GGZ: David persoonlijk netwerkgerichte zorg
Opzettelijke zelfverwonding: deel 1
1. Wat bedoelen we met zelfverwondend gedrag?
Niet eenvoudig om eenduidige definitie te vinden voor opzettelijke zelfverwonding.
- Zelfverwonding, zelfbeschadiging, zelfverminking, suïcidepoging, autoagressie,…
- Meestal gebruiken auteurs zelfverwondend gedrag ipv automutilatie omdat dit verwijst naar
ernstige vormen van zelfverwonding
Definitie
- Sociaal onaanvaardbaar gedrag waarbij een persoon zichzelf opzettelijk en op een directe
manier fysiek letsel toebrengt zonder de intentie zichzelf van het leven te benemen
Waarom doen mensen aan zelfverwondend gedrag?
- Door trauma’s, druk in hoofd,…=> zorgt voor rust in hoofd, opluchting, last van schouders
- De littekens op mijn arm, zijn eigenlijk littekens op mijn ziel
2. Zelfverwondend gedrag en andere vormen van zelfbeschadiging
ZVG behoort tot een ruimere categorie van zelfbeschadigend gedag. Indirecte
vormen van zelfbeschadiging worden uitgesloten door de definitie hierboven
- Middelenmisbruik, nagebootste stoornis, herhaalde/multiple operaties,
risico nemend/-zoekend gedrag en eetstoornissen
ZVG versus suïcidepoging
Suïcidepoging impliceert de intentie om zich van het leven te benemen, ZVG niet.
- Gedrag kan lijken op suïcidale handeling zonder de intentie om zich van het leven te
benemen.
Verband zelfdoding – zelfverwonding
- Bepaalde ptn verwonden zichzelf om suïcide af te wenden
- Op termijn kan intentie om zich niet van het leven te benemen toch omdraaien
• Aantal gebruikte methoden doet risico stijgen
• Gewenning aan meerdere vormen van pijn doet drempel zelfdoding dalen
ZVG versus nagebootste stoornis
- Zichzelf verwonden => om ziekterol te verwerven en zo medische aandacht te krijgen
- Imiteert bestaande ziekte => vertelt uitgebreid over zijn/haar geveinsde ziektegeschiedenis
- Ontkennen en verbergen het feit dat zij de verwondingen/ziektetekens zelf veroorzaakt
hebben
- ZVG is vaak privaat gegeven, niet gedaan voor medische aandacht.
• Wanneer het vastgesteld wordt, wordt meestal ook toegegeven
• Psychologische oorsprong van gedrag (stress,…)
,ZVG versus indirecte zelfbeschadigende gedragingen
- Zelfbeschadigende gedragingen => indirecte vormen van zelfbeschadiging (schade kan niet
onmiddellijk worden vastgesteld
• Eetstoornis, middelengebruik, seksueel risicogedrag, herhaalde plastische chirurgie
• Link tussen gedrag en gevolg is ver weg
- ZVG => directheid en onmiddellijkheid, link tussen gedrag/gevolg wordt vastgesteld en is
onbetwistbaar
ZVG versus automutilatie
- Onherstelbaar verminkend karakter (zeldzaam), zoals castratie/amputatie van lichaamsdelen
of het zodanig beschadigen van spieren en pezen dat er functiebeperking optreedt
• Klinische en afstandelijke term => makkelijker emotioneel afstand nemen van
problematiek maar kan vervreemdend zijn voor pt
• Hoe afstandelijker vpk praat over probleem, hoe afstandelijker pt
- ZVG => opp. en middelmatige verwondingen van de huid (krassen, snijden, verbranden)
Stereotiepe ZVG
- Bonken/bijten met vast patroon; uitdrukking, symbolisch, ritmisch =>verstandelijke handicap
3. Prevalentie?
Voorzichtig zijn met vergelijken van resultaten => verschillen in definities en gebruikte methoden
- ZVG ontstaat meestal bij de meeste jongeren tussen de leeftijd van 12 -16 jaar.
- Normale populatie: 10 - 15% bij jongeren, 17% bij jongvolwassenen en 4% bij volwassenen
- In psychiatrische populaties is het voorkomen van ZVG hoger en vinden we schattingen van
40 - 61% bij adolescenten en 4 - 21% bij volwassenen.
Syndroom begint in late adolescentie en strekt zich uit over meerdere jaren, diverse opstoten.
4. Oorzaken van opzettelijke zelfverwonding
Psychiatrische diagnosen
- ZVG wordt gezien als kenmerk van bepaalde aandoening, geen aparte diagnose
- Depressieve aandoening, persoonlijkheidsstoornis, eetstoornis, PTSS, middelgebruik
Andere risicofactoren
- Impulsief karakter
- Alcohol en drugs (verlaagt impulscontrole dus stap ZVG is makkelijker)
- Geschiedenis van negatieve ervaringen (gepest geweest, problematische gezinssituatie)
- Fysieke mishandeling of het zien ervan
- Seksueel misbruik
- Comorbide problemen die ook meeleven: drugs- en alcoholmisbruik en gebrek sociale steun
5. ZVG en dissociatie
Personen die zichzelf beschadigen, vertonen meer dissociatieve symptomen
- Depersonalisatie, derealisatie, identiteitsverstrengeling of verlies van controle
- Ptn met zwaar trauma => dissociëren wanneer ze geconfronteerd worden met herinnering
• Zelfverwonding = middel om terug in realiteit te komen
,6. Wanneer is er echt sprake van een stoornis of probleem?
Vroeger enkel gediagnosticeerd als kenmerk van borderlinepersoonlijkheidsstoornis
- Kan ook voorkomen zonder andere stoornis
DSM V: Nonsuïcidal Self-Injury syndroom (NSSI)
- Meerdere keren (min. 5 dagen/jaar) opzettelijk letsel toegebracht aan het eigen
lichaamsoppervlak zonder suïcidale intentie
- Verwachting van minstens één van volgende effecten:
• Afnemen negatieve gedachten of gevoelens
• Oplossen van een interpersoonlijk conflict
• Opwekken van positieve gevoelens
- Zelfbeschadigend gedrag gaat samen met minstens één van volgende kenmerken:
• Interpersoonlijke conflicten of negatieve gevoelens of gedachten
• Er is een periode van preoccupatie met beoogd gedrag
• Persoon denkt frequent aan zelfbeschadiging, ook indien men hier niet naar handelt
- Gedrag is niet sociaal aanvaard (zoals piercings) en blijft niet beperkt tot krabben aan een
korstje of nagelbijten
7. Ernst van het ZVG
3 aspecten observeren voor ernst in te schatten
- Frequentie
- Ernst van de wonden
- Aantal verschillende methoden dat gehanteerd wordt
Elke vorm ernstig nemen, maar de aspecten zijn indicatoren naar voorspelbaarheid en veiligheid!
8. Functie van automutilatie op de psychologische toestand van de patiënt
ZVG kan los van diagnosen betekenissen hebben en intra- en interpersoonlijke functies vervullen.
- Inzicht in functies is noodzakelijke voorwaarde voor goede behandeling ervan
• Uiteenlopende, verschillende functies die bij iedereen anders zijn
- Zelfverwonding is manier om met ondragelijke gevoelens om te kunnen gaan
• Overlevingsmechanisme
• Indien spanning wegtrekt en men zich beter voelt nadien => kans op herhaling groot
- Effect kan belonend zijn maar ook sterk destructieve invloed hebben => nog grotere
versterking van een negatief zelfbeeld
ZVG vanuit psychosociaal (functioneel) standpunt
- Uiting van psychisch lijden (communicatieve functie)
- Manier om met lijden om te gaan (probleemoplossende functie)
- Meest voorkomende functies => emotieregulatie en zichzelf straffen
Verslavend karakter van ZVG = extra stimulans tot aanzet gedrag (endorfine => natuurlijke pijnstiller
komt vrij; geeft gevoel van euforie)
, 8.1. Ontlading/afnemen van negatieve gedachten of gevoelens (affectregulatie)
Poging om pijnlijke emoties, gedachten, herinnering te stoppen/verminderen/vermijden/af te leiden
- Opgebouwde spanning neemt af => ontlading negatieve gevoelens
• Emotionele uitlaatklep van woede of verzet
- Meest voorkomende functie => direct ontspannend gevoel
• Fysieke pijn is beter te hanteren dan emotionele pijn
- Behoefte om kwaadheid/angst/pijn uit te drukken (non-verbaal) of te controleren
8.2. Fysieke stimulatie: het doorbreken van gevoelloosheid en dissociatie
Beleving van gevoelloosheid die ptn beleven
- Vervreemding, leven in mist en vreemd, machineachtig gevoel
- Niet in contact met emotionele en lichamelijke noden en behoeften
• Verdoofd, gevoelloos en rusteloos
- ZVG = manier om (zelf)vervreemding en dissociatie te beëindigen of er mee om te gaan
• Zien van bloed, gevoel van pijn => besef van het leven, terugkeren realiteit
• Tegenovergestelde bereiken van ontspanning; ontsnappen dissociatie
8.3. Het krijgen van aandacht/zelfbevestiging, zorg of bescherming
Vorm van communiceren
- Aangeven dat men hulp nodig heeft, dat men zich niet begrepen voelt
- Behoefte om onbespreekbare en bedreigende conflicten uit te drukken
- Druk uitoefenen op omgeving om iets te bekomen
• Negatieve manier van aandacht vragen (zelfbevestiging, zorg of bescherming krijgen)
• Manipulatieve functie bij jongeren is te verwaarlozen
• Vooral bij borderline
8.4. Als straf
Schuldgevoelens bij verleden seksueel/fysiek misbruik
- Denken zelf verantwoordelijk te zijn => zichzelf straffen omdat ze zichtzelf te zwak of
ongedisciplineerd voelen
- Overtuiging dat straf verdient is
- Automutilatie => meer negatieve effecten wegens schuldgevoel, gevoel zwakheid of gebrek
aan wilskracht
8.5. Als vernietiging/zelfdestructie
Hangt samen met negatief zelfbeeld en wanhoop (zichzelf verminken)
- Men wil er fysiek (seksueel) onaantrekkelijk uitzien (vaak borsten/geslachtsdelen)
- Moeilijk om weten of het gaat om ZVG als suïcidepoging of om zelfdoding tegen te gaan
- Grootste negatieve effect! (onaantrekkelijk worden)
8.6. Antisuïcide
ZVG als copingmechanisme om suïcide af te weren (compromis tussen levens- en dooddrift)
Opzettelijke zelfverwonding: deel 1
1. Wat bedoelen we met zelfverwondend gedrag?
Niet eenvoudig om eenduidige definitie te vinden voor opzettelijke zelfverwonding.
- Zelfverwonding, zelfbeschadiging, zelfverminking, suïcidepoging, autoagressie,…
- Meestal gebruiken auteurs zelfverwondend gedrag ipv automutilatie omdat dit verwijst naar
ernstige vormen van zelfverwonding
Definitie
- Sociaal onaanvaardbaar gedrag waarbij een persoon zichzelf opzettelijk en op een directe
manier fysiek letsel toebrengt zonder de intentie zichzelf van het leven te benemen
Waarom doen mensen aan zelfverwondend gedrag?
- Door trauma’s, druk in hoofd,…=> zorgt voor rust in hoofd, opluchting, last van schouders
- De littekens op mijn arm, zijn eigenlijk littekens op mijn ziel
2. Zelfverwondend gedrag en andere vormen van zelfbeschadiging
ZVG behoort tot een ruimere categorie van zelfbeschadigend gedag. Indirecte
vormen van zelfbeschadiging worden uitgesloten door de definitie hierboven
- Middelenmisbruik, nagebootste stoornis, herhaalde/multiple operaties,
risico nemend/-zoekend gedrag en eetstoornissen
ZVG versus suïcidepoging
Suïcidepoging impliceert de intentie om zich van het leven te benemen, ZVG niet.
- Gedrag kan lijken op suïcidale handeling zonder de intentie om zich van het leven te
benemen.
Verband zelfdoding – zelfverwonding
- Bepaalde ptn verwonden zichzelf om suïcide af te wenden
- Op termijn kan intentie om zich niet van het leven te benemen toch omdraaien
• Aantal gebruikte methoden doet risico stijgen
• Gewenning aan meerdere vormen van pijn doet drempel zelfdoding dalen
ZVG versus nagebootste stoornis
- Zichzelf verwonden => om ziekterol te verwerven en zo medische aandacht te krijgen
- Imiteert bestaande ziekte => vertelt uitgebreid over zijn/haar geveinsde ziektegeschiedenis
- Ontkennen en verbergen het feit dat zij de verwondingen/ziektetekens zelf veroorzaakt
hebben
- ZVG is vaak privaat gegeven, niet gedaan voor medische aandacht.
• Wanneer het vastgesteld wordt, wordt meestal ook toegegeven
• Psychologische oorsprong van gedrag (stress,…)
,ZVG versus indirecte zelfbeschadigende gedragingen
- Zelfbeschadigende gedragingen => indirecte vormen van zelfbeschadiging (schade kan niet
onmiddellijk worden vastgesteld
• Eetstoornis, middelengebruik, seksueel risicogedrag, herhaalde plastische chirurgie
• Link tussen gedrag en gevolg is ver weg
- ZVG => directheid en onmiddellijkheid, link tussen gedrag/gevolg wordt vastgesteld en is
onbetwistbaar
ZVG versus automutilatie
- Onherstelbaar verminkend karakter (zeldzaam), zoals castratie/amputatie van lichaamsdelen
of het zodanig beschadigen van spieren en pezen dat er functiebeperking optreedt
• Klinische en afstandelijke term => makkelijker emotioneel afstand nemen van
problematiek maar kan vervreemdend zijn voor pt
• Hoe afstandelijker vpk praat over probleem, hoe afstandelijker pt
- ZVG => opp. en middelmatige verwondingen van de huid (krassen, snijden, verbranden)
Stereotiepe ZVG
- Bonken/bijten met vast patroon; uitdrukking, symbolisch, ritmisch =>verstandelijke handicap
3. Prevalentie?
Voorzichtig zijn met vergelijken van resultaten => verschillen in definities en gebruikte methoden
- ZVG ontstaat meestal bij de meeste jongeren tussen de leeftijd van 12 -16 jaar.
- Normale populatie: 10 - 15% bij jongeren, 17% bij jongvolwassenen en 4% bij volwassenen
- In psychiatrische populaties is het voorkomen van ZVG hoger en vinden we schattingen van
40 - 61% bij adolescenten en 4 - 21% bij volwassenen.
Syndroom begint in late adolescentie en strekt zich uit over meerdere jaren, diverse opstoten.
4. Oorzaken van opzettelijke zelfverwonding
Psychiatrische diagnosen
- ZVG wordt gezien als kenmerk van bepaalde aandoening, geen aparte diagnose
- Depressieve aandoening, persoonlijkheidsstoornis, eetstoornis, PTSS, middelgebruik
Andere risicofactoren
- Impulsief karakter
- Alcohol en drugs (verlaagt impulscontrole dus stap ZVG is makkelijker)
- Geschiedenis van negatieve ervaringen (gepest geweest, problematische gezinssituatie)
- Fysieke mishandeling of het zien ervan
- Seksueel misbruik
- Comorbide problemen die ook meeleven: drugs- en alcoholmisbruik en gebrek sociale steun
5. ZVG en dissociatie
Personen die zichzelf beschadigen, vertonen meer dissociatieve symptomen
- Depersonalisatie, derealisatie, identiteitsverstrengeling of verlies van controle
- Ptn met zwaar trauma => dissociëren wanneer ze geconfronteerd worden met herinnering
• Zelfverwonding = middel om terug in realiteit te komen
,6. Wanneer is er echt sprake van een stoornis of probleem?
Vroeger enkel gediagnosticeerd als kenmerk van borderlinepersoonlijkheidsstoornis
- Kan ook voorkomen zonder andere stoornis
DSM V: Nonsuïcidal Self-Injury syndroom (NSSI)
- Meerdere keren (min. 5 dagen/jaar) opzettelijk letsel toegebracht aan het eigen
lichaamsoppervlak zonder suïcidale intentie
- Verwachting van minstens één van volgende effecten:
• Afnemen negatieve gedachten of gevoelens
• Oplossen van een interpersoonlijk conflict
• Opwekken van positieve gevoelens
- Zelfbeschadigend gedrag gaat samen met minstens één van volgende kenmerken:
• Interpersoonlijke conflicten of negatieve gevoelens of gedachten
• Er is een periode van preoccupatie met beoogd gedrag
• Persoon denkt frequent aan zelfbeschadiging, ook indien men hier niet naar handelt
- Gedrag is niet sociaal aanvaard (zoals piercings) en blijft niet beperkt tot krabben aan een
korstje of nagelbijten
7. Ernst van het ZVG
3 aspecten observeren voor ernst in te schatten
- Frequentie
- Ernst van de wonden
- Aantal verschillende methoden dat gehanteerd wordt
Elke vorm ernstig nemen, maar de aspecten zijn indicatoren naar voorspelbaarheid en veiligheid!
8. Functie van automutilatie op de psychologische toestand van de patiënt
ZVG kan los van diagnosen betekenissen hebben en intra- en interpersoonlijke functies vervullen.
- Inzicht in functies is noodzakelijke voorwaarde voor goede behandeling ervan
• Uiteenlopende, verschillende functies die bij iedereen anders zijn
- Zelfverwonding is manier om met ondragelijke gevoelens om te kunnen gaan
• Overlevingsmechanisme
• Indien spanning wegtrekt en men zich beter voelt nadien => kans op herhaling groot
- Effect kan belonend zijn maar ook sterk destructieve invloed hebben => nog grotere
versterking van een negatief zelfbeeld
ZVG vanuit psychosociaal (functioneel) standpunt
- Uiting van psychisch lijden (communicatieve functie)
- Manier om met lijden om te gaan (probleemoplossende functie)
- Meest voorkomende functies => emotieregulatie en zichzelf straffen
Verslavend karakter van ZVG = extra stimulans tot aanzet gedrag (endorfine => natuurlijke pijnstiller
komt vrij; geeft gevoel van euforie)
, 8.1. Ontlading/afnemen van negatieve gedachten of gevoelens (affectregulatie)
Poging om pijnlijke emoties, gedachten, herinnering te stoppen/verminderen/vermijden/af te leiden
- Opgebouwde spanning neemt af => ontlading negatieve gevoelens
• Emotionele uitlaatklep van woede of verzet
- Meest voorkomende functie => direct ontspannend gevoel
• Fysieke pijn is beter te hanteren dan emotionele pijn
- Behoefte om kwaadheid/angst/pijn uit te drukken (non-verbaal) of te controleren
8.2. Fysieke stimulatie: het doorbreken van gevoelloosheid en dissociatie
Beleving van gevoelloosheid die ptn beleven
- Vervreemding, leven in mist en vreemd, machineachtig gevoel
- Niet in contact met emotionele en lichamelijke noden en behoeften
• Verdoofd, gevoelloos en rusteloos
- ZVG = manier om (zelf)vervreemding en dissociatie te beëindigen of er mee om te gaan
• Zien van bloed, gevoel van pijn => besef van het leven, terugkeren realiteit
• Tegenovergestelde bereiken van ontspanning; ontsnappen dissociatie
8.3. Het krijgen van aandacht/zelfbevestiging, zorg of bescherming
Vorm van communiceren
- Aangeven dat men hulp nodig heeft, dat men zich niet begrepen voelt
- Behoefte om onbespreekbare en bedreigende conflicten uit te drukken
- Druk uitoefenen op omgeving om iets te bekomen
• Negatieve manier van aandacht vragen (zelfbevestiging, zorg of bescherming krijgen)
• Manipulatieve functie bij jongeren is te verwaarlozen
• Vooral bij borderline
8.4. Als straf
Schuldgevoelens bij verleden seksueel/fysiek misbruik
- Denken zelf verantwoordelijk te zijn => zichzelf straffen omdat ze zichtzelf te zwak of
ongedisciplineerd voelen
- Overtuiging dat straf verdient is
- Automutilatie => meer negatieve effecten wegens schuldgevoel, gevoel zwakheid of gebrek
aan wilskracht
8.5. Als vernietiging/zelfdestructie
Hangt samen met negatief zelfbeeld en wanhoop (zichzelf verminken)
- Men wil er fysiek (seksueel) onaantrekkelijk uitzien (vaak borsten/geslachtsdelen)
- Moeilijk om weten of het gaat om ZVG als suïcidepoging of om zelfdoding tegen te gaan
- Grootste negatieve effect! (onaantrekkelijk worden)
8.6. Antisuïcide
ZVG als copingmechanisme om suïcide af te weren (compromis tussen levens- en dooddrift)
