RELIËF
SAMENVATTING
1
,H1: Levensbeschouwing en cultuur
1.1. Levensbeschouwing in verhouding met cultuur
1.1.1. De zeven dimensies in levensbeschouwingen
Zeven dimensies van een levensbeschouwing noemen, omschrijven en voorzien van voorbeelden.
N. Smart onderscheidt zeven dimensies in religieuze (levensbeschouwelijke) contexten:
• Symbolische dimensie
Het ritualistische en de praktische handelingen die gelovigen uitvoeren om hun geloof te uiten. Bijv. het
bidden van het Onzevader of mediteren.
• Ervaringsdimensie
De innerlijke gevoelens of spirituele beleving van een individu. Bijv. een gevoel van diepe vrede tijdens
gebed.
• Verhalende dimensie
De verhalen waarin de oorsprong en de kernwaarden van de traditie worden doorgegeven. Bijv. het
scheppingsverhaal in Genesis.
• Dogmatische, filosofische dimensie
De officiële leer en de intellectuele onderbouwing van de levensbeschouwing. Bijv. het concept van
reïncarnatie of de Drie-eenheid.
• Ethische dimensie
De regels en waarden die bepalen hoe men zich moet gedragen in het dagelijks leven. Bijv. de Tien Geboden.
• Sociale en institutionele dimensie
De manier waarop de gemeenschap is georganiseerd en de rolverdeling daarin. Bijv. de rol van een Imam.
• Materiële dimensie
De tastbare uitingen van het geloof, zoals gebouwen, kunst en objecten. Bijv. kathedralen of godsbeelden.
Kan je aangeven waarom deze 7 dimensies een handig hulpmiddel zijn om de levensbeschouwing van iemand in
kaart te brengen?
De zeven dimensies fungeren als een analytische bril. Ze helpen je om voorbij stereotypen te kijken en te ontdekken
hoe een levensbeschouwing daadwerkelijk 'geleefd' wordt in de praktijk, in plaats van alleen hoe het in de boeken
staat.
Toelichten en illustreren met een voorbeeld waarom we spreken over een vlechtwerk van dimensies.
De term wordt gebruikt omdat de zeven dimensies van Smart in de praktijk nooit los van elkaar staan. Ze zijn niet als
aparte hokjes waar je een stukje religie in stopt, maar ze grijpen voortdurend in elkaar, beïnvloeden elkaar en
versterken elkaar. Als je één draad uit de vlecht trekt, rafelt het geheel uit. Een ritueel zonder verhaal is
betekenisloos; een leerstelling zonder sociale structuur blijft slechts een abstract idee.
1.1.2. De zeven dimensies in levensbeschouwing en cultuur
Overeenkomsten tussen cultuur en levensbeschouwingen noemen.
Cultuur is de manier waarop we leven, en levensbeschouwing is de manier waarop we naar dat leven kijken, een
geloofssysteem.
2
,Er zijn twee belangrijke verschillen tussen cultuur en levensbeschouwing:
1- In een levensbeschouwing wordt er meer uitgelegd en worden er dus verbanden gelegd tussen de
dimensies. De levensbeschouwingen hebben de neiging om alles aan te sturen en overal over na te denken.
Bij een cultuur zal je eerder ‘blindelings’ volgen.
2- In levensbeschouwingen wordt binnen de ervaringsdimensie het goddelijke expliciet genoemd of ontkend
(atheïsme). Culturen zien dit veel ruimer.
Binnen levensbeschouwingen is de aandacht voor het spirituele / het transcendente sterker in vergelijking met
culturen.
1.2. Religieuze- en persoonlijke levensbeschouwing
De spanning tussen levensbeschouwing – mijn levensbeschouwing verwoorden en illustreren.
Post-kritisch geloof; wat in de officiële leer en traditie gezegd wordt, wordt getoetst aan het eigen denken. Op basis
daarvan ontstaat er een haat-liefde met de oorspronkelijke levensbeschouwing.
De individualisering bij levensbeschouwing overweegt als we spreken over:
• We kiezen de traditie die we zelf belangrijk vinden: ik-gericht geloof => autonomie
• Levensbeschouwing kan je overvallen en je zult dingen doen tegen de eigen psychologische noden, de
ander bepaalt mijn levensloop => heteronomie
1.2.1. Bridging the Gap
De levensbeschouwelijke profielen uit Bridging the Gap noemen en omschrijven en verbinden met theoretische
termen als ‘nominaal’, normatief / pluralistisch atheïstisch.
Jongvolwassenen hebben vaak een vrij algemene kijk op levensbeschouwing: ik ben … protestant, katholiek, … Vaak
hebben ze moeite met zichzelf te plaatsen in dimensies zoals het rituele, maar kunnen zich bijvoorbeeld wel vinden
in andere aspecten van het geloof. Er is dus een onderscheid tussen de levensbeschouwelijke traditie en de eigen
levensbeschouwing.
Normatief katholiek Deze levensbeschouwing als de enige zinvolle norm.
Katholiek De muzikant Geworteld in religieuze traditie, het geloof is belangrijk.
Nominaal katholiek De sympathisant Nominale christenen noemen zich katholiek maar vullen dit
oppervlakkig in en kiezer er niet fundamenteel voor.
Algemeen religieus De backpacker Geen specifiek geloof.
Pluralistische atheïst De goede buur Gelooft zelf niet in een God, maar staat wel open voor dialoog.
Normatief atheïst De anti-atheïst Verzet zich tegen elke vorm van religie.
Onverschillig Slam the door Heeft geen interesse voor levensbeschouwing.
3
, De termen nominaal christelijk/moslim, pluralistisch & normatief atheïstisch toelichten en het verschil
aanduiden.
Nominaal Christelijk of Moslim
Een nominaal gelovige is iemand die religieus is "met de mond" of enkel in naam, maar niet in de praktijk. Ze
identificeren zich met de traditie vanwege hun opvoeding of cultuur, maar ze gaan zelden naar de kerk/moskee en
volgen de officiële leerstellige regels niet strikt op.
Voorbeeld: Iemand die zichzelf christen noemt, maar alleen met Kerstmis naar de kerk gaat, of een moslim die zich
verbonden voelt met de islamitische cultuur maar niet vijf keer per dag bidt.
Pluralistisch
Een pluralistische levensbeschouwing gaat ervan uit dat er niet één enkele waarheid is, maar dat verschillende
visies en religies naast elkaar kunnen bestaan en gelijkwaardig zijn. Men ziet diversiteit niet als een probleem, maar
als een rijkdom. Een pluralist gelooft vaak dat verschillende religies verschillende wegen zijn naar dezelfde bergtop
(de waarheid/het goddelijke).
Voorbeeld: Een school waar verschillende religieuze feesten worden gevierd en waar de dialoog tussen leerlingen
met diverse achtergronden centraal staat zonder dat één visie de overhand krijgt.
Normatief Atheïstisch
'Normatief' betekent dat er een norm wordt gesteld: het geeft aan hoe iets zou moeten zijn. Normatief atheïsme
gaat verder dan alleen zelf niet in een god geloven; het stelt dat atheïsme (of rationalisme/wetenschap) de
standaard zou moeten zijn voor iedereen of voor de publieke ruimte.
Voorbeeld: De overtuiging dat religieuze symbolen volledig uit het straatbeeld moeten verdwijnen omdat de
"normale" burger rationeel en atheïstisch hoort te zijn.
We gaven aan dat normatief atheïsme niet zo evident is wanneer je aan de slag gaat in het katholiek onderwijs. Kan
je zelf verwoorden waarom?
Het werken in een katholieke school als normatief atheïst is uitdagend omdat er een fundamentele botsing ontstaat
tussen de identiteit van de instelling en de overtuiging van het individu.
Waar een 'gewone' atheïst vaak prima kan functioneren in een religieuze omgeving ("Ik geloof het niet, maar doe
gerust je ding"), stelt de normatieve atheïst dat religie eigenlijk geen actieve rol zou mogen spelen in het publieke
leven of het onderwijs.
4
SAMENVATTING
1
,H1: Levensbeschouwing en cultuur
1.1. Levensbeschouwing in verhouding met cultuur
1.1.1. De zeven dimensies in levensbeschouwingen
Zeven dimensies van een levensbeschouwing noemen, omschrijven en voorzien van voorbeelden.
N. Smart onderscheidt zeven dimensies in religieuze (levensbeschouwelijke) contexten:
• Symbolische dimensie
Het ritualistische en de praktische handelingen die gelovigen uitvoeren om hun geloof te uiten. Bijv. het
bidden van het Onzevader of mediteren.
• Ervaringsdimensie
De innerlijke gevoelens of spirituele beleving van een individu. Bijv. een gevoel van diepe vrede tijdens
gebed.
• Verhalende dimensie
De verhalen waarin de oorsprong en de kernwaarden van de traditie worden doorgegeven. Bijv. het
scheppingsverhaal in Genesis.
• Dogmatische, filosofische dimensie
De officiële leer en de intellectuele onderbouwing van de levensbeschouwing. Bijv. het concept van
reïncarnatie of de Drie-eenheid.
• Ethische dimensie
De regels en waarden die bepalen hoe men zich moet gedragen in het dagelijks leven. Bijv. de Tien Geboden.
• Sociale en institutionele dimensie
De manier waarop de gemeenschap is georganiseerd en de rolverdeling daarin. Bijv. de rol van een Imam.
• Materiële dimensie
De tastbare uitingen van het geloof, zoals gebouwen, kunst en objecten. Bijv. kathedralen of godsbeelden.
Kan je aangeven waarom deze 7 dimensies een handig hulpmiddel zijn om de levensbeschouwing van iemand in
kaart te brengen?
De zeven dimensies fungeren als een analytische bril. Ze helpen je om voorbij stereotypen te kijken en te ontdekken
hoe een levensbeschouwing daadwerkelijk 'geleefd' wordt in de praktijk, in plaats van alleen hoe het in de boeken
staat.
Toelichten en illustreren met een voorbeeld waarom we spreken over een vlechtwerk van dimensies.
De term wordt gebruikt omdat de zeven dimensies van Smart in de praktijk nooit los van elkaar staan. Ze zijn niet als
aparte hokjes waar je een stukje religie in stopt, maar ze grijpen voortdurend in elkaar, beïnvloeden elkaar en
versterken elkaar. Als je één draad uit de vlecht trekt, rafelt het geheel uit. Een ritueel zonder verhaal is
betekenisloos; een leerstelling zonder sociale structuur blijft slechts een abstract idee.
1.1.2. De zeven dimensies in levensbeschouwing en cultuur
Overeenkomsten tussen cultuur en levensbeschouwingen noemen.
Cultuur is de manier waarop we leven, en levensbeschouwing is de manier waarop we naar dat leven kijken, een
geloofssysteem.
2
,Er zijn twee belangrijke verschillen tussen cultuur en levensbeschouwing:
1- In een levensbeschouwing wordt er meer uitgelegd en worden er dus verbanden gelegd tussen de
dimensies. De levensbeschouwingen hebben de neiging om alles aan te sturen en overal over na te denken.
Bij een cultuur zal je eerder ‘blindelings’ volgen.
2- In levensbeschouwingen wordt binnen de ervaringsdimensie het goddelijke expliciet genoemd of ontkend
(atheïsme). Culturen zien dit veel ruimer.
Binnen levensbeschouwingen is de aandacht voor het spirituele / het transcendente sterker in vergelijking met
culturen.
1.2. Religieuze- en persoonlijke levensbeschouwing
De spanning tussen levensbeschouwing – mijn levensbeschouwing verwoorden en illustreren.
Post-kritisch geloof; wat in de officiële leer en traditie gezegd wordt, wordt getoetst aan het eigen denken. Op basis
daarvan ontstaat er een haat-liefde met de oorspronkelijke levensbeschouwing.
De individualisering bij levensbeschouwing overweegt als we spreken over:
• We kiezen de traditie die we zelf belangrijk vinden: ik-gericht geloof => autonomie
• Levensbeschouwing kan je overvallen en je zult dingen doen tegen de eigen psychologische noden, de
ander bepaalt mijn levensloop => heteronomie
1.2.1. Bridging the Gap
De levensbeschouwelijke profielen uit Bridging the Gap noemen en omschrijven en verbinden met theoretische
termen als ‘nominaal’, normatief / pluralistisch atheïstisch.
Jongvolwassenen hebben vaak een vrij algemene kijk op levensbeschouwing: ik ben … protestant, katholiek, … Vaak
hebben ze moeite met zichzelf te plaatsen in dimensies zoals het rituele, maar kunnen zich bijvoorbeeld wel vinden
in andere aspecten van het geloof. Er is dus een onderscheid tussen de levensbeschouwelijke traditie en de eigen
levensbeschouwing.
Normatief katholiek Deze levensbeschouwing als de enige zinvolle norm.
Katholiek De muzikant Geworteld in religieuze traditie, het geloof is belangrijk.
Nominaal katholiek De sympathisant Nominale christenen noemen zich katholiek maar vullen dit
oppervlakkig in en kiezer er niet fundamenteel voor.
Algemeen religieus De backpacker Geen specifiek geloof.
Pluralistische atheïst De goede buur Gelooft zelf niet in een God, maar staat wel open voor dialoog.
Normatief atheïst De anti-atheïst Verzet zich tegen elke vorm van religie.
Onverschillig Slam the door Heeft geen interesse voor levensbeschouwing.
3
, De termen nominaal christelijk/moslim, pluralistisch & normatief atheïstisch toelichten en het verschil
aanduiden.
Nominaal Christelijk of Moslim
Een nominaal gelovige is iemand die religieus is "met de mond" of enkel in naam, maar niet in de praktijk. Ze
identificeren zich met de traditie vanwege hun opvoeding of cultuur, maar ze gaan zelden naar de kerk/moskee en
volgen de officiële leerstellige regels niet strikt op.
Voorbeeld: Iemand die zichzelf christen noemt, maar alleen met Kerstmis naar de kerk gaat, of een moslim die zich
verbonden voelt met de islamitische cultuur maar niet vijf keer per dag bidt.
Pluralistisch
Een pluralistische levensbeschouwing gaat ervan uit dat er niet één enkele waarheid is, maar dat verschillende
visies en religies naast elkaar kunnen bestaan en gelijkwaardig zijn. Men ziet diversiteit niet als een probleem, maar
als een rijkdom. Een pluralist gelooft vaak dat verschillende religies verschillende wegen zijn naar dezelfde bergtop
(de waarheid/het goddelijke).
Voorbeeld: Een school waar verschillende religieuze feesten worden gevierd en waar de dialoog tussen leerlingen
met diverse achtergronden centraal staat zonder dat één visie de overhand krijgt.
Normatief Atheïstisch
'Normatief' betekent dat er een norm wordt gesteld: het geeft aan hoe iets zou moeten zijn. Normatief atheïsme
gaat verder dan alleen zelf niet in een god geloven; het stelt dat atheïsme (of rationalisme/wetenschap) de
standaard zou moeten zijn voor iedereen of voor de publieke ruimte.
Voorbeeld: De overtuiging dat religieuze symbolen volledig uit het straatbeeld moeten verdwijnen omdat de
"normale" burger rationeel en atheïstisch hoort te zijn.
We gaven aan dat normatief atheïsme niet zo evident is wanneer je aan de slag gaat in het katholiek onderwijs. Kan
je zelf verwoorden waarom?
Het werken in een katholieke school als normatief atheïst is uitdagend omdat er een fundamentele botsing ontstaat
tussen de identiteit van de instelling en de overtuiging van het individu.
Waar een 'gewone' atheïst vaak prima kan functioneren in een religieuze omgeving ("Ik geloof het niet, maar doe
gerust je ding"), stelt de normatieve atheïst dat religie eigenlijk geen actieve rol zou mogen spelen in het publieke
leven of het onderwijs.
4
