GGZ: Lieve therapeutische denk- en werkkaders
Cognitieve therapie (CT)
1. Inleiding
Behaviorisme => uitwendig waarneembaar gedrag
- Pavlov
• Fysiologische reacties
• Gladde spieren en klieren
• Onvrijwillige reacties
• Respondents
• Klassieke conditionering
• Evolutie van klassiek behaviorisme naar neo-behaviorisme
Cognitieve psychologie => innerlijke processen
- Cognitie/kennis
• Motivatie
• Emoties
• Cognitieve herstructurering
• Logisch denken
• Probleemoplossend denken
Disfunctionele gedachten
- Negatieve denkpatronen over zichzelf, de wereld en de toekomst
- Systematische denkfouten
- Gebeurtenissen anders leren interpreteren
- Gedachten ombuigen
- Negatieve gevoelens verdwijnen
- Waardoor gedrag verandert
Cognitieve therapie (CT)
- Kortdurend, gestructureerd
- Hier en nu en toekomst
- Op zoek naar ontstaan van ‘foute’ denkgewoonte
- Trainingen in behandelkamer, in vivo en huiswerkopdrachten
- Nieuwe gedachten en ander positiever gedrag
- Naast depressie ook voor:
- Verslavingen, eetstoornissen, fobieën, angst- fobieën en paniekstoornissen
Mindfulness Based Cognitive Therapy (MBCT)
- Inzicht-meditatieoefeningen
- Ontwikkelen van andere houding t.o.v. gedachten, gevoelens en lichamelijke reacties
- Niet-oordelen
- Acceptatie
,2. Automatische gedachten
Snelle, spontane interpretaties van gebeurtenissen
- Worden ervaren als vanzelfsprekend
- Vaak negatieve inkleuring bij psychische klachten
- Gevoelens bij psychische klachten eerder negatief (zoals angst, schuld, verdriet,…)
Bv: “‘Ik ben waardeloos, ik zal nooit iets worden.”
- Gevoel: angst, faalangst, somberheid.
Geëvalueerd op basis van 2 vragen
- Klopt de gedachte met de feiten? (houdbaarheid)
- Helpt deze gedachte me vooruit? (bruikbaarheid)
Resultaat gebaseerd op denkfouten
- Realistisch maar niet helpend
- Gedachte vervangen door een meer nuancerende of helpende gedachte
3. Cognitieve schema’s
Ontstaan in de kindertijd op basis van ervaringen, opvoeding en leergeschiedenis
- Kerngedachten over zichzelf, anderen en de wereld
- Positief schema:
• Ik ben competent en kan moeilijkheden overwinnen.
- Negatief schema:
• Ik ben niet goed genoeg, anderen vinden mij een ‘loser’.
- Beïnvloeden de waarneming, interpretatie van gebeurtenissen
Schema’s bij stoornissen
- Depressie
• Ideeën over waardeloosheid, schuld, liefdeloosheid van de wereld en hopeloosheid
van de toekomst
- Angst
• Gevaarsschema’s die leiden tot overschatting van risico’s
Model van Beck: ontstaan van psychische klachten
- Persoonlijke leergeschiedenis (opvoeding, ervaringen)
- Kritieke gebeurtenis(sen)
- Ontstaan van schema’s
- Activatie van disfunctionele schema’s
- Automatische negatieve gedachten
- Emotionele en lichamelijke symptomen (bv. depressie, angst)
, 4. Denkfouten of cognitieve vertekeningen
Veelvoorkomende denkfouten
- Filteren
• Aandacht richten op één negatief detail, is negatief bepalend voor het geheel. (‘Het
was een ramp omdat ik te laat was’.
- Gedachten lezen
• Veronderstellen dat men weet wat anderen denken. (‘Ze vindt mij dom’)
- Overgeneralisatie
• Op basis van één enkele gebeurtenis algemene conclusie nemen. (‘Ik faal altijd)’
- Personalisatie
• Externe gebeurtenis zonder aanleiding op zichzelf betrekken (‘Hij is boos, dus ik zal
wel iets fout hebben gedaan’)
- Zwart-wit denken
• In uitersten beoordelen: goed, slecht of mooi, lelijk (‘Als ik geen 10 haal, ben ik een
mislukkeling’)
- Catastrofaal denken (rampdenken)
• Negatieve uitkomst verwachten, uitgaan van het slechtste scenario. (‘Als hij niet belt,
wil hij me niet meer’)
- Emotioneel redeneren
• Het gevoel als bewijs gebruiken en zo het gevoel laten primeren op de ratio. (‘Ik voel
me waardeloos dus ik ben waardeloos.’)
Herkennen is belangrijk onderdeel van CT
5. Werken aan verandering
Doorbreken van disfunctionele gedachten staat centraal
- Automatische gedachten herkennen en corrigeren
- Onderliggende schema’s aanpakken
• Vergt meer tijd en inzet
- Nieuwe functionele schema’s
• Weerstand, onzekerheid, angst
• Oude schema in stand houden
Betekent dat vpk en hulpverleners
- Samen met de cliënt denkpatronen opsporen en benoemen
• Kritisch onderzoeken van vanzelfsprekendheden
- Gedachten leren uitdagen via socratische dialoog of gedragsexperimenten
- Cognitieve herstructurering toepassen
- Cliënten ondersteunen bij ontwikkelen van helpende gedachten en veerkrachtige schema’s
• Functioneel, logische en houdbare gedachten
• Leidt tot een prettiger gevoel en beter functioneren
Schemagerichte therapie
Jeffrey Young
- Psycholoog
- Voormalig medewerker van Beck
Cognitieve therapie (CT)
1. Inleiding
Behaviorisme => uitwendig waarneembaar gedrag
- Pavlov
• Fysiologische reacties
• Gladde spieren en klieren
• Onvrijwillige reacties
• Respondents
• Klassieke conditionering
• Evolutie van klassiek behaviorisme naar neo-behaviorisme
Cognitieve psychologie => innerlijke processen
- Cognitie/kennis
• Motivatie
• Emoties
• Cognitieve herstructurering
• Logisch denken
• Probleemoplossend denken
Disfunctionele gedachten
- Negatieve denkpatronen over zichzelf, de wereld en de toekomst
- Systematische denkfouten
- Gebeurtenissen anders leren interpreteren
- Gedachten ombuigen
- Negatieve gevoelens verdwijnen
- Waardoor gedrag verandert
Cognitieve therapie (CT)
- Kortdurend, gestructureerd
- Hier en nu en toekomst
- Op zoek naar ontstaan van ‘foute’ denkgewoonte
- Trainingen in behandelkamer, in vivo en huiswerkopdrachten
- Nieuwe gedachten en ander positiever gedrag
- Naast depressie ook voor:
- Verslavingen, eetstoornissen, fobieën, angst- fobieën en paniekstoornissen
Mindfulness Based Cognitive Therapy (MBCT)
- Inzicht-meditatieoefeningen
- Ontwikkelen van andere houding t.o.v. gedachten, gevoelens en lichamelijke reacties
- Niet-oordelen
- Acceptatie
,2. Automatische gedachten
Snelle, spontane interpretaties van gebeurtenissen
- Worden ervaren als vanzelfsprekend
- Vaak negatieve inkleuring bij psychische klachten
- Gevoelens bij psychische klachten eerder negatief (zoals angst, schuld, verdriet,…)
Bv: “‘Ik ben waardeloos, ik zal nooit iets worden.”
- Gevoel: angst, faalangst, somberheid.
Geëvalueerd op basis van 2 vragen
- Klopt de gedachte met de feiten? (houdbaarheid)
- Helpt deze gedachte me vooruit? (bruikbaarheid)
Resultaat gebaseerd op denkfouten
- Realistisch maar niet helpend
- Gedachte vervangen door een meer nuancerende of helpende gedachte
3. Cognitieve schema’s
Ontstaan in de kindertijd op basis van ervaringen, opvoeding en leergeschiedenis
- Kerngedachten over zichzelf, anderen en de wereld
- Positief schema:
• Ik ben competent en kan moeilijkheden overwinnen.
- Negatief schema:
• Ik ben niet goed genoeg, anderen vinden mij een ‘loser’.
- Beïnvloeden de waarneming, interpretatie van gebeurtenissen
Schema’s bij stoornissen
- Depressie
• Ideeën over waardeloosheid, schuld, liefdeloosheid van de wereld en hopeloosheid
van de toekomst
- Angst
• Gevaarsschema’s die leiden tot overschatting van risico’s
Model van Beck: ontstaan van psychische klachten
- Persoonlijke leergeschiedenis (opvoeding, ervaringen)
- Kritieke gebeurtenis(sen)
- Ontstaan van schema’s
- Activatie van disfunctionele schema’s
- Automatische negatieve gedachten
- Emotionele en lichamelijke symptomen (bv. depressie, angst)
, 4. Denkfouten of cognitieve vertekeningen
Veelvoorkomende denkfouten
- Filteren
• Aandacht richten op één negatief detail, is negatief bepalend voor het geheel. (‘Het
was een ramp omdat ik te laat was’.
- Gedachten lezen
• Veronderstellen dat men weet wat anderen denken. (‘Ze vindt mij dom’)
- Overgeneralisatie
• Op basis van één enkele gebeurtenis algemene conclusie nemen. (‘Ik faal altijd)’
- Personalisatie
• Externe gebeurtenis zonder aanleiding op zichzelf betrekken (‘Hij is boos, dus ik zal
wel iets fout hebben gedaan’)
- Zwart-wit denken
• In uitersten beoordelen: goed, slecht of mooi, lelijk (‘Als ik geen 10 haal, ben ik een
mislukkeling’)
- Catastrofaal denken (rampdenken)
• Negatieve uitkomst verwachten, uitgaan van het slechtste scenario. (‘Als hij niet belt,
wil hij me niet meer’)
- Emotioneel redeneren
• Het gevoel als bewijs gebruiken en zo het gevoel laten primeren op de ratio. (‘Ik voel
me waardeloos dus ik ben waardeloos.’)
Herkennen is belangrijk onderdeel van CT
5. Werken aan verandering
Doorbreken van disfunctionele gedachten staat centraal
- Automatische gedachten herkennen en corrigeren
- Onderliggende schema’s aanpakken
• Vergt meer tijd en inzet
- Nieuwe functionele schema’s
• Weerstand, onzekerheid, angst
• Oude schema in stand houden
Betekent dat vpk en hulpverleners
- Samen met de cliënt denkpatronen opsporen en benoemen
• Kritisch onderzoeken van vanzelfsprekendheden
- Gedachten leren uitdagen via socratische dialoog of gedragsexperimenten
- Cognitieve herstructurering toepassen
- Cliënten ondersteunen bij ontwikkelen van helpende gedachten en veerkrachtige schema’s
• Functioneel, logische en houdbare gedachten
• Leidt tot een prettiger gevoel en beter functioneren
Schemagerichte therapie
Jeffrey Young
- Psycholoog
- Voormalig medewerker van Beck
