Samenvatting - Functieleer

Functieleer deel 1
Hoofdstuk 1 – Situering van psychologie als
wetenschap en functieleer als basisdomein
Wat is psychologie?
 Verschillende betekenissen:
o Alledaagse psychologie. (het gedrag van anderen verklaren)
o Toegepaste psychologie.
o Psychologie als wetenschap.

Begripsomschrijving
 Grieks: psyche (ziel/geest) + logos (woord/leer) → “zielkunde”. = wetenschap van de geest.
 Belangrijk onderscheid: geest – lichaam (mind-body problem).
 Plato: andere wetten voor de geest; rol van vrije wil.

René Descartes (1596–1650)
 Dualisme: geest en lichaam gescheiden. Het zijn verschillende dingen.
o res cogitans (denkend ding) vs. res extensa (uitgebreide substantie).
o Interactie via pijnappelklier (epifyse).
 Centraal gelegen
 Niet gelateraliseerd
 Niet correct  melatonine-productie

Pupilgrootte
 Fysisch aspect: reflexmatige lichtregeling.
 Mentaal aspect: beïnvloed door interesse of emotie.
 Voorbeeld: pupil groter bij boeiende beelden of personen.

Monisme
 Geest en lichaam zijn één entiteit, twee aspecten ervan.
 Twee vormen:
o Materialisme:
 Volgens de zijnsleer of ontologie enkel het fysische bestaat (materialisme).
 Volgens de kennisleer of epistemologie  alleen het fysische kunnen we wetenschappelijk
bestuderen (reductionisme)
o Idealisme: werkelijkheid enkel gekend via waarneming/denken.
 Epistemologie: we kennen de werkelijkheid enkel via onze zintuigen en ons eigen denken
(idealisme  solipsisme) (iedereen heeft een andere visie en maakt alles anders mee)
 Ontologisch: alles in de natuur heeft een ziel (panpsychisme)

Gustav Theodor Fechner (1801–1887)
 Grondlegger van de psychofysica.
 Monist; verwerpt Cartesiaans dualisme.
 Aanhanger van het panpsychisme
 Probeert functionele relatie tussen fysisch en psychisch te beschrijven.
o De psychofysica = het vastleggen van de relatie tussen het psychische
en het fysische
o Verdedigt een monistische visie op de relatie tussen het fysische en het psychische als twee facetten
van hetzelfde.
 Elemente der Psychophysik (1860): begin van de experimentele psychologie.

,Hedendaagse opvatting
 Mentale processen zijn fysisch gebonden, maar niet volledig reduceerbaar.

Psychologie is de wetenschap van het gedrag en de factoren die dat beïnvloeden.

 Psychologie = wetenschap van gedrag en determinanten ervan:
o Fysisch en mentaal.
o Zichtbaar en verborgen. (“black box)
o Meerdere factoren, complexe interacties.

1.2 Hedendaagse definitie vanuit een visie op complexiteit van de psychologie
 Mentale processen zijn verbonden aan fysische systemen, maar niet reduceerbaar daartoe.
 Psychologie = wetenschap van gedrag en beïnvloedende factoren (gedragsdeterminanten):
o Fysisch en mentaal
o Zichtbaar en verborgen (“black box”)
o Meerdere factoren en complexe interacties

Drie voorbeelden:

1. Rorschachtest
2. Hawthorne-onderzoek
3. Betula-studie

Rorschach-inktvlekkentest (Hermann Rorschach 1884 – 1922)

 Persoon projecteert eigen persoonlijkheid in interpretatie van ambigu beeld.
o Elke betekenis in een betekenisloze prikkel moet komen van de persoon zelf.
 Belangrijke perceptuele factoren: vorm, symmetrie (vernietigt de indruk van toeval), beweging, kleur, figuur-
achtergrond.
o Puur perceptueel
o Geheugen
o Emotionele reacties
o Interpretaties in functie van persoonlijkheid
 Pareidolia: herkennen van gezichten/dieren in willekeurige patronen. Ons brein is voortdurend op zoek naar
gekende patronen in toevallige structuren met alge informatie-inhoud.
 Doel: inzicht in individuele verschillen: specifieke factoren (idiografisch) vs. algemene principes/voor
iedereen dezelfde (nomothetisch).

Hawthorne-onderzoek
 Uitgevoerd in de jaren 1920 in de General Electric-fabriek te Hawthorne (VS).
 Hypothese: nagaan of betere werkomstandigheden leiden tot hogere productiviteit via hogere
arbeidstevredenheid.

Werkomstandigheden (stijgt)  arbeidstevredenheid (stijgt)  productiviteit (stijgt)

Resultaten:

Werkomstandigheden  waardering/erkenning  productiviteit

 Productiviteit steeg zowel bij verbeterde als bij verslechterde werkomstandigheden.
 Verklaring: waardering en erkenning door deelname aan onderzoek  verhoogde motivatie.

Conclusies:

 Plausibele verklaringen kunnen fout zijn. De eerste verklaring lijkt juist, maar controle (condities) kunnen
anders bewijzen.
 Nood aan controle en falsificatie (Popper).
 Meerdere verklaringen mogelijk; verborgen factoren spelen mee.

,  Duidelijke operationalisaties vereist. De vertaalslag van het basisconcept, wat je moet vertalen naar dingen
die we observeerbaar zijn

Betula-studie
 Zweedse longitudinale studie over succesvol ouder worden (start 1988).
 Doel: factoren identificeren die succesvol ouder worden voorspellen en vroegtijdige dementie opsporen.
 Design:
o Groot populatieonderzoek.
o Longitudinaal + cross-sectioneel.
o Vijf testmomenten (T1–T5), met meerdere steekproeven (S1–S6) en hoge retentiegraad (±80%).
 Variabelen:
o Cognitief: episodisch geheugen, semantisch geheugen, werkgeheugen, executieve functies, KTG, LGT,
probleemoplossing, enz.
o Tussenin: MRI.
o Niet-cognitief: gezondheid, stress, hormonen, persoonlijkheid, sociale netwerken, genen,
leefomstandigheden.

Belangrijke bevindingen (en trends):

 Top 25% ouderen: hoger opleidingsniveau, meer vrouwen, beter gebit, groter sociaal netwerk, gezonder.
 Complexe relaties tussen onafhankelijke en afhankelijke variabelen. Verloopt soms via variabelen die niet
betrokken zijn in de studie.
 Correlatie ≠ causaliteit. Het één is geen directe oorzaak van het anderen, er kan ook een andere
onderliggende factor zijn.
 Zoeken naar psychologische én niet-psychologische factoren.
 Occam’s razor: eenvoudigste verklaring met zo weinig mogelijk factoren heeft de voorkeur. Goede
verklaringen hebben zo weinig mogelijk factoren.

Wilhelm Dilthey (1833–1911)
 Duits filosoof/psycholoog.
 Onderscheid tussen natuurwetenschappen (verklaren) en geesteswetenschappen (begrijpen).

Natuurwetenschappen:

 Verklaren door wetmatigheden in de natuur en herhaalbare experimenten.

Menswetenschappen:

 Begrijpen door inleving (Einfühlung) en analyse van levende systemen (cultuur, geschiedenis, menselijk
gedrag). Het begrijpen van de mens en zijn doen.

Implicatie voor psychologie

 De natuurwetenschappelijke benadering is volgend Dilthey ongeschikt voor het bestuderen van de
menselijke werkelijkeheid.
 De psychologie mag niet gereduceerd worden tot ervaringen die door een beperkt aantal factoren
veroorzaakt in het labo.
 Psychologie moet zowel verklaren als begrijpen.
 Bestudeert totale ervaring, niet enkel gereduceerde laboratoriumverschijnselen.
 Psychologie = natuur- én geesteswetenschap. Dit maakt de psychologie een unieke discipline.

1.3 De positie van de psychologie naast andere wetenschappen
 Te bekijken via:
o Verwantschap.
o Citatienetwerken. Er wordt in een wetenschappelijke paper verwezen naar andere vakgebieden.
o “Zuiverheid”/abstractie. Menselijke systemen op groepsniveau (socioloog) het is een soort
toegepaste psychologie, toegepast op een groep.

, o Historisch perspectief.

1.4 Basisdomeinen van de psychologie
(Duijker, 1959 – “Nomenclatuur en systematiek in de psychologie”)

1. Methodenleer – fundamenteel: hoe psychologische fenomenen wetenschappelijk onderzocht worden.
2. Functieleer – algemene functies (waarneming, denken, leren, emotie, taal).
3. Persoonlijkheidsleer – wat het individu uniek maakt (ook psychopathologie een afwijkende persoonlijkheid).
4. Ontwikkelingsleer – ontwikkeling doorheen het leven.
5. Gedragsleer – mens in wisselwerking met omgeving (fysisch en sociaal).

Subdomeinen:

 Methodenleer: normatief/descriptief, testpsychologie.
 Persoonlijkheid: typologieën, vaardigheden, abnormaliteit.
 Ontwikkeling: levensfasen van kind tot ouderdom.
 Gedrag: persoon in situatie, relatie tot anderen en communicatie.

1.5 Geschiedenis van de psychologie
 “Lang verleden, korte geschiedenis.” Je kan ver teruggaan (filosofen die ook al dachten) maar de psychologie
als apart vak bestaat nog niet zo lang.
 Filosofie en fysiologie als voorlopers  voorafgaande ontwikkeling
 Start van de psychologie als wetenschap: 1879 (Wundt, Leipzig).
o Psychologie = kind met als moeder de filosofie en als vader de fysiologie

Filosofische voorgeschiedenis

 Rationalisme (Kant): kennis komt uit denken.
 Empirisme: kennis komt uit zintuiglijke ervaring.

Belangrijke denkers:

 John Locke (1632–1704):ervaring als enige bron van kennis. Mens als tabula rasa; kennis uit ervaring (nihil
est in intellectu quod non fuit prius in sensu). Niets is in het verstand dat niet eerder in de zintuigen was.
o Door associaties ga je complexere ideeën verwerven
 George Berkeley (1685–1753): esse est percipi  alles komt voor uit de geest. Idealisme, immaterialisme.
o De externe wereld bestaat enkel uit ideeën
o “Molyneux problem”
 David Hume (1711–1776):basis van psychologie al wetenschap. Impressies en ideeën; belang van associaties;
scepticisme t.a.v. realiteit.
o Solipsisme: we kunnen de realiteit buiten ons niet met zekerheid kennen, ook aan het zelf moeten
we twijfelen.

Fysiologische ontdekkingen

 Charles Bell (1774–1842): onderscheid tussen sensorische (afferente) en motorische (efferente) zenuwen.
 Sntiago Ramón y Cajal: zenuwceltheorie, geheel van zenuwcellen en synapsen = zenuwbaan. Belangrijk voor
atomisme, associationosme
 Studie van reflexen
 Johannes Müller (1801–1858): specifieke zenuwkwaliteiten, leer van specifieke zenuwkwaltiteiten of
zenuwenergie voor verschillende sensoriële kwaliteiten.
 Von Helmholtz (1821–1894): snelheid zenuwtransmissie, theorie van kleurperceptie (3 receptoren),
unbewusster Schluss/ inconscious inference
 Donders (1818–1889): subtractiemethode  mentale chronometrie, het meten van de duur van mentale
processen. (voorloper fMRI door “block design”).

Andere voorlopers