Aantekeningen hoorcollege justitiële interventies
Hoorcollege 1: justitiële interventies voor jeugdigen: wat zijn dat? Wat werkt? En waarom is het
van belang?
Justitiële interventies
- Justitieel ingrijpen bij kinderen of in gezinnen
- In straf- of civiel rechterlijk kader
- Dus wanneer er sprake is van delinquent gedrag
- Of ernstig kindonveiligheid (huiselijk geweld, vechtscheidingen KM, verwaarlozing)
Door: Gecertificeerde instelling voor jeugdbescherming (GI) in samenspraak met de raad voor de
kinderbescherming
Met machtiging van een kinderrechter
Uitgevoerd door: Aanbieders jeugdhulp (die worden ingekocht door gemeentes), vaak ambulant,
soms residentieel
Altijd conform IVRK (?), mag geen schade berokkenen aan kinderen en moet goed zijn voor de
ontwikkeling van het kind
Veranderde context
- Toekomstscenario jeugdbescherming stapeling organisaties gaat er mogelijk uit, zorg van 0
-18 (gezin ipv kind) => maar de GI’s staan wel achter het idee maar niet achter huidige
uitvoeringsvorm dus status onduidelijk
- Hervormingsagenda jeugd 2023-2028
- Forensische Centra Jeugd (voorheen JJIs) => kleinschalige voorzieningen forensische jeugd
- Personeelstekort
Justitieel ingrijpen in strafrechterlijk kader: waarom? Verschillende uitgangspunten in het juridisch
veld
- Vergeldingstheorie
o De overheid moet wraak nemen op degene die onrecht pleegde. “oog om oog tand
om tand”
o Absolute straftheorie : de straf vindt zijn grondslag in het misdrijf
o De daad staat centraal. En de straf hangt dus af van de daad die is gepleegd
- Preventietheorie
o door de persoon te straffen wordt voorkomen dat anderen strafbare feiten zullen
plegen.
o Relatieve strafrechtstheorie: de straf beoogt een bepaald doel ipv enkel vergelding.
Wordt onderverdeeld in:
generale preventie = schrikreactie op anderen.
speciale preventie = de misdadiger zelf ervan weerhouden in de toekomst
weer misdaden te gaan plegen.
o Dader staat centraal, wat heeft een dader nodig om het misdrijf niet nog een keer te
doen
In dit kader:
- Maatschappelijke oproep om langere detentie voor jeugdige daders van zeer ernstige
gewelddadige delicten
,De forensische jeugdzorg komt in beeld bij de relatieve theorieën
Om toekomstige problemen te voorkomen, moeten de interventies wel effectief zijn
Justitieel ingrijpen: Wat doet het met degene in het systeem (ouders/kinderen)
Justitieel ingrijpen en de stem van het kind
- Waar haal je je informatie vandaan?
- Bij jonge kinderen: via anderen (maar bias); via observatie van gedrag (maar
momentopname)
- Bij oudere kinderen: bij het kind zelf en bij anderen. Hoe weeg je verschillende belangen?
Justitieel ingrijpen: het belang van het kind
- Veilig opgroeien en kunnen ontwikkelen zonder belemmeringen uit het gezin
- Hoe kom je aan objectieve informatie?
- Hoe weeg je oordelen?
- Gebruik van diagnostisch onderzoek, met goede instrumenten en dingen die past bij het kind
zelf
- Elke methode heeft fouten
Justitieel ingrijpen: verantwoordelijkheid van betrokken professional
De deskundige in het strafproces: op basis van Pro Justitia rapportage wordt bepaald of jongere
gebrekkige ontwikkeling of ziekelijke stoornis van de geestvermogens
(Vaststellingtoerekeningsvatbaarheid) heeft, bijvoorbeeld tbv oplegging PIJ).
Voor zowel civiel als straf adviezen geldt
- Praat met het kind en zijn ouder/verzorger(s)
- Observatie; diagnostisch onderzoek; risico-taxatie; informatie van behandelaars
- Maar ook: wetenschappelijke literatuur, over (oa):
o Gehechtheid; veiligheid; risicofactoren;
o Effectieve behandelingen
o Juridische (on)mogelijkheden
o Intergenerationele overdracht
Wat werkt? RNR
- Hoe ontstaan complexe problemen? Risico/protectieve factoren
- Risk-Needs-Responsivity model
- Algemeen werkzame factoren
- Specifiek werkzame factoren
Dus:
- Risico en protectieve factoren op het niveau van het kind, gezin, en bredere (sociale) context
van belang
- Bijvoorbeeld: moeilijk temperament, beperkte verstandelijke vermogens, ernstige of
ingrijpende levensgebeurtenissen, psychiatrische problematiek, lage SES, slechte buurt
- Zijn allemaal factoren die kunnen bijdragen aan het ontstaan en in stand blijven van
problemen
,Risico en protectieve factoren
- Kunnen veranderbaar (dynamisch) of
- Onveranderbaar zijn (statisch)
- Dynamisch: bijvoorbeeld: opvoedvaardigheden; sociaal netwerk
- Statisch: verstandelijke vermogens, geschiedenis van delinquent gedrag
Wat werkt in jeugdzorg? Modellen
Risk-Needs-Responsivity
- In criminologie veel gebruikt model op basis waarvan voorspeld kan worden of interventies
effectief zullen zijn:
- Om effectief te zijn, moet aangesloten worden bij risk en needs van de cliënt, responsief voor
de mogelijkheden van de client.
Risk gaat over de hoogte van het recidive niveau, hoe hoger het recidive niveau hoe langer en
intensiever de interventie moet zijn.
- Interventie moet aansluiten bij het risico op herhaling (van de problematiek)
- Dus: niet te licht, niet te zwaar
Needs, gaat over de risicofactoren, dus de interventie moet gericht zijn op de problematiek wat een
kind daadwerkelijk heeft, dus de risicofactoren die iemand heeft.
- Er moet aangesloten worden bij de aanwezige risicofactoren in het cliënt (systeem)
- Dat wil dus zeggen: bij hechtingsproblematiek daarop of op onderliggende kenmerken
focussen en niet op (bijvoorbeeld) sociaal netwerk
Responsivity, aansluiten bij het systeem van het kind.
- Responsief voor de motivatie, mogelijkheden en beperkingen van het cliënt systeem
- Dus: niet iets ingewikkeld cognitiefs bij LVB, en wel aansluitend bij kenmerken en capaciteiten
van het systeem
Dus in theorie (in criminologie) werkt:
- Als aanpak aansluit bij behoeften en situatie van individuele cliënt: beste resultaten
- Dat betekent voor hulpverlening in complexe situaties:
o systematisch inschatten wat de problemen zijn in een gezin
o een hulpplan dat hierbij aansluit (en dat regelmatig bijstellen, want ook situatie is
veranderbaar)
Wat betekent RNR voor behandelplan
- Adequate diagnostiek en risicotaxatie
- Individueel behandelplan
- Vaak multimodaal (afhankelijk van type en aard problematiek)
Algemene werkzame factoren
Factoren die altijd bijdragen aan succes
- Gebaseerd op theorie
- Motivatie van de cliënt
- Goede relatie cliënt-hulpverlener (alliantie)
, - Uitvoering interventie zoals bedoeld, dus niet minder behandelingen, minder tijd wegens
ziekte bijvoorbeeld.
- Professionaliteit hulpverlener
- Goede werkomstandigheden hulpverlener
o Caseload, ondersteuning (intervisie/supervisie), veiligheid, is door personeelstekort
een stuk moeilijker is vandaag de dag
- Adequate structurering van de interventie
o Doelstelling, planning, fasering
Over motivatie …
Therapeutisch zijn alleen de interventies die jeugdigen proberen te betrekken in een ondersteunend
en constructief proces van verandering (Lipsey, 2009) => Dus geen interventies toepassen die
gebaseerd zijn op externe controle en dwang (bv. discipline en toezicht)
De effectiviteit van justitiële interventies
Wat is een bewezen effectieve justitiële interventie?
- Daarover verschillen de meningen:
- Sommigen vinden dat een onderzoek dat aantoont dat problemen afnemen na een
interventie bewijs is (top 600 van der Laan)
- Anderen vinden dat een controlegroep nodig is om iets te kunnen zeggen
In Nederland was er lange tijd ruimte en geld voor alle soorten interventies
- ‘baat het niet dan schaadt het niet’
- Dit bleek echter niet houdbaar: bepaalde interventies voor delinquente jongeren bleken
schadelijk
- Daarnaast beperking van financiële middelen
ontstaan ‘erkenningscommissies’ Hulpverleningsprogramma’s moeten laten zien
wat ze doen, hoe ze dat doen en voor wie
Wat werkt? En hoe stel je dat vast? Databank Effectieve Interventies Nederlands Jeugd Instituut
- In theorie effectief: beschrijving van wat interventie beoogt te doen op basis van theorieën
over het te bestrijden gedrag [WAAROM]
- Procesevaluatie: wordt het programma uitgevoerd zoals bedoeld? Wordt de doelgroep
bereikt? Vaak beschrijving [HOE]
- Evaluatieonderzoek: is er gedragsverandering? Voor na-meting
- Effectonderzoek: gedragsverandering toe te schrijven aan interventie? Voor- en nameting EN
controlegroep [HOE STERK]
In justitiele context is weinig evidence-based
- Weinig longitudinal gecontroleerd onderzoek
- Als wel onderzoek: weinig evidentie voor effecten op recidivezelf zie bijv MDFT/MST
- Is niet gek: veel statische risicofactoren complexe Problemen (zoals WODC schreef: heel
zware doelgroep: veel psychischeproblemen, agressie, LVB)
- Veel nog onbekend: bijv georganiseerde misdaad
Wat werkt (niet) volgens de literatuur?
- Effect van preventie op adult offending? Klein significant effect
- Multisystemic Therapy. Klein significant effect
Hoorcollege 1: justitiële interventies voor jeugdigen: wat zijn dat? Wat werkt? En waarom is het
van belang?
Justitiële interventies
- Justitieel ingrijpen bij kinderen of in gezinnen
- In straf- of civiel rechterlijk kader
- Dus wanneer er sprake is van delinquent gedrag
- Of ernstig kindonveiligheid (huiselijk geweld, vechtscheidingen KM, verwaarlozing)
Door: Gecertificeerde instelling voor jeugdbescherming (GI) in samenspraak met de raad voor de
kinderbescherming
Met machtiging van een kinderrechter
Uitgevoerd door: Aanbieders jeugdhulp (die worden ingekocht door gemeentes), vaak ambulant,
soms residentieel
Altijd conform IVRK (?), mag geen schade berokkenen aan kinderen en moet goed zijn voor de
ontwikkeling van het kind
Veranderde context
- Toekomstscenario jeugdbescherming stapeling organisaties gaat er mogelijk uit, zorg van 0
-18 (gezin ipv kind) => maar de GI’s staan wel achter het idee maar niet achter huidige
uitvoeringsvorm dus status onduidelijk
- Hervormingsagenda jeugd 2023-2028
- Forensische Centra Jeugd (voorheen JJIs) => kleinschalige voorzieningen forensische jeugd
- Personeelstekort
Justitieel ingrijpen in strafrechterlijk kader: waarom? Verschillende uitgangspunten in het juridisch
veld
- Vergeldingstheorie
o De overheid moet wraak nemen op degene die onrecht pleegde. “oog om oog tand
om tand”
o Absolute straftheorie : de straf vindt zijn grondslag in het misdrijf
o De daad staat centraal. En de straf hangt dus af van de daad die is gepleegd
- Preventietheorie
o door de persoon te straffen wordt voorkomen dat anderen strafbare feiten zullen
plegen.
o Relatieve strafrechtstheorie: de straf beoogt een bepaald doel ipv enkel vergelding.
Wordt onderverdeeld in:
generale preventie = schrikreactie op anderen.
speciale preventie = de misdadiger zelf ervan weerhouden in de toekomst
weer misdaden te gaan plegen.
o Dader staat centraal, wat heeft een dader nodig om het misdrijf niet nog een keer te
doen
In dit kader:
- Maatschappelijke oproep om langere detentie voor jeugdige daders van zeer ernstige
gewelddadige delicten
,De forensische jeugdzorg komt in beeld bij de relatieve theorieën
Om toekomstige problemen te voorkomen, moeten de interventies wel effectief zijn
Justitieel ingrijpen: Wat doet het met degene in het systeem (ouders/kinderen)
Justitieel ingrijpen en de stem van het kind
- Waar haal je je informatie vandaan?
- Bij jonge kinderen: via anderen (maar bias); via observatie van gedrag (maar
momentopname)
- Bij oudere kinderen: bij het kind zelf en bij anderen. Hoe weeg je verschillende belangen?
Justitieel ingrijpen: het belang van het kind
- Veilig opgroeien en kunnen ontwikkelen zonder belemmeringen uit het gezin
- Hoe kom je aan objectieve informatie?
- Hoe weeg je oordelen?
- Gebruik van diagnostisch onderzoek, met goede instrumenten en dingen die past bij het kind
zelf
- Elke methode heeft fouten
Justitieel ingrijpen: verantwoordelijkheid van betrokken professional
De deskundige in het strafproces: op basis van Pro Justitia rapportage wordt bepaald of jongere
gebrekkige ontwikkeling of ziekelijke stoornis van de geestvermogens
(Vaststellingtoerekeningsvatbaarheid) heeft, bijvoorbeeld tbv oplegging PIJ).
Voor zowel civiel als straf adviezen geldt
- Praat met het kind en zijn ouder/verzorger(s)
- Observatie; diagnostisch onderzoek; risico-taxatie; informatie van behandelaars
- Maar ook: wetenschappelijke literatuur, over (oa):
o Gehechtheid; veiligheid; risicofactoren;
o Effectieve behandelingen
o Juridische (on)mogelijkheden
o Intergenerationele overdracht
Wat werkt? RNR
- Hoe ontstaan complexe problemen? Risico/protectieve factoren
- Risk-Needs-Responsivity model
- Algemeen werkzame factoren
- Specifiek werkzame factoren
Dus:
- Risico en protectieve factoren op het niveau van het kind, gezin, en bredere (sociale) context
van belang
- Bijvoorbeeld: moeilijk temperament, beperkte verstandelijke vermogens, ernstige of
ingrijpende levensgebeurtenissen, psychiatrische problematiek, lage SES, slechte buurt
- Zijn allemaal factoren die kunnen bijdragen aan het ontstaan en in stand blijven van
problemen
,Risico en protectieve factoren
- Kunnen veranderbaar (dynamisch) of
- Onveranderbaar zijn (statisch)
- Dynamisch: bijvoorbeeld: opvoedvaardigheden; sociaal netwerk
- Statisch: verstandelijke vermogens, geschiedenis van delinquent gedrag
Wat werkt in jeugdzorg? Modellen
Risk-Needs-Responsivity
- In criminologie veel gebruikt model op basis waarvan voorspeld kan worden of interventies
effectief zullen zijn:
- Om effectief te zijn, moet aangesloten worden bij risk en needs van de cliënt, responsief voor
de mogelijkheden van de client.
Risk gaat over de hoogte van het recidive niveau, hoe hoger het recidive niveau hoe langer en
intensiever de interventie moet zijn.
- Interventie moet aansluiten bij het risico op herhaling (van de problematiek)
- Dus: niet te licht, niet te zwaar
Needs, gaat over de risicofactoren, dus de interventie moet gericht zijn op de problematiek wat een
kind daadwerkelijk heeft, dus de risicofactoren die iemand heeft.
- Er moet aangesloten worden bij de aanwezige risicofactoren in het cliënt (systeem)
- Dat wil dus zeggen: bij hechtingsproblematiek daarop of op onderliggende kenmerken
focussen en niet op (bijvoorbeeld) sociaal netwerk
Responsivity, aansluiten bij het systeem van het kind.
- Responsief voor de motivatie, mogelijkheden en beperkingen van het cliënt systeem
- Dus: niet iets ingewikkeld cognitiefs bij LVB, en wel aansluitend bij kenmerken en capaciteiten
van het systeem
Dus in theorie (in criminologie) werkt:
- Als aanpak aansluit bij behoeften en situatie van individuele cliënt: beste resultaten
- Dat betekent voor hulpverlening in complexe situaties:
o systematisch inschatten wat de problemen zijn in een gezin
o een hulpplan dat hierbij aansluit (en dat regelmatig bijstellen, want ook situatie is
veranderbaar)
Wat betekent RNR voor behandelplan
- Adequate diagnostiek en risicotaxatie
- Individueel behandelplan
- Vaak multimodaal (afhankelijk van type en aard problematiek)
Algemene werkzame factoren
Factoren die altijd bijdragen aan succes
- Gebaseerd op theorie
- Motivatie van de cliënt
- Goede relatie cliënt-hulpverlener (alliantie)
, - Uitvoering interventie zoals bedoeld, dus niet minder behandelingen, minder tijd wegens
ziekte bijvoorbeeld.
- Professionaliteit hulpverlener
- Goede werkomstandigheden hulpverlener
o Caseload, ondersteuning (intervisie/supervisie), veiligheid, is door personeelstekort
een stuk moeilijker is vandaag de dag
- Adequate structurering van de interventie
o Doelstelling, planning, fasering
Over motivatie …
Therapeutisch zijn alleen de interventies die jeugdigen proberen te betrekken in een ondersteunend
en constructief proces van verandering (Lipsey, 2009) => Dus geen interventies toepassen die
gebaseerd zijn op externe controle en dwang (bv. discipline en toezicht)
De effectiviteit van justitiële interventies
Wat is een bewezen effectieve justitiële interventie?
- Daarover verschillen de meningen:
- Sommigen vinden dat een onderzoek dat aantoont dat problemen afnemen na een
interventie bewijs is (top 600 van der Laan)
- Anderen vinden dat een controlegroep nodig is om iets te kunnen zeggen
In Nederland was er lange tijd ruimte en geld voor alle soorten interventies
- ‘baat het niet dan schaadt het niet’
- Dit bleek echter niet houdbaar: bepaalde interventies voor delinquente jongeren bleken
schadelijk
- Daarnaast beperking van financiële middelen
ontstaan ‘erkenningscommissies’ Hulpverleningsprogramma’s moeten laten zien
wat ze doen, hoe ze dat doen en voor wie
Wat werkt? En hoe stel je dat vast? Databank Effectieve Interventies Nederlands Jeugd Instituut
- In theorie effectief: beschrijving van wat interventie beoogt te doen op basis van theorieën
over het te bestrijden gedrag [WAAROM]
- Procesevaluatie: wordt het programma uitgevoerd zoals bedoeld? Wordt de doelgroep
bereikt? Vaak beschrijving [HOE]
- Evaluatieonderzoek: is er gedragsverandering? Voor na-meting
- Effectonderzoek: gedragsverandering toe te schrijven aan interventie? Voor- en nameting EN
controlegroep [HOE STERK]
In justitiele context is weinig evidence-based
- Weinig longitudinal gecontroleerd onderzoek
- Als wel onderzoek: weinig evidentie voor effecten op recidivezelf zie bijv MDFT/MST
- Is niet gek: veel statische risicofactoren complexe Problemen (zoals WODC schreef: heel
zware doelgroep: veel psychischeproblemen, agressie, LVB)
- Veel nog onbekend: bijv georganiseerde misdaad
Wat werkt (niet) volgens de literatuur?
- Effect van preventie op adult offending? Klein significant effect
- Multisystemic Therapy. Klein significant effect
