.2 Uitval craniale zenuwen 69
10.3 Slikstoornissen na CVA 70
10.3.1 Slikstoornissen na CVA 70
10.3.2 FAST 70
10.3.3 Mortaliteit 70
10.3.4 Slikstoornissen en CVA 70
10.3.5 Prognostische factoren 71
10.3.6 Slikbehandeling na CVA: heeft logopedie zin? 71
10.4 Slikstoornissen bij Parkinsonisme 71
10.4.1 Oorzaak en symptomen 71
10.4.2 Dysfagie 72
10.4.3 Behandeling van dysfagie 72
10.5 Slikstoornissen bij neurodegeneratieve aandoeningen 72
10.5.1 Amyotrofe lateraalsclerose (ALS) 72
10.5.2 Multiple sclerose (MS) 73
10.5.3 Myasthenia Gravis 73
10.5.4 OPMD 74
10.5.5 Myotone Dystrofie (Ziekte van Steinert) 74
10.5.6 Huntington’s disease 74
10.6 Slikstoornissen bij dementie 74
4
1.1 Historisch 5
1.2 Dysfagie 5
1.3 Algemene aspecten slikken 6
H2: Normale slikfysiologie 7
2.1 Anatomie 7
2.2 Innervatie 9
2.3 Fysiologie van normale slikact 9
2.3.1 Fases van het slikken 10
2.3.1.1 Orale fase: voorbereiden en oraal transport 10
2.3.1.2 Faryngeale fase 10
2.3.1.3 Oesofagale fase 11
2.3.2 Ademhaling tijdens het slikken 11
2.3.3 Samengevat 12
2.3.3.1 Laryngeale beveiliging 12
2.3.3.2 Bolus transport/flow 12
2.3.3.3 Opening UES 12
2.3.4 Invloed soort consistentie 13
H3: Slikstoornissen bij volwassenen: pathofysiologie 13
3.1 Symptomen versus pathofysiologie 13
3.2 Symptomen dysfagie 13
3.3 Indeling 14
3.4 Prevalentie 14
3.5 Gevolgen 15
3.6 Tijdstip van aspiratie 16
3.6.1 Voor het slikken 16
3.6.2 Verslikken tijdens het slikken 17
3.6.3 Verslikken na het slikken 18
H4: Slikstoornissen bij volwassenen: diagnostiek 21
4.1 Internationaal erkende flow bij evaluatie 21
4.1.1 Screening 21
4.1.1.1 Wat? 21
4.1.1.2 Wanneer? 23
4.1.1.3 Door wie? 23
4.1.1.4 Kenmerken 23
4.1.1.5 Screeningsinstrument anno 2022 24
4.1.2 Vragenlijsten 25
4.1.3 Klinische evaluatie 26
4.1.3.1 Wat? 26
4.1.3.2 Inhoud 26
4.1.3.3 Functioneel slikonderzoek 27
4.1.3.4 Algemene onderzoeksinstrumenten 28
4.1.3.5 Speekselsliktests 28
4.1.3.6 Watersliktest (stresstest) 29
1
, 4.1.3.7 Hoestreflextest 29
4.1.3.8 Water/pudding/cracker test (multi consistentie testen) 29
4.1.4 Instrumentele evaluatie 31
4.1.4.1 FEES (Suzan Langmore) 32
4.1.4.2 Modified barium swallow (MBS) of Videofluoroscopie (VFS) 34
4.1.5.4 Manometrie/manufluorografie 36
4.2 Ernstschalen 38
4.2.1 Ernstschaal dysfagie 38
4.2.2 Quality of life: swallowing quality of life (SWAL-QOL) 38
4.2.3 Dysphagia handicap index (DHI) 39
H5: Slikstoornissen bij volwassenen - behandeling 39
5.1 Algemeen 39
5.2 Compenserende behandeling 40
5.2.1 Houdingsaanpassingen 40
5.2.1.1 Flexie van hoofd of chin tuck 40
5.2.1.2 Hoofd kantelen 40
5.2.1.3 Draaien 41
5.2.1.4 Extensie 41
5.2.2 Sensorische stimulatie 41
5.2.2.1 Consistentie/viscositeit 41
5.2.2.2 Bolusgrootte 42
5.2.2.3 Thermische stimulatie 43
5.2.2.4 Chemisch (smaakaanpassing) 43
5.2.2.5 Aanbiedingswijze 43
5.2.3 Slikmanoeuvres 44
5.2.3.1 Multiple swallow/naslikken 44
5.2.3.2 Effortful swallow 44
5.2.3.3 Supraglottic swallow (SGS) 45
5.2.3.4 Mendelsohn manoeuvre 45
5.3 Revalidatietechnieken 46
5.3.1 Mondmotorische oefeningen 46
5.3.2 Principes neurale en musculaire plasticiteit 46
5.3.3 Carry over 47
5.3.4 Mondmotorische behandeling 47
5.3.5 Revalidatie manoeuvres 48
5.3.5.1 Masako manoeuvre 48
5.3.5.2 Shaker exercise 49
5.3.6 Verbeteren hoestkracht 49
5.3.7 Neuromusculaire elektrische stimulatie (NMES) 49
5.3.8 Elektrische stimulatie 50
5.3.9 Dysphagia management system (DASI) 50
5.3.10 Mc Neill Dysphagia Therapy Program (MDTP) 51
5.3.11 Repetitieve transcraniale stimulatie (rTMS) 51
5.3.12 Biofeedback in strength and skill training (BiSSkiT) 51
2
, 5.5 Medische behandeling 51
5.5.1 Behandeling van slikstoornissen 51
5.5.2 Heimlich 52
5.5.3 Dilatatie UES (bougies/ballon) 53
5.5.4 Myotomie UES 53
5.5.5 Botox infiltraties 54
5.5.6 Diverticulopexie – lasering divertikel 54
5.5.7 Stembandmedialisatie 55
5.5.8 Alternatieve voeding 55
H6: Presbyfagie 56
6.1 Primair en secundair verouderingsproces 56
6.2 Invloed op slikken bij ouderen 56
6.3 Invloed van ouder worden op de slikact 57
6.4 Slikadviezen/preventie 57
H7: Slikstoornissen ikv hoofd / halsoncologie 58
7.1 Risicofactoren 58
7.2 Tumoren 58
7.2.1 Tumorlocaties 58
7.2.2 Tumorstaging: TNM-classificatie 59
7.3 Behandelingsopties 59
7.3.1 Chirurgie 59
7.3.1.1 Behandelingsdoelstelling 59
1. Volledige resectie tumor 59
2. Optimale reconstructie en revalidatie van fysiologische, functionele en esthetische
aspecten 59
7.3.1.2 Hals-klier evidemment 60
7.3.2 Radiotherapie 60
7.3.3 Radiochemotherapie 61
7.3.4 Chemotherapie 61
7.3.5 Combinatie chirurgie/radiotherapie 61
7.4 Slikproblemen na chirurgie 61
7.4.1 Slikken na orale chirurgie 61
7.4.2 Slikken na (oro)faryngale chirurgie 62
7.4.3 Slikken na laryngeale resecties 62
7.5 Slikken na radio(chemo)therapie 63
7.5.1 Wat weten we over slikken? 63
7.5.2 Functionaliteit na radiochemotherapie 64
7.5.3 Dysfagie na radiochemotherapie 64
7.5.4 Pre-treatment dysphagia 65
7.5.5 Dysfagie tijdens en na radiochemotherapie 65
H8: Slikstoornissen bij kanule patiënten 66
8.1 Endotracheale intubatie 66
8.2 Tracheotomie 66
8.3 Slikken bij kanule patiënten 67
3
, 8.3.1 Logopedische hulpvragen 67
8.3.2 Aspecten gerelateerd aan onderliggend medisch probleem 67
8.3.3 Mechanische en neurofysiologische veranderingen 67
8.4 Speaking valve/spraakknoopje 67
H9: Slikken en medicatie 68
9.1 Impact van orale medicatie op slikken 68
9.2 Wat weten we? 68
9.3 Hoe orale medicatie doorslikken? 68
9.4 Waar moet je op letten bij gekende slikproblemen? 69
9.5 Geneesmiddelen vorm 69
H10: Slikstoornissen bij neurologische aandoeningen 69
10.1 Neurologische aandoeningen 69
10.2 Uitval craniale zenuwen 69
10.3 Slikstoornissen na CVA 70
10.3.1 Slikstoornissen na CVA 70
10.3.2 FAST 70
10.3.3 Mortaliteit 70
10.3.4 Slikstoornissen en CVA 70
10.3.5 Prognostische factoren 71
10.3.6 Slikbehandeling na CVA: heeft logopedie zin? 71
10.4 Slikstoornissen bij Parkinsonisme 71
10.4.1 Oorzaak en symptomen 71
10.4.2 Dysfagie 72
10.4.3 Behandeling van dysfagie 72
10.5 Slikstoornissen bij neurodegeneratieve aandoeningen 72
10.5.1 Amyotrofe lateraalsclerose (ALS) 72
10.5.2 Multiple sclerose (MS) 73
10.5.3 Myasthenia Gravis 73
10.5.4 OPMD 74
10.5.5 Myotone Dystrofie (Ziekte van Steinert) 74
10.5.6 Huntington’s disease 74
10.6 Slikstoornissen bij dementie 74
4
