Samenvatting: Strafprocesrecht
Les 1: Inleiding
Algemene beginselen strafprocesrecht
Definitie
Begrip
Strafprocesrecht = formeel strafrecht = strafrechtspleging = strafvordering
De praktische toepassing van materieel strafrecht kan slechts worden gerealiseerd via het
strafprocesrecht.
SPR is het geheel der rechtsregels betreffende de opsporing, vervolging en berechting van personen
die ervan verdacht worden een misdrijf te hebben gepleegd:
Scenario's en vormvoorschriften die moeten worden gevolgd
Rechtspositie van de verschillende betrokken personen
Regels m.b.t. organisatie en werking van de strafgerechten
Regels m.b.t. tenuitvoerlegging v/d beslissingen van die gerechten
Materieel versus formeel strafrecht
=Materieel (=Bepaalt wat strafbaar is en welke straffen erop staan) & formeel (=Hoe materieel
wordt toegepast, de procedure).
Personen tot wie de regels gericht zijn
In de eerste plaats de overheid (politie, magistratuur)
Strafproces = proces tussen gemeenschap (vertegenwoordigd door OM) en de verdachte.
Aan de overheid worden beperkingen opgelegd, zoals bv. Niet van vrijheid beroofd worden, telefoon
niet zomaar afluisteren, ... dat gebeurt niet zomaar. We moeten begrenzingen hebben om in een
democratische staat te leven. Dus ernstige inbreuken op rechten en vrijheden enkel wanneer het niet
anders kan. Moet in wetgeving worden opgenomen.
Uitzonderlijk: de burger
Bv.: De verdachte zelf, de getuige, personen bij wie een onderzoeksmaatregel wordt uitgevoerd (zoals
huiszoeking, telefoontap) & het slachtoffer.
Inhoud van de regels
Hebben niet vanzelfsprekendheid van het materieel strafrecht (ze bepalen niet wat “goed” of “fout”
is).
Bij materieel kun je vanuit buikgevoel bepalen als iets mag of niet mag. Die regels of iets strafbaar is of
niet veranderen dus ook niet rap!!
Zijn eerder spelregels van het strafproces – regels over hoe men tot waarheidsvinding komt.
Discussieerbaar, want ze vereisen een afweging tussen belangen:
Waarheidsvinding & bescherming van fundamentele rechten (zoals privacy, verdediging, eerlijk
proces).
De sanctionering van de schending van de regels van materieel en formeel strafrecht
Materieel SR: Op elk misdrijf staat een straf
SPR: De precieze processuele sanctie varieert naargelang de norm en is veelal niet op voorhand bij wet
bepaald
Soms nietigheid
Soms gevolgen op vlak van bewijsvoering
Soms onontvankelijkheid of verval van de strafvordering
1
,Soms is er geen sanctie
Dikwijls onzeker
Doelstellingen van het strafproces
Waarheidsvinding => Het proces moet leiden tot een juiste vaststelling van de feiten.
Bescherming van individuele grondrechten => Niet alleen in het belang van de verdachte, maar van
iedere burger.
Afweging tussen waarheidsvinding en grondrechten
Oorspronkelijk: enkel het wettelijkheidsvereiste (handelen volgens de wet).
Later (onder invloed van het EVRM): ook inhoudelijke vereisten, zoals eerlijk proces, privacy,
verdediging.
De belangen van burger en verdachte krijgen meer gewicht.
De rechtspraak moet telkens een concrete afweging maken => Dit leidt tot een slingerbeweging: het
evenwicht verschuift in de tijd tussen efficiëntie en rechtenbescherming.
Accusatoir versus inquisitoir proces
Kenmerk Accusatoir proces Inquisitoir proces
Principe Horizontale structuur: Verticale structuur: Rechter
Partijen staan gelijk tegenover staat boven partijen
elkaar
Procesvoering Openbaar, mondeling, Geheim, schriftelijk, niet-
tegensprekelijk (beide partijen tegensprekelijk (onderzoek
brengen argumenten) door rechter)
Rol van de rechter Onpartijdige scheidsrechter, Actieve onderzoeker,
oordeelt enkel op basis van verzamelt zelf bewijzen
wat partijen aanbrengen
Rechtscultuur Common law-landen (bv. VK, Continentele landen (bv.
VS) België, Frankrijk)
Principe
Horizontale versus verticale processtructuur
Accusatoir = Horizontale processtructuur
Aanklager en verdediging op gelijke voet, hebben alle twee de taak om rechter te overtuigen en alle
twee bewijsmateriaal moeten verzamelen en voorleggen aan rechter.
De partijen hebben het proces volledig in handen en bepalen welke onderzoeksverrichtingen zullen
plaatsvinden
Alle onderzoeksverrichtingen geschieden tegensprekelijk
Passieve rol van de rechter: Toezien dat procedure correct verloopt
Volledige openbaarheid van het proces
Inquisitoir = Verticale processtructuur
De overheid bepaalt procesverloop
Procesvoering wordt niet aan de partijen overgelaten
Openbare aanklager die ambtshalve optreedt namens de gemeenschap
Actieve rol van de rechter: Ontdekken van de waarheid
Rechter heeft verregaande bevoegdheden, niet alleen luisteren naar wat er aangebracht wordt, ook
zelf, indien nodig actieve handelingen stellen om die waarheid te ontdekken.
Geheim en niet-tegensprekelijk onderzoek
De verdachte is het “object” van de rechtspleging, want geen tegenspraak mogelijk.
Common law landen versus continentele landen
2
,Common law = meestal accusatoir
Continentale landen = meestal inquisitoir, maar niet meer in de zuivere vorm, een aantal elementen
komen overeen, niet allemaal.
Inquisitoir vooronderzoek
Opstellen van een strafdossier
Tegensprekelijke procedure ten gronde (fase ter terechtzitting)
De rechter kan bijkomend onderzoek bevelen, maar moet zorgen dat hij niet te actief is, moet
onpartijdig blijven.
Verloop van het strafproces
Er is een misdrijf vastgesteld en er is een vooronderzoek (eerste fase) & dan als alles gedaan is (bewijs
verzameld) (tweede fase = onderzoek ten gronde). Dan zit je bij strafrechter ten gronde. Die moet
beslissen over grond/ schuldvraag van de zaak, is de beklaagde schuldig aan de feiten? Welke straf?
PdK = geen rechter, wel magistraat maakt deel uit van Openbaar Ministerie. Hier heb je geen filtering,
PdK gaat zelf beslissen als hij vindt dat er voldoende elementen zijn om de zaak aanhangig te maken
met bv. Rechtstreekse dagvaarding.
Gerechtelijk onderzoek, o.l.v. onderzoeksrechter. Verloopt veel complexer. Specifieke procedure, nl.
Filterprocedure tussen gerechtelijk onderzoek & fase ten gronde (een andere rechter = raadkamer)
moet oordelen of er voldoende bezwaren zijn om die zaak te brengen bij strafrechter ten gronde.
Parket/ PdK doet zelf een onderzoek (=opsporingsonderzoek) en in uitzonderlijke gevallen wordt het
een gerechtelijk onderzoek.
Een OR is nodig wanneer je dwangmaatregelen nodig hebt (bv. Je gaat iemand van zijn vrijheid beroven,
een huiszoeking onder dwang, ...), dus als we dwang moeten gebruiken, moeten we rechter
inschakelen. Want rechter is onpartijdig en gaat goed afwegen en beslissen als het wel nodig is.
Maar doorheen de tijd is opsporingsonderzoek door wetgever sterker gemaakt, door allerlei
onderzoekshandelingen mogelijk te maken die PdK kan stellen, zonder dat er OR nodig is. Waarom?
Gerechtelijk onderzoek complex en traag dus we willen er niet te veel van. Dus ook procureur mogelijk
maken om dingen te doen, zonder telkens gerechtelijk onderzoek te moeten starten.
3
, Dus zelf bv. Een moorddossier kan starten met opsporingsonderzoek, maar zal snel botsen met
realiteit, heeft verdachte gearresteerd maar 48 uur is veel te weinig, wil voorlopige hechtenis, dus OR
nodig.
Of bv. P is goed bezig, maar stelt dan toch vast dat hij telefoon zou moeten afluisteren na maandenlang
onderzoek (=dwangmaatregel), dus alleen OR bevoegd. Als procureur dus iets zelf niet kan doen, dan
OR aanstellen.
MAAR wetgever mogelijk gemaakt dat P bewijs kan verzamelen via dwangmaatregelen die hij niet zelf
mag stellen, zonder dat het GO wordt (=Mini-instructie/ onderzoek).
!! Vanaf art. 56 begint gerechtelijk onderzoek en 88bis is daarna dus bevoegdheid van OR, dus PdK
kan dat niet doen!!!
Maar wetgever heeft mini-instructie gecreëerd. PdK kan aan een OR vragen om dat voor hem te doen,
dus vordert OR om via mini-instructie die onderzoekshandeling te stellen. En OR gaat dan dat
verkregen bewijs overmaken aan PdK.
Opgelet: aantal dingen die niet kunnen via mini-instructie => uitzonderingen staan in art. 28septies.
Men kijkt naar hoe zwaar die onderzoekshandelingen zijn, hoe groot is inbreuk op de rechten en
vrijheden. Dan voorbehouden aan een GO.
In een GO zijn er veel meer waarborgen voor partijen. Dus meer rechtsbescherming.
Slachtoffer kan zelf ook kiezen. Als hij geen OO wil en GO wil kan hij klacht met burgerlijke partij
neerstelling neerleggen.
=> Bv.: Als iemand is aangehouden & moet voor raadkamer
verschijnen, dan zit je in procedure voorlopige hechtenis en dat is GO.
OO: de PdK heeft beslist om te dagvaarden, dat is een rechtstreekse dagvaarding. Dat is sowieso een
OO, want een GO kan nooit lijden tot een rechtstreekse dagvaarding.
Bv.: De PdK heeft die feiten geseponeerd, kan dat alleen een OO zijn, want PdK kan geen feiten
seponeren als ze bij een rechter zitten. Dan heeft hij daar geen vat meer op.
Bij GO kun je alleen bij fase 2 geraken via filterprocedure. Moet via beschikking tot verwijzing van de
raadkamer.
Zou je ook geen vooronderzoek kunnen hebben en direct naar fase 2? In theorie wel, maar je hebt een
vooronderzoek omdat je bewijs moet verzamelen, het is bedoeling om strafdossier voor te leggen aan
de rechter en in dat strafdossier zit alles wat in het vooronderzoek is gedaan en dan kan rechter het
bewijs eruit halen om beslissing te nemen over de zaak.
Je kan als slachtoffer bv. Rechtstreeks dagvaarden, als het niet om misdaden gaat, je kan doen voor
overtredingen of wanbedrijven. Bv.: Bij verkeerszaken de persoon rechtstreeks dagvaarden voor de
politierechtbank, zodat dat ook mee in de zaak zit.
Kenmerken van het vooronderzoek
Geheim karakter van het vooronderzoek
Wettelijke grondslag:
4
Les 1: Inleiding
Algemene beginselen strafprocesrecht
Definitie
Begrip
Strafprocesrecht = formeel strafrecht = strafrechtspleging = strafvordering
De praktische toepassing van materieel strafrecht kan slechts worden gerealiseerd via het
strafprocesrecht.
SPR is het geheel der rechtsregels betreffende de opsporing, vervolging en berechting van personen
die ervan verdacht worden een misdrijf te hebben gepleegd:
Scenario's en vormvoorschriften die moeten worden gevolgd
Rechtspositie van de verschillende betrokken personen
Regels m.b.t. organisatie en werking van de strafgerechten
Regels m.b.t. tenuitvoerlegging v/d beslissingen van die gerechten
Materieel versus formeel strafrecht
=Materieel (=Bepaalt wat strafbaar is en welke straffen erop staan) & formeel (=Hoe materieel
wordt toegepast, de procedure).
Personen tot wie de regels gericht zijn
In de eerste plaats de overheid (politie, magistratuur)
Strafproces = proces tussen gemeenschap (vertegenwoordigd door OM) en de verdachte.
Aan de overheid worden beperkingen opgelegd, zoals bv. Niet van vrijheid beroofd worden, telefoon
niet zomaar afluisteren, ... dat gebeurt niet zomaar. We moeten begrenzingen hebben om in een
democratische staat te leven. Dus ernstige inbreuken op rechten en vrijheden enkel wanneer het niet
anders kan. Moet in wetgeving worden opgenomen.
Uitzonderlijk: de burger
Bv.: De verdachte zelf, de getuige, personen bij wie een onderzoeksmaatregel wordt uitgevoerd (zoals
huiszoeking, telefoontap) & het slachtoffer.
Inhoud van de regels
Hebben niet vanzelfsprekendheid van het materieel strafrecht (ze bepalen niet wat “goed” of “fout”
is).
Bij materieel kun je vanuit buikgevoel bepalen als iets mag of niet mag. Die regels of iets strafbaar is of
niet veranderen dus ook niet rap!!
Zijn eerder spelregels van het strafproces – regels over hoe men tot waarheidsvinding komt.
Discussieerbaar, want ze vereisen een afweging tussen belangen:
Waarheidsvinding & bescherming van fundamentele rechten (zoals privacy, verdediging, eerlijk
proces).
De sanctionering van de schending van de regels van materieel en formeel strafrecht
Materieel SR: Op elk misdrijf staat een straf
SPR: De precieze processuele sanctie varieert naargelang de norm en is veelal niet op voorhand bij wet
bepaald
Soms nietigheid
Soms gevolgen op vlak van bewijsvoering
Soms onontvankelijkheid of verval van de strafvordering
1
,Soms is er geen sanctie
Dikwijls onzeker
Doelstellingen van het strafproces
Waarheidsvinding => Het proces moet leiden tot een juiste vaststelling van de feiten.
Bescherming van individuele grondrechten => Niet alleen in het belang van de verdachte, maar van
iedere burger.
Afweging tussen waarheidsvinding en grondrechten
Oorspronkelijk: enkel het wettelijkheidsvereiste (handelen volgens de wet).
Later (onder invloed van het EVRM): ook inhoudelijke vereisten, zoals eerlijk proces, privacy,
verdediging.
De belangen van burger en verdachte krijgen meer gewicht.
De rechtspraak moet telkens een concrete afweging maken => Dit leidt tot een slingerbeweging: het
evenwicht verschuift in de tijd tussen efficiëntie en rechtenbescherming.
Accusatoir versus inquisitoir proces
Kenmerk Accusatoir proces Inquisitoir proces
Principe Horizontale structuur: Verticale structuur: Rechter
Partijen staan gelijk tegenover staat boven partijen
elkaar
Procesvoering Openbaar, mondeling, Geheim, schriftelijk, niet-
tegensprekelijk (beide partijen tegensprekelijk (onderzoek
brengen argumenten) door rechter)
Rol van de rechter Onpartijdige scheidsrechter, Actieve onderzoeker,
oordeelt enkel op basis van verzamelt zelf bewijzen
wat partijen aanbrengen
Rechtscultuur Common law-landen (bv. VK, Continentele landen (bv.
VS) België, Frankrijk)
Principe
Horizontale versus verticale processtructuur
Accusatoir = Horizontale processtructuur
Aanklager en verdediging op gelijke voet, hebben alle twee de taak om rechter te overtuigen en alle
twee bewijsmateriaal moeten verzamelen en voorleggen aan rechter.
De partijen hebben het proces volledig in handen en bepalen welke onderzoeksverrichtingen zullen
plaatsvinden
Alle onderzoeksverrichtingen geschieden tegensprekelijk
Passieve rol van de rechter: Toezien dat procedure correct verloopt
Volledige openbaarheid van het proces
Inquisitoir = Verticale processtructuur
De overheid bepaalt procesverloop
Procesvoering wordt niet aan de partijen overgelaten
Openbare aanklager die ambtshalve optreedt namens de gemeenschap
Actieve rol van de rechter: Ontdekken van de waarheid
Rechter heeft verregaande bevoegdheden, niet alleen luisteren naar wat er aangebracht wordt, ook
zelf, indien nodig actieve handelingen stellen om die waarheid te ontdekken.
Geheim en niet-tegensprekelijk onderzoek
De verdachte is het “object” van de rechtspleging, want geen tegenspraak mogelijk.
Common law landen versus continentele landen
2
,Common law = meestal accusatoir
Continentale landen = meestal inquisitoir, maar niet meer in de zuivere vorm, een aantal elementen
komen overeen, niet allemaal.
Inquisitoir vooronderzoek
Opstellen van een strafdossier
Tegensprekelijke procedure ten gronde (fase ter terechtzitting)
De rechter kan bijkomend onderzoek bevelen, maar moet zorgen dat hij niet te actief is, moet
onpartijdig blijven.
Verloop van het strafproces
Er is een misdrijf vastgesteld en er is een vooronderzoek (eerste fase) & dan als alles gedaan is (bewijs
verzameld) (tweede fase = onderzoek ten gronde). Dan zit je bij strafrechter ten gronde. Die moet
beslissen over grond/ schuldvraag van de zaak, is de beklaagde schuldig aan de feiten? Welke straf?
PdK = geen rechter, wel magistraat maakt deel uit van Openbaar Ministerie. Hier heb je geen filtering,
PdK gaat zelf beslissen als hij vindt dat er voldoende elementen zijn om de zaak aanhangig te maken
met bv. Rechtstreekse dagvaarding.
Gerechtelijk onderzoek, o.l.v. onderzoeksrechter. Verloopt veel complexer. Specifieke procedure, nl.
Filterprocedure tussen gerechtelijk onderzoek & fase ten gronde (een andere rechter = raadkamer)
moet oordelen of er voldoende bezwaren zijn om die zaak te brengen bij strafrechter ten gronde.
Parket/ PdK doet zelf een onderzoek (=opsporingsonderzoek) en in uitzonderlijke gevallen wordt het
een gerechtelijk onderzoek.
Een OR is nodig wanneer je dwangmaatregelen nodig hebt (bv. Je gaat iemand van zijn vrijheid beroven,
een huiszoeking onder dwang, ...), dus als we dwang moeten gebruiken, moeten we rechter
inschakelen. Want rechter is onpartijdig en gaat goed afwegen en beslissen als het wel nodig is.
Maar doorheen de tijd is opsporingsonderzoek door wetgever sterker gemaakt, door allerlei
onderzoekshandelingen mogelijk te maken die PdK kan stellen, zonder dat er OR nodig is. Waarom?
Gerechtelijk onderzoek complex en traag dus we willen er niet te veel van. Dus ook procureur mogelijk
maken om dingen te doen, zonder telkens gerechtelijk onderzoek te moeten starten.
3
, Dus zelf bv. Een moorddossier kan starten met opsporingsonderzoek, maar zal snel botsen met
realiteit, heeft verdachte gearresteerd maar 48 uur is veel te weinig, wil voorlopige hechtenis, dus OR
nodig.
Of bv. P is goed bezig, maar stelt dan toch vast dat hij telefoon zou moeten afluisteren na maandenlang
onderzoek (=dwangmaatregel), dus alleen OR bevoegd. Als procureur dus iets zelf niet kan doen, dan
OR aanstellen.
MAAR wetgever mogelijk gemaakt dat P bewijs kan verzamelen via dwangmaatregelen die hij niet zelf
mag stellen, zonder dat het GO wordt (=Mini-instructie/ onderzoek).
!! Vanaf art. 56 begint gerechtelijk onderzoek en 88bis is daarna dus bevoegdheid van OR, dus PdK
kan dat niet doen!!!
Maar wetgever heeft mini-instructie gecreëerd. PdK kan aan een OR vragen om dat voor hem te doen,
dus vordert OR om via mini-instructie die onderzoekshandeling te stellen. En OR gaat dan dat
verkregen bewijs overmaken aan PdK.
Opgelet: aantal dingen die niet kunnen via mini-instructie => uitzonderingen staan in art. 28septies.
Men kijkt naar hoe zwaar die onderzoekshandelingen zijn, hoe groot is inbreuk op de rechten en
vrijheden. Dan voorbehouden aan een GO.
In een GO zijn er veel meer waarborgen voor partijen. Dus meer rechtsbescherming.
Slachtoffer kan zelf ook kiezen. Als hij geen OO wil en GO wil kan hij klacht met burgerlijke partij
neerstelling neerleggen.
=> Bv.: Als iemand is aangehouden & moet voor raadkamer
verschijnen, dan zit je in procedure voorlopige hechtenis en dat is GO.
OO: de PdK heeft beslist om te dagvaarden, dat is een rechtstreekse dagvaarding. Dat is sowieso een
OO, want een GO kan nooit lijden tot een rechtstreekse dagvaarding.
Bv.: De PdK heeft die feiten geseponeerd, kan dat alleen een OO zijn, want PdK kan geen feiten
seponeren als ze bij een rechter zitten. Dan heeft hij daar geen vat meer op.
Bij GO kun je alleen bij fase 2 geraken via filterprocedure. Moet via beschikking tot verwijzing van de
raadkamer.
Zou je ook geen vooronderzoek kunnen hebben en direct naar fase 2? In theorie wel, maar je hebt een
vooronderzoek omdat je bewijs moet verzamelen, het is bedoeling om strafdossier voor te leggen aan
de rechter en in dat strafdossier zit alles wat in het vooronderzoek is gedaan en dan kan rechter het
bewijs eruit halen om beslissing te nemen over de zaak.
Je kan als slachtoffer bv. Rechtstreeks dagvaarden, als het niet om misdaden gaat, je kan doen voor
overtredingen of wanbedrijven. Bv.: Bij verkeerszaken de persoon rechtstreeks dagvaarden voor de
politierechtbank, zodat dat ook mee in de zaak zit.
Kenmerken van het vooronderzoek
Geheim karakter van het vooronderzoek
Wettelijke grondslag:
4
