Europese Politieke Integratie 2025
1
,Europese Politieke Integratie 2025
INHOUDSOPGAVE
1. THEORETISCHE BENADERINGEN ................................................................................................... 5
1.1. THEORIEËN VANAF WOI TOT KORT NA WOII ..................................................................................... 6
1.2. THEORIEËN DIE DE FEITELIJKE INTEGRATIE VANAF ’50 TRACHTEN TE VERKLAREN .................................... 8
2. EUROPA NA WO II ......................................................................................................................... 11
2.1. INLEIDING...................................................................................................................................... 12
2.2. O.E.E.S. ....................................................................................................................................... 13
2.3. RAAD VAN EUROPA ........................................................................................................................ 16
2.4. PACT VAN BRUSSEL (MAART 1948) ................................................................................................. 17
3. E.G.K.S.: SOEVEREINITEITSOVERDRACHT................................................................................... 19
3.1. 9 MEI 1950 - DE GEBOORTEDAG VAN EUROPA ................................................................................... 19
3.2. WAT VOORAF GAAT OP 9 MEI .......................................................................................................... 19
3.3. 1951: ONDERTEKENING VAN HET EGKS-VERDRAG .............................................................................. 21
4. MISLUKKING EDG EN EPG ............................................................................................................ 23
4.1. ACHTERGROND: KOUDE OORLOG EN DUITSE HERBEWAPENING .......................................................... 23
4.2. PLAN PLÉVEN EN DE EUROPESE DEFENSIEGEMEENSCHAP (EDG) ........................................................ 23
4.3. WAT GEBEURDE DAARNA? ..............................................................................................................26
5. VERDRAGEN VAN ROME ..............................................................................................................28
5.1. MONNET HERPAKT ZICH .................................................................................................................28
5.2. NAAST EURATOM, NOG EEN ANDER IDEE ...........................................................................................28
5.3. ZOMER 1955: BIJEENKOMST IN MESSINA ..........................................................................................29
5.4. DE SPAAK-NOTA EN DE SLOTONDERHANDELINGEN............................................................................30
5.5. DE VERDRAGEN VAN ROME ..............................................................................................................30
6. TEGENREACTIE.............................................................................................................................. 33
6.1. EERSTE TEGENREACTIE: DE EUROPESE VRIJHANDELSASSOCIATIE (EFTA) ............................................ 33
6.2. TWEEDE TEGENREACTIE: TOETREDINGSVERZOEKEN ........................................................................... 33
7. MALAISE IN DE JAREN ZESTIG .....................................................................................................36
7.1. DE INITIATIEVEN VAN CHARLES DE GAULLE ....................................................................................... 37
2
,Europese Politieke Integratie 2025
7.2. DE BERLIJNCRISIS (1961) ................................................................................................................39
7.3. DE CRISIS VAN 1965: DE “LEGE-STOELPOLITIEK” ...............................................................................43
8. DECEMBER 1969: DEN HAAG....................................................................................................... 44
8.1. MACHTSWISSEL IN FRANKRIJK (1969) ............................................................................................ 44
8.2. MACHTSWISSEL IN (WEST-)DUITSLAND .......................................................................................... 44
8.3. DECEMBER 1969 – TOP VAN DEN HAAG ...........................................................................................45
8.4. HET VOORSTEL VAN POMPIDOU: DE TRIPTIEK .................................................................................. 46
9. EUROSCLEROSE ............................................................................................................................ 53
9.1. SITUATIE NA DE TOP VAN DEN HAAG (EINDE JAREN 1960) ................................................................. 53
9.2. JAREN 1970-1980: EUROSCLEROSE EN STILSTAND IN EUROPA ............................................................54
9.3. TOPONTMOETING IN PARIJS: DECEMBER 1974 ..................................................................................56
9.4. ENKELE ‘LICHTPUNTJES’ .................................................................................................................. 61
10. INITIATIEVEN OM INTEGRATIE WEER VOORUIT HELPEN: NAAR DE EUROPESE AKTE ..............65
10.1. TUSSENDOOR: DE VAL VAN DE ZUID-EUROPESE DICTATUREN ............................................................65
10.2. EIND JAREN ’70 – BEGIN JAREN ’80: SPANNINGEN ROND HET EUROPESE BUDGET ..................................67
10.3. JUNI 1984 – TOP VAN FONTAINEBLEAU: KEERPUNT VOOR EUROPA.................................................. 68
10.4. OPRICHTING COMITÉES ................................................................................................................. 71
10.5. JACQUES DELORS ALS COMMISSIEVOORZITTER .............................................................................. 72
10.6. TOP VAN MILAAN: JUNI 1985 ........................................................................................................74
10.7. 2–3 DECEMBER 1985: GOEDKEURING VAN DE EUROPESE AKTE ......................................................... 75
11. TOETREDING SPANJE EN PORTUGAL........................................................................................78
12. NA DE EUROPESE AKTE: INITIATIEVEN VAN DE COMMISSIE DELORS ...................................79
12.1. EUROPA’S BUDGET.......................................................................................................................79
12.2. HET DRIELUIK VAN DELORS (DELORS I / PAKKET-DELORS) .............................................................. 80
12.3. 9 NOVEMBER 1989: DE INEENSTORTING VAN HET COMMUNISME ......................................................82
12.4. HET PLAN VAN KOHL ....................................................................................................................85
12.5. TOP VAN DUBLIN (1990) .............................................................................................................. 90
13. HET VERDRAG VAN MAASTRICHT ............................................................................................. 91
13.1. HET LUXEMBURGSE IDEE (APRIL 1991) ........................................................................................... 91
13.2. TWEEDE HELFT VAN 1991: NEDERLANDS VOORZITTERSCHAP ........................................................... 94
13.3. DECEMBER 1991: TOP VAN MAASTRICHT .......................................................................................95
13.4. FASEN NAAR DE EURO ................................................................................................................. 101
3
,Europese Politieke Integratie 2025
13.5. GRIEKENLAND EN DE EUROCRISIS ................................................................................................ 102
13.6. EUROCRISIS ............................................................................................................................... 103
14. NA MAASTRICHT ...................................................................................................................... 106
14.1. HET VERDRAG VAN MAASTRICHT: RATIFICATIE EN REACTIES........................................................... 107
14.2. TURBULENTIE OP DE FINANCIËLE MARKTEN ....................................................................................111
14.3. UITBREIDING VAN DE EUROPESE UNIE........................................................................................... 112
14.4. EU-UITBREIDING EN WERELDSITUATIE NA 1995 .............................................................................. 113
15. NAAR AMSTERDAM .................................................................................................................. 115
15.1. EVALUATIE NA MAASTRICHT ........................................................................................................ 115
15.2. VERDRAG VAN AMSTERDAM ......................................................................................................... 117
16. NAAR NICE ................................................................................................................................. 119
16.1. REDEN VAN DE BIJEENKOMST ....................................................................................................... 119
16.2. DE TOP VAN NICE........................................................................................................................ 119
16.3. BELANGRIJKE BESLISSINGEN VAN NICE .......................................................................................... 119
16.4. EVALUATIE EN NIEUWE MANIER VAN WERKEN ............................................................................... 120
17. NA NICE ...................................................................................................................................... 121
17.1. INWERKINGTREDING VAN HET VERDRAG VAN NICE ......................................................................... 121
17.2. HET BELGISCHE VOORZITTERSCHAP EN DE VERKLARING VAN LAKEN................................................ 122
17.3. BEGIN 2002: CONVENTIE BEGINT TE WERKEN ............................................................................... 123
17.4. EINDTEKST: ZOMER 2003 ........................................................................................................... 123
17.5. EUROPESE GRONDWET: INHOUDELIJK .......................................................................................... 124
17.6. NIEUWIGHEDEN VAN DE EUROPESE GRONDWET ........................................................................... 125
17.7. RATIfiCATIE EN GRONDWETTELIJK VERDRAG ................................................................................ 126
17.8. VAN EUROPESE GRONDWET NAAR VERDRAG VAN LISSABON.......................................................... 127
18. BREXIT ....................................................................................................................................... 128
18.1. NOBELPRIJS VOOR DE VREDE 2012 .............................................................................................. 128
18.2. VERSCHIL NATIONALE EN EUROPESE POLITIEK .............................................................................. 129
18.3. CONTEXT: EUROCRISIS EN BRITSE POLITIEK .................................................................................. 130
18.4. REFERENDUM JUNI 2016 ............................................................................................................. 131
18.5. WAT IS VERANDERD NA BREXIT? ................................................................................................. 132
4
,Europese Politieke Integratie 2025
1. THEORETISCHE BENADERINGEN
INLEIDEND STUKJE:
In de jaren ’40 en ’50 begon het proces van Europese eenmaking. Dat was toen een heel nieuw en vreemd
concept, omdat landen:
- tot dan toe altijd de hoogste macht (soevereiniteit) over zichzelf hadden;
- alleen onderling afspraken maakten, bijvoorbeeld via verdragen of allianties.
Met de Europese Unie ontstond er iets nieuws: landen droegen een deel van hun macht af aan
een bovenliggende instantie – iets wat boven de nationale staten stond. Dat noemen we supranationaal.
(= boven het nationale niveau.). landen verliezen dus een stukje van hun soevereiniteit.
ßàIntergouvernementeel = samenwerking tussen regeringen, maar zonder dat ze macht afstaan aan een
bovenliggende instantie. Landen blijven dus volledig soeverein en kunnen zich terugtrekken wanneer ze
willen. Bijvoorbeeld: Raad van Europa: landen maken afspraken, maar die zijn niet bindend zoals in de EU.
De EU is vanaf het begin al supranationaal geweest. Dat maakt haar uniek in de wereld. Omdat dit zo
uitzonderlijk is, ontstonden er verschillende theorieën om te verklaren hoe die integratie werkt en hoe ze
verder zal evolueren. Wetenschappers probeerden te voorspellen hoe de EU zich zou ontwikkelen:
- Sommigen dachten dat het supranationale karakter steeds sterker zou worden → meer macht naar
Europa.
- Anderen dachten dat het beperkt zou blijven → landen blijven het belangrijkst.
Hieruit ontstonden verschillende theoretische benaderingen. De twee bekendste zijn: (zie straks meer)
1. Intergouvernementele theorie
o Focus: de belangen van lidstaten.
o Gaat ervan uit dat elke staat eigen belangen heeft en die verdedigt in Europese
onderhandelingen.
o Beslissingen ontstaan vooral tijdens grote Europese toppen (zoals de Europese Raad),
waar staats- en regeringsleiders samenkomen.
o Europese integratie = het resultaat van nationale onderhandelingen.
2. Neo-functionalisme
o Focus: de Europese instellingen
o Deze theorie zegt: de echte integratie gebeurt niet op de toppen tussen regeringsleiders,
maar binnen de Europese instellingen zelf.
o Kleine stappen in samenwerking (bijv. in de economie) leiden vanzelf tot meer integratie
op andere terreinen. Dat heet het “spillover-effect” (overloopeffect). Zie straks
5
,Europese Politieke Integratie 2025
1.1. THEORIEËN VANAF WOI TOT KORT NA WOII
Na twee verwoestende wereldoorlogen begonnen denkers, politici en academici na te denken over hoe Europa
zijn toekomst veiliger kon maken. Uit die zoektocht ontstonden drie belangrijke ideeën of theorieën:
1.1.1. FEDERALISME
Veel denkers en politici droomden van een federale Europese staat, de zogenoemde “Verenigde Staten
van Europa”. Hun overtuiging: nationale staten alleen kunnen de veiligheid van hun burgers niet langer
garanderen.
- Europa had in korte tijd twee wereldoorlogen meegemaakt.
- Als elk land apart blijft handelen, zullen er altijd nieuwe conflicten ontstaan.
- De oplossing: landen verenigen in één groter geheel dat over oorlog en vrede beslist.
Een federatie?
- Elk land blijft bestaan, met zijn eigen bestuur (zoals deelstaten in de VS). Maar er komt één
overkoepelende Europese overheid die bevoegd is voor gezamenlijke zaken (zoals defensie,
buitenlandse politiek, munt, enz.).
Kritiek: Andere denkers vonden dit onrealistisch (een utopie):
- Mensen voelen zich vooral verbonden met hun eigen land, niet met “Europa”.
- De oorzaken van ruzies tussen staten verdwijnen niet zomaar door één superstaat te maken —
ze verplaatsen zich enkel naar een hoger niveau.
1.1.2. FUNCTIONALISME
De functionalisten vertrokken van dezelfde bezorgdheid als de federalisten: Europa is verdeeld, staten
maken ruzie, de veiligheid is bedreigd. Maar hun oplossing was heel anders: Geen grote politieke
superstaat, maar praktische samenwerking per onderwerp.
- Niet alles moet “politiek” worden opgelost.
- Kijk per probleem welk niveau het best geschikt is om het op te lossen.
- Richt daar functionele organisaties voor op.
à Dus: geen één grote Europese overheid, maar verschillende samenwerkingsverbanden per thema.
Voorbeeld: Scheepvaart → een internationale scheepvaartcommissie die regels maakt voor zeevaart.
Samenwerking georganiseerd waar het nuttig is, zonder de soevereiniteit van landen volledig af te staan.
Functionalisme is rationeel en praktisch: → los concrete problemen samen op, → zonder meteen een groot
politiek project te willen creëren. (ßà Federalisme)
6
,Europese Politieke Integratie 2025
1.1.3. TRANSACTIONALISME/PLURALISME
- De derde groep denkers verwierp zowel het federalisme als het functionalisme wegens “te
idealistisch”.
- Zij benadrukten dat staten altijd de kern van het internationale systeem zullen blijven.
o Staten houden altijd de macht in handen.
o De wereld (en dus ook Europa) zal altijd bestaan uit aparte staten met elk:
§ een eigen taal, eigen cultuur en eigen gewoonten.
o Mensen voelen zich loyaal aan hun land, niet aan een “Europa”.
- Staten kunnen onderling afspraken maken (bijvoorbeeld verdragen sluiten of organisaties
oprichten). Zulke samenwerkingen zijn intergouvernementeel: landen werken samen, maar geven
geen macht af. Er komt geen supranationale autoriteit boven hen te staan.
Europese samenwerking is mogelijk, maar altijd op basis van onafhankelijke staten. Landen
blijven soeverein, en er komt geen echte Europese superstaat.
7
,Europese Politieke Integratie 2025
1.2. THEORIEËN DIE DE FEITELIJKE INTEGRATIE VANAF ’50 TRACHTEN TE
VERKLAREN
Vanaf ’50 begon de Europese integratie, met als startpunt de EGKS Om te verklaren hoe en waarom dat
proces van Europese eenmaking zich verder ontwikkelde, ontstonden er twee grote grand theories
1.2.1. NEO-FUNCTIONALISME
- Het neo-functionalisme probeert te verklaren waarom landen bereid zijn om een deel van
hun soevereiniteit af te staan aan een boven-nationaal niveau — iets wat boven de nationale
regeringen staat. Dit gebeurde al bij de oprichting van de EGKS (1950):
o Landen besloten samen te werken op het gebied van kolen en staal, de basis van hun
oorlogsindustrie.
o Tegelijk werd er een Europees Hof van Justitie opgericht dat moest toezien op de naleving
van de regels. Beslissingen konden boven de lidstaten genomen én afgedwongen worden.
à Dat was het begin van iets nieuws: landen gaven een stukje macht af aan een supranationale instantie.
- Het neo-functionalisme bouwt voort op het functionalisme, maar met een nieuwe invulling.
o Functionalisten: “we regelen eerst kolen en staal samen, dan zien we wel wat functioneel
is om samen te regelen”
o Neofunctionalisten: “we vetrekken vanuit een samenwerking voor kolen en staal maar dit
zal ertoe leiden dat de EGKS steeds groter zal worden”
- Volgens de neo-functionalisten gebeurt er iets vanzelf zodra landen beginnen samen te werken in
één sector.
o De samenwerking rolt verder als een sneeuwbal: van het ene domein vloeit het andere
voort. Dit wordt het spill-over effect genoemd:
§ Men begint met samenwerking op één gebied: kolen en staal (EGKS).
Dat is logisch en functioneel, want iedereen profiteert ervan.
§ Maar dat domein raakt automatisch aan andere thema’s:
• Transport (hoe vervoer je kolen en staal?)
• Energie (hoe produceer je staal duurzaam?)
• Arbeid (arbeidsvoorwaarden in de mijnbouw, enz.)
§ Om al die samenhangende kwesties te regelen, zijn meer instellingen en
regels nodig.--> De Europese integratie breidt zich vanzelf uit.
- Het neo-functionalisme benadrukt sterk de rol van de Europese instellingen:
o De Hoge Autoriteit (de voorloper van de huidige Europese Commissie) werd opgericht
om het kolen- en staalbeleid te beheren. Deze instelling kreeg beslissingsrecht.
§ Dat zorgde voor druk om ook andere thema’s door diezelfde instantie te laten
regelen en moesten er in verloop van tijd dus meer instellingen bijkomen wat
uiteindelijkzou leiden tot de EU.
8
,Europese Politieke Integratie 2025
- De theorie heeft veel verklaringskracht, maar werkt niet altijd in de praktijk. Er zijn
duidelijke momenten waarop de “sneeuwbal” stopt met rollen.
o Voorbeeld 1: Stilstand in de jaren ’60 en ’70
§ In deze periode gebeurde weinig op het vlak van verdere Europese integratie.
§ Volgens de theorie zou integratie automatisch verder moeten gaan, maar dat
bleek niet waar. Soms houden nationale belangen het proces tegen.
o Voorbeeld 2: Asiel- en migratiebeleid
§ Volgens het neo-functionalisme zou het afschaffen van binnengrenzen automatisch
leiden tot een gezamenlijk Europees migratiebeleid (logisch gevolg van spill-over).
§ In werkelijkheid is dat niet gebeurd:
• Binnen de EU zijn er geen grenscontroles meer (vrij verkeer van personen).
• Maar asiel en migratie worden nog steeds door elke lidstaat
afzonderlijk beslist.
Conclusie: de automatische spill-over bestaat niet altijd. Integratie kan stokken of zelfs achteruitgaan,
afhankelijk van politieke wil en nationale belangen.
1.2.2. INTERGOUVERNEMENTALISME
- Intergouvernementalisme betekent letterlijk: samenwerking tussen regeringen.
o Volgens deze theorie is Europese integratie geen automatisch proces, maar een bewuste
keuze van de lidstaten zelf.
- Enkele kernprincipes van intergouvernementalisme:
o Lidstaten blijven de baas
§ De echte macht ligt bij de nationale regeringen, niet bij Europese instellingen.
§ Landen regelen enkel samen wat ze zelf willen en in hun eigen belang achten.
o Geen automatische dynamiek
§ In tegenstelling tot het neo-functionalisme (waar integratie vanzelf verder rolt),
zegt het intergouvernementalisme: er gebeurt niets, tenzij landen dat bewust
beslissen.
o Vrijblijvende samenwerking
§ Europese samenwerking is volgens deze theorie geen “point of no return”.
§ Landen kunnen op elk moment stoppen of zich terugtrekken uit afspraken.
§ Het gaat dus om samenwerking, niet om echte integratie.
Bijvoorbeeld: Asiel en migratiebeleid, Lidstaten houden dit bewust in eigen handen.
Ze kiezen er zelf voor om geen Europees beleid te maken, omdat ze vinden dat dit te gevoelig is.
9
, Europese Politieke Integratie 2025
Hoewel het intergouvernementalisme goed uitlegt waarom landen soms niét samenwerken,
kan het niet alles verklaren wat er in de EU gebeurt:
- Europese integratie is meestal eenrichtingsverkeer
o In de praktijk worden steeds meer bevoegdheden naar het Europese niveau
overgeheveld.
o Er zijn bijna geen gevallen waarin bevoegdheden teruggaan naar de lidstaten.
Dat wijst op een dynamiek die verdergaat dan enkel vrijwillige samenwerking.
- Moeilijk te verklaren voorbeelden
o Uitbreiding van de EU: De EU groeide van 6 naar 27 lidstaten.
§ Oude lidstaten (zoals Italië of Spanje) hadden daar geen direct voordeel van.
Toch stemden ze in met de uitbreiding. Bovendien betekende meer lidstaten
dat elk land minder invloed kreeg.
§ Rationeel gezien geen voordeel → toch gebeurde het. Dat is moeilijk te
verklaren vanuit puur nationale belangen. Hier kan intergouvernementalisme niet
mee om.
10
1
,Europese Politieke Integratie 2025
INHOUDSOPGAVE
1. THEORETISCHE BENADERINGEN ................................................................................................... 5
1.1. THEORIEËN VANAF WOI TOT KORT NA WOII ..................................................................................... 6
1.2. THEORIEËN DIE DE FEITELIJKE INTEGRATIE VANAF ’50 TRACHTEN TE VERKLAREN .................................... 8
2. EUROPA NA WO II ......................................................................................................................... 11
2.1. INLEIDING...................................................................................................................................... 12
2.2. O.E.E.S. ....................................................................................................................................... 13
2.3. RAAD VAN EUROPA ........................................................................................................................ 16
2.4. PACT VAN BRUSSEL (MAART 1948) ................................................................................................. 17
3. E.G.K.S.: SOEVEREINITEITSOVERDRACHT................................................................................... 19
3.1. 9 MEI 1950 - DE GEBOORTEDAG VAN EUROPA ................................................................................... 19
3.2. WAT VOORAF GAAT OP 9 MEI .......................................................................................................... 19
3.3. 1951: ONDERTEKENING VAN HET EGKS-VERDRAG .............................................................................. 21
4. MISLUKKING EDG EN EPG ............................................................................................................ 23
4.1. ACHTERGROND: KOUDE OORLOG EN DUITSE HERBEWAPENING .......................................................... 23
4.2. PLAN PLÉVEN EN DE EUROPESE DEFENSIEGEMEENSCHAP (EDG) ........................................................ 23
4.3. WAT GEBEURDE DAARNA? ..............................................................................................................26
5. VERDRAGEN VAN ROME ..............................................................................................................28
5.1. MONNET HERPAKT ZICH .................................................................................................................28
5.2. NAAST EURATOM, NOG EEN ANDER IDEE ...........................................................................................28
5.3. ZOMER 1955: BIJEENKOMST IN MESSINA ..........................................................................................29
5.4. DE SPAAK-NOTA EN DE SLOTONDERHANDELINGEN............................................................................30
5.5. DE VERDRAGEN VAN ROME ..............................................................................................................30
6. TEGENREACTIE.............................................................................................................................. 33
6.1. EERSTE TEGENREACTIE: DE EUROPESE VRIJHANDELSASSOCIATIE (EFTA) ............................................ 33
6.2. TWEEDE TEGENREACTIE: TOETREDINGSVERZOEKEN ........................................................................... 33
7. MALAISE IN DE JAREN ZESTIG .....................................................................................................36
7.1. DE INITIATIEVEN VAN CHARLES DE GAULLE ....................................................................................... 37
2
,Europese Politieke Integratie 2025
7.2. DE BERLIJNCRISIS (1961) ................................................................................................................39
7.3. DE CRISIS VAN 1965: DE “LEGE-STOELPOLITIEK” ...............................................................................43
8. DECEMBER 1969: DEN HAAG....................................................................................................... 44
8.1. MACHTSWISSEL IN FRANKRIJK (1969) ............................................................................................ 44
8.2. MACHTSWISSEL IN (WEST-)DUITSLAND .......................................................................................... 44
8.3. DECEMBER 1969 – TOP VAN DEN HAAG ...........................................................................................45
8.4. HET VOORSTEL VAN POMPIDOU: DE TRIPTIEK .................................................................................. 46
9. EUROSCLEROSE ............................................................................................................................ 53
9.1. SITUATIE NA DE TOP VAN DEN HAAG (EINDE JAREN 1960) ................................................................. 53
9.2. JAREN 1970-1980: EUROSCLEROSE EN STILSTAND IN EUROPA ............................................................54
9.3. TOPONTMOETING IN PARIJS: DECEMBER 1974 ..................................................................................56
9.4. ENKELE ‘LICHTPUNTJES’ .................................................................................................................. 61
10. INITIATIEVEN OM INTEGRATIE WEER VOORUIT HELPEN: NAAR DE EUROPESE AKTE ..............65
10.1. TUSSENDOOR: DE VAL VAN DE ZUID-EUROPESE DICTATUREN ............................................................65
10.2. EIND JAREN ’70 – BEGIN JAREN ’80: SPANNINGEN ROND HET EUROPESE BUDGET ..................................67
10.3. JUNI 1984 – TOP VAN FONTAINEBLEAU: KEERPUNT VOOR EUROPA.................................................. 68
10.4. OPRICHTING COMITÉES ................................................................................................................. 71
10.5. JACQUES DELORS ALS COMMISSIEVOORZITTER .............................................................................. 72
10.6. TOP VAN MILAAN: JUNI 1985 ........................................................................................................74
10.7. 2–3 DECEMBER 1985: GOEDKEURING VAN DE EUROPESE AKTE ......................................................... 75
11. TOETREDING SPANJE EN PORTUGAL........................................................................................78
12. NA DE EUROPESE AKTE: INITIATIEVEN VAN DE COMMISSIE DELORS ...................................79
12.1. EUROPA’S BUDGET.......................................................................................................................79
12.2. HET DRIELUIK VAN DELORS (DELORS I / PAKKET-DELORS) .............................................................. 80
12.3. 9 NOVEMBER 1989: DE INEENSTORTING VAN HET COMMUNISME ......................................................82
12.4. HET PLAN VAN KOHL ....................................................................................................................85
12.5. TOP VAN DUBLIN (1990) .............................................................................................................. 90
13. HET VERDRAG VAN MAASTRICHT ............................................................................................. 91
13.1. HET LUXEMBURGSE IDEE (APRIL 1991) ........................................................................................... 91
13.2. TWEEDE HELFT VAN 1991: NEDERLANDS VOORZITTERSCHAP ........................................................... 94
13.3. DECEMBER 1991: TOP VAN MAASTRICHT .......................................................................................95
13.4. FASEN NAAR DE EURO ................................................................................................................. 101
3
,Europese Politieke Integratie 2025
13.5. GRIEKENLAND EN DE EUROCRISIS ................................................................................................ 102
13.6. EUROCRISIS ............................................................................................................................... 103
14. NA MAASTRICHT ...................................................................................................................... 106
14.1. HET VERDRAG VAN MAASTRICHT: RATIFICATIE EN REACTIES........................................................... 107
14.2. TURBULENTIE OP DE FINANCIËLE MARKTEN ....................................................................................111
14.3. UITBREIDING VAN DE EUROPESE UNIE........................................................................................... 112
14.4. EU-UITBREIDING EN WERELDSITUATIE NA 1995 .............................................................................. 113
15. NAAR AMSTERDAM .................................................................................................................. 115
15.1. EVALUATIE NA MAASTRICHT ........................................................................................................ 115
15.2. VERDRAG VAN AMSTERDAM ......................................................................................................... 117
16. NAAR NICE ................................................................................................................................. 119
16.1. REDEN VAN DE BIJEENKOMST ....................................................................................................... 119
16.2. DE TOP VAN NICE........................................................................................................................ 119
16.3. BELANGRIJKE BESLISSINGEN VAN NICE .......................................................................................... 119
16.4. EVALUATIE EN NIEUWE MANIER VAN WERKEN ............................................................................... 120
17. NA NICE ...................................................................................................................................... 121
17.1. INWERKINGTREDING VAN HET VERDRAG VAN NICE ......................................................................... 121
17.2. HET BELGISCHE VOORZITTERSCHAP EN DE VERKLARING VAN LAKEN................................................ 122
17.3. BEGIN 2002: CONVENTIE BEGINT TE WERKEN ............................................................................... 123
17.4. EINDTEKST: ZOMER 2003 ........................................................................................................... 123
17.5. EUROPESE GRONDWET: INHOUDELIJK .......................................................................................... 124
17.6. NIEUWIGHEDEN VAN DE EUROPESE GRONDWET ........................................................................... 125
17.7. RATIfiCATIE EN GRONDWETTELIJK VERDRAG ................................................................................ 126
17.8. VAN EUROPESE GRONDWET NAAR VERDRAG VAN LISSABON.......................................................... 127
18. BREXIT ....................................................................................................................................... 128
18.1. NOBELPRIJS VOOR DE VREDE 2012 .............................................................................................. 128
18.2. VERSCHIL NATIONALE EN EUROPESE POLITIEK .............................................................................. 129
18.3. CONTEXT: EUROCRISIS EN BRITSE POLITIEK .................................................................................. 130
18.4. REFERENDUM JUNI 2016 ............................................................................................................. 131
18.5. WAT IS VERANDERD NA BREXIT? ................................................................................................. 132
4
,Europese Politieke Integratie 2025
1. THEORETISCHE BENADERINGEN
INLEIDEND STUKJE:
In de jaren ’40 en ’50 begon het proces van Europese eenmaking. Dat was toen een heel nieuw en vreemd
concept, omdat landen:
- tot dan toe altijd de hoogste macht (soevereiniteit) over zichzelf hadden;
- alleen onderling afspraken maakten, bijvoorbeeld via verdragen of allianties.
Met de Europese Unie ontstond er iets nieuws: landen droegen een deel van hun macht af aan
een bovenliggende instantie – iets wat boven de nationale staten stond. Dat noemen we supranationaal.
(= boven het nationale niveau.). landen verliezen dus een stukje van hun soevereiniteit.
ßàIntergouvernementeel = samenwerking tussen regeringen, maar zonder dat ze macht afstaan aan een
bovenliggende instantie. Landen blijven dus volledig soeverein en kunnen zich terugtrekken wanneer ze
willen. Bijvoorbeeld: Raad van Europa: landen maken afspraken, maar die zijn niet bindend zoals in de EU.
De EU is vanaf het begin al supranationaal geweest. Dat maakt haar uniek in de wereld. Omdat dit zo
uitzonderlijk is, ontstonden er verschillende theorieën om te verklaren hoe die integratie werkt en hoe ze
verder zal evolueren. Wetenschappers probeerden te voorspellen hoe de EU zich zou ontwikkelen:
- Sommigen dachten dat het supranationale karakter steeds sterker zou worden → meer macht naar
Europa.
- Anderen dachten dat het beperkt zou blijven → landen blijven het belangrijkst.
Hieruit ontstonden verschillende theoretische benaderingen. De twee bekendste zijn: (zie straks meer)
1. Intergouvernementele theorie
o Focus: de belangen van lidstaten.
o Gaat ervan uit dat elke staat eigen belangen heeft en die verdedigt in Europese
onderhandelingen.
o Beslissingen ontstaan vooral tijdens grote Europese toppen (zoals de Europese Raad),
waar staats- en regeringsleiders samenkomen.
o Europese integratie = het resultaat van nationale onderhandelingen.
2. Neo-functionalisme
o Focus: de Europese instellingen
o Deze theorie zegt: de echte integratie gebeurt niet op de toppen tussen regeringsleiders,
maar binnen de Europese instellingen zelf.
o Kleine stappen in samenwerking (bijv. in de economie) leiden vanzelf tot meer integratie
op andere terreinen. Dat heet het “spillover-effect” (overloopeffect). Zie straks
5
,Europese Politieke Integratie 2025
1.1. THEORIEËN VANAF WOI TOT KORT NA WOII
Na twee verwoestende wereldoorlogen begonnen denkers, politici en academici na te denken over hoe Europa
zijn toekomst veiliger kon maken. Uit die zoektocht ontstonden drie belangrijke ideeën of theorieën:
1.1.1. FEDERALISME
Veel denkers en politici droomden van een federale Europese staat, de zogenoemde “Verenigde Staten
van Europa”. Hun overtuiging: nationale staten alleen kunnen de veiligheid van hun burgers niet langer
garanderen.
- Europa had in korte tijd twee wereldoorlogen meegemaakt.
- Als elk land apart blijft handelen, zullen er altijd nieuwe conflicten ontstaan.
- De oplossing: landen verenigen in één groter geheel dat over oorlog en vrede beslist.
Een federatie?
- Elk land blijft bestaan, met zijn eigen bestuur (zoals deelstaten in de VS). Maar er komt één
overkoepelende Europese overheid die bevoegd is voor gezamenlijke zaken (zoals defensie,
buitenlandse politiek, munt, enz.).
Kritiek: Andere denkers vonden dit onrealistisch (een utopie):
- Mensen voelen zich vooral verbonden met hun eigen land, niet met “Europa”.
- De oorzaken van ruzies tussen staten verdwijnen niet zomaar door één superstaat te maken —
ze verplaatsen zich enkel naar een hoger niveau.
1.1.2. FUNCTIONALISME
De functionalisten vertrokken van dezelfde bezorgdheid als de federalisten: Europa is verdeeld, staten
maken ruzie, de veiligheid is bedreigd. Maar hun oplossing was heel anders: Geen grote politieke
superstaat, maar praktische samenwerking per onderwerp.
- Niet alles moet “politiek” worden opgelost.
- Kijk per probleem welk niveau het best geschikt is om het op te lossen.
- Richt daar functionele organisaties voor op.
à Dus: geen één grote Europese overheid, maar verschillende samenwerkingsverbanden per thema.
Voorbeeld: Scheepvaart → een internationale scheepvaartcommissie die regels maakt voor zeevaart.
Samenwerking georganiseerd waar het nuttig is, zonder de soevereiniteit van landen volledig af te staan.
Functionalisme is rationeel en praktisch: → los concrete problemen samen op, → zonder meteen een groot
politiek project te willen creëren. (ßà Federalisme)
6
,Europese Politieke Integratie 2025
1.1.3. TRANSACTIONALISME/PLURALISME
- De derde groep denkers verwierp zowel het federalisme als het functionalisme wegens “te
idealistisch”.
- Zij benadrukten dat staten altijd de kern van het internationale systeem zullen blijven.
o Staten houden altijd de macht in handen.
o De wereld (en dus ook Europa) zal altijd bestaan uit aparte staten met elk:
§ een eigen taal, eigen cultuur en eigen gewoonten.
o Mensen voelen zich loyaal aan hun land, niet aan een “Europa”.
- Staten kunnen onderling afspraken maken (bijvoorbeeld verdragen sluiten of organisaties
oprichten). Zulke samenwerkingen zijn intergouvernementeel: landen werken samen, maar geven
geen macht af. Er komt geen supranationale autoriteit boven hen te staan.
Europese samenwerking is mogelijk, maar altijd op basis van onafhankelijke staten. Landen
blijven soeverein, en er komt geen echte Europese superstaat.
7
,Europese Politieke Integratie 2025
1.2. THEORIEËN DIE DE FEITELIJKE INTEGRATIE VANAF ’50 TRACHTEN TE
VERKLAREN
Vanaf ’50 begon de Europese integratie, met als startpunt de EGKS Om te verklaren hoe en waarom dat
proces van Europese eenmaking zich verder ontwikkelde, ontstonden er twee grote grand theories
1.2.1. NEO-FUNCTIONALISME
- Het neo-functionalisme probeert te verklaren waarom landen bereid zijn om een deel van
hun soevereiniteit af te staan aan een boven-nationaal niveau — iets wat boven de nationale
regeringen staat. Dit gebeurde al bij de oprichting van de EGKS (1950):
o Landen besloten samen te werken op het gebied van kolen en staal, de basis van hun
oorlogsindustrie.
o Tegelijk werd er een Europees Hof van Justitie opgericht dat moest toezien op de naleving
van de regels. Beslissingen konden boven de lidstaten genomen én afgedwongen worden.
à Dat was het begin van iets nieuws: landen gaven een stukje macht af aan een supranationale instantie.
- Het neo-functionalisme bouwt voort op het functionalisme, maar met een nieuwe invulling.
o Functionalisten: “we regelen eerst kolen en staal samen, dan zien we wel wat functioneel
is om samen te regelen”
o Neofunctionalisten: “we vetrekken vanuit een samenwerking voor kolen en staal maar dit
zal ertoe leiden dat de EGKS steeds groter zal worden”
- Volgens de neo-functionalisten gebeurt er iets vanzelf zodra landen beginnen samen te werken in
één sector.
o De samenwerking rolt verder als een sneeuwbal: van het ene domein vloeit het andere
voort. Dit wordt het spill-over effect genoemd:
§ Men begint met samenwerking op één gebied: kolen en staal (EGKS).
Dat is logisch en functioneel, want iedereen profiteert ervan.
§ Maar dat domein raakt automatisch aan andere thema’s:
• Transport (hoe vervoer je kolen en staal?)
• Energie (hoe produceer je staal duurzaam?)
• Arbeid (arbeidsvoorwaarden in de mijnbouw, enz.)
§ Om al die samenhangende kwesties te regelen, zijn meer instellingen en
regels nodig.--> De Europese integratie breidt zich vanzelf uit.
- Het neo-functionalisme benadrukt sterk de rol van de Europese instellingen:
o De Hoge Autoriteit (de voorloper van de huidige Europese Commissie) werd opgericht
om het kolen- en staalbeleid te beheren. Deze instelling kreeg beslissingsrecht.
§ Dat zorgde voor druk om ook andere thema’s door diezelfde instantie te laten
regelen en moesten er in verloop van tijd dus meer instellingen bijkomen wat
uiteindelijkzou leiden tot de EU.
8
,Europese Politieke Integratie 2025
- De theorie heeft veel verklaringskracht, maar werkt niet altijd in de praktijk. Er zijn
duidelijke momenten waarop de “sneeuwbal” stopt met rollen.
o Voorbeeld 1: Stilstand in de jaren ’60 en ’70
§ In deze periode gebeurde weinig op het vlak van verdere Europese integratie.
§ Volgens de theorie zou integratie automatisch verder moeten gaan, maar dat
bleek niet waar. Soms houden nationale belangen het proces tegen.
o Voorbeeld 2: Asiel- en migratiebeleid
§ Volgens het neo-functionalisme zou het afschaffen van binnengrenzen automatisch
leiden tot een gezamenlijk Europees migratiebeleid (logisch gevolg van spill-over).
§ In werkelijkheid is dat niet gebeurd:
• Binnen de EU zijn er geen grenscontroles meer (vrij verkeer van personen).
• Maar asiel en migratie worden nog steeds door elke lidstaat
afzonderlijk beslist.
Conclusie: de automatische spill-over bestaat niet altijd. Integratie kan stokken of zelfs achteruitgaan,
afhankelijk van politieke wil en nationale belangen.
1.2.2. INTERGOUVERNEMENTALISME
- Intergouvernementalisme betekent letterlijk: samenwerking tussen regeringen.
o Volgens deze theorie is Europese integratie geen automatisch proces, maar een bewuste
keuze van de lidstaten zelf.
- Enkele kernprincipes van intergouvernementalisme:
o Lidstaten blijven de baas
§ De echte macht ligt bij de nationale regeringen, niet bij Europese instellingen.
§ Landen regelen enkel samen wat ze zelf willen en in hun eigen belang achten.
o Geen automatische dynamiek
§ In tegenstelling tot het neo-functionalisme (waar integratie vanzelf verder rolt),
zegt het intergouvernementalisme: er gebeurt niets, tenzij landen dat bewust
beslissen.
o Vrijblijvende samenwerking
§ Europese samenwerking is volgens deze theorie geen “point of no return”.
§ Landen kunnen op elk moment stoppen of zich terugtrekken uit afspraken.
§ Het gaat dus om samenwerking, niet om echte integratie.
Bijvoorbeeld: Asiel en migratiebeleid, Lidstaten houden dit bewust in eigen handen.
Ze kiezen er zelf voor om geen Europees beleid te maken, omdat ze vinden dat dit te gevoelig is.
9
, Europese Politieke Integratie 2025
Hoewel het intergouvernementalisme goed uitlegt waarom landen soms niét samenwerken,
kan het niet alles verklaren wat er in de EU gebeurt:
- Europese integratie is meestal eenrichtingsverkeer
o In de praktijk worden steeds meer bevoegdheden naar het Europese niveau
overgeheveld.
o Er zijn bijna geen gevallen waarin bevoegdheden teruggaan naar de lidstaten.
Dat wijst op een dynamiek die verdergaat dan enkel vrijwillige samenwerking.
- Moeilijk te verklaren voorbeelden
o Uitbreiding van de EU: De EU groeide van 6 naar 27 lidstaten.
§ Oude lidstaten (zoals Italië of Spanje) hadden daar geen direct voordeel van.
Toch stemden ze in met de uitbreiding. Bovendien betekende meer lidstaten
dat elk land minder invloed kreeg.
§ Rationeel gezien geen voordeel → toch gebeurde het. Dat is moeilijk te
verklaren vanuit puur nationale belangen. Hier kan intergouvernementalisme niet
mee om.
10
