LES 2: onzekerheid en de opkomst van de risicomaatschappij
1. Boek: een wereld van onzekerheid
→ hoe onzekerheid en risico onze samenleving vormgeven
1. Onzekerheid is een tijdssymptoom
vb. bankencrisis 2008, klimaatcrisis, corona, oorlogen (Oekraïne, Gaza)
Paradox: we leven in een rijke, technologisch geavanceerde en goed
verzekerde samenleving, maar toch voelen we ons onzeker en ervaren we
collectieve angst.
Hoe meer controle en kennis, hoe groter de onzekerheidservaring
Sociologische verklaringen:
- Rudi Laermans:
- angst is alomtegenwoordig
- we beleven angst individueel, maar de oorzaken zijn collectief
- individualisering van angst maakt sociale oorzaken onzichtbaar
- sociologische verbeelding maakt de angst weer sociaal
zichtbaar
Volgens Rudi Laermans is angst in de hedendaagse samenleving geen louter
individueel probleem, maar het gevolg van maatschappelijke structuren. Door
flexibilisering, prestatiedruk en afbouw van sociale bescherming ervaren mensen
meer onzekerheid. Die onzekerheid wordt echter voorgesteld als een persoonlijk
falen of gebrek aan veerkracht. Daardoor worden structurele oorzaken onzichtbaar
gemaakt. Angst wordt zo geprivatiseerd en geïndividualiseerd. Mensen zoeken
oplossingen bij zichzelf in plaats van bij beleid. Laermans bekritiseert deze
individualisering van angst. Hij pleit voor een maatschappelijke benadering van
onzekerheid.
- Zygmunt Bauman:
- we leven in een “vloeibare moderniteit” → alles verandert snel
(van solid modernity → liquid modernity)
- macht en politiek zijn gescheiden, de markt domineert
- sociale zekerheid verzwakt → meer individuele risico’s
- kortetermijndenken overheerst
Met de overgang van solid naar liquid modernity bedoeld Bauman dat vaste sociale
structuren en zekerheden zijn verdwenen. In de solid modernity waren levenslopen
relatief voorspelbaar, met vaste jobs, duidelijke rolpatronen en sterke sociale
bescherming. In de liquid modernity worden arbeid, relaties en identiteiten flexibel en
tijdelijk. Mensen moeten zich voortdurend aanpassen aan veranderende
1
,omstandigheden. Verantwoordelijkheid voor succes of falen wordt steeds meer bij
het individu gelegd. Collectieve zekerheden maken plaats voor persoonlijke risico’s.
Dit vergroot de vrijheid, maar ook de onzekerheid. Volgens Bauman wordt
onzekerheid zo een structureel kenmerk van de hedendaagse samenleving.
- Frank Furedi:
- we overdrijven onze angsten soms
- we zijn bang voor onwaarschijnlijke risico’s (zoals varkensgriep)
en negeren de echte (klimaatopwarming)
- "struisvogel sociologie": ontkenning helpt niet
Volgens Frank Furedi leven we in een cultuur van angst waarin risico’s voortdurend
worden benadrukt en uitvergroot. Hoewel we objectief in een relatief veilige
samenleving leven, ervaren mensen steeds meer onzekerheid. Dit komt doordat
media, experts en beleid sterk focussen op mogelijke gevaren. Daardoor leren
mensen zichzelf te zien als kwetsbaar en hulpbehoevend. De drang naar
beheersbaarheid en preventie versterkt dit proces. Volledige veiligheid bestaat
echter niet. Volgens Furedi leidt deze focus op risico’s tot meer angst in plaats van
minder. Onzekerheid wordt zo cultureel geproduceerd.
- Robert Castel:
- hoe meer we zekerheid zoeken, hoe meer onzekerheid we
ervaren
- we hebben collectieve bescherming nodig (zoals sociale
zekerheid)
Volgens Robert Castel ontstaat onzekerheid wanneer collectieve vormen van sociale
bescherming afnemen. Sociale zekerheid, zoals stabiele arbeid en sociale rechten,
beschermen mensen tegen kwetsbaarheid. Wanneer deze bescherming verdwijnt,
worden mensen afhankelijker van de markt en van individuele prestaties. Castel
noemt dit proces sociale desaffiliatie. Mensen raken losgekoppeld van stabiele
sociale structuren. Onzekerheid is daardoor geen louter gevoel, maar een objectieve
maatschappelijke positie. Castel benadrukt dat onzekerheid structureel wordt
geproduceerd. Hij pleit impliciet voor sterke collectieve bescherming.
- Hartmut Rosa:
- de moderne samenleving wil alles beheersen (kennis, controle,
maakbaarheid)
- deze drang vergroot net het gevoel van onbeschikbaarheid en
onzekerheid (klimaat, migratie, pandemieën) → Resonantie:
verbinding met de wereld ipv beheersing
Volgens Hartmut Rosa probeert de moderne samenleving de wereld steeds meer te
beheersen en te controleren. Alles moet efficiënt, voorspelbaar en beschikbaar zijn.
Deze drang naar controle leidt echter tot vervreemding en onbehagen. Rosa stelt
2
,daar het begrip resonantie tegenover, wat een wederkerige en betekenisvolle relatie
met de wereld betekent. Resonantie kan niet worden afgedwongen en verdwijnt bij
dwang en controle. Daarom is onbeheersbaarheid volgens Rosa noodzakelijk. Ze
laat ruimte voor betekenisvolle ervaringen. Onzekerheid is dus niet enkel een
probleem, maar ook een voorwaarde voor zinvol leven.
2. De wereld als mondiale risicomaatschappij - Ulrich Beck
- Ulrich Beck (1944-2015): arbeidssocioloog → richt zich op globalisering,
ecologie en individualisering
- Belangrijk werk: Risikogesellschaft (1986) en Weltrisikogesellschaft (2007)
- Centrale vraag: wat verandert er fundamenteel aan onze samenleving sinds
de late 20e E?
Overgang:
- Van industriële maatschappij (arbeid en productie)
- Naar risicomaatschappij (anticipatie op en beheer van risico’s)
= we leven met door mensen veroorzaakte risico’s (manufactured
uncertainty - Giddens).
→ Niet enkel catastrofes zelf, maar ook de anticipatie erop bepaalt ons
leven
3. Vier centrale kenmerken van de mondiale risicomaatschappij
a. risico’s domineren de agenda
- persoonlijk, maatschappelijk, politiek
- klimaat, oorlog, energie, pandemieën
- productie van onzekerheid staat centraal (nieuwe risico's →
meer onzekerheid)
b. nieuwe sociale strijd om de verdeling van risico’s
- niet alleen over rijkdom, maar over wie welke risico’s draagt
- discussies over aanvaardbare risico’s (klimaat, corona, energie)
c. instituties lopen vast
- sociale zekerheid, arbeidsmarkt, politiek… bieden onvoldoende
bescherming (onverzekerbaarheid)
- vertrouwen en legitimiteit van instituties dalen
d. mondialisering van risico’s: risico’s zijn:
- grenzenloos en gedelokaliseerd (klimaat, migratie, terreur,
economie)
- onberekenbaar en niet compenseerbaar
- vb. klimaatopwarming, 9/11, financiële crisis, corona, oorlog,
oekraïne
3
, 4. Drie fasen van de risicomaatschappij
a. risico’s zijn nog residueel (resterende gevaren) = Restrisico’s
b. bewustwording: ze zijn het gevolg van onze eigen productie en
consumptie
c. preventie: we streven naar beheersing en voorkoming
5. Breder kader
- ook internationale instellingen (zoals WEF = World Economic Forum) analyseren
mondiale risico’s (Global Risk Reports 2022-2025)
- 5 grote risico’s in 2025 volgens WEF:
Becks 4 kenmerken:
Risico 1. Agenda 2. Strijd / verdeling 3. Instituten en 4. Globalisering /
falen grensoverschrijding
gewapende Conflicten (bijv. Wie lijdt onder Internationale Oorlog heeft effecten
conflicten Oekraïne, oorlog? instituties (VN, buiten de grenzen
Midden-Oosten) Bevolkingen in NAVO, (vluchtelingenstromen,
staan hoog op de conflictgebieden, vredesakkoorden) wereldhandel,
agenda van politiek vluchtelingen, maar zijn vaak energieprijzen).
en media; crisis ook staten die machteloos of Conflicten in één regio
creëert militair investeren. verdeeld; rechten raken de hele wereld.
onvoorspelbaarheid. De last van vrede- om oorlog te
& herstelkosten reguleren
wordt ongelijk schieten tekort.
verdeeld.
Extreme Klimaatverandering Kwetsbare nationale Klimaatrisico is
weersomsta en natuurrampen gemeenschappen adaptatie-instrum wereldwijd: CO2 -
ndigheden krijgen steeds meer (arme landen, enten uitstoot van één regio
aandacht: kustgebieden) (waterbeheer, beïnvloedt hele
hittegolven, dragen zwaarder infrastructuur) planeet; rampen elders
overstromingen, dan rijke landen, worden vaak kunnen gevolgen
stormen wie heeft middelen overspoeld, hebben via
om zich te verzekeringssyste toeleveringsketens of
beschermen? men falen bij migratie
extreme schade
→ je ziet dat ze allemaal niet los staan van elkaar, maar verweven zijn met de vier
kenmerken van Beck: de risico’s zijn geen randfenomenen, maar tekenen van een
samenleving waarin controle, zekerheid en instituties op de proef gesteld worden
6. Besluit
- Becks theorie helpt om onze samenleving beter te begrijpen
- Onzekerheid is een structureel kenmerk van de moderne wereld
- de uitdaging is hoe we als samenleving omgaan met risico en
complexiteit
4
1. Boek: een wereld van onzekerheid
→ hoe onzekerheid en risico onze samenleving vormgeven
1. Onzekerheid is een tijdssymptoom
vb. bankencrisis 2008, klimaatcrisis, corona, oorlogen (Oekraïne, Gaza)
Paradox: we leven in een rijke, technologisch geavanceerde en goed
verzekerde samenleving, maar toch voelen we ons onzeker en ervaren we
collectieve angst.
Hoe meer controle en kennis, hoe groter de onzekerheidservaring
Sociologische verklaringen:
- Rudi Laermans:
- angst is alomtegenwoordig
- we beleven angst individueel, maar de oorzaken zijn collectief
- individualisering van angst maakt sociale oorzaken onzichtbaar
- sociologische verbeelding maakt de angst weer sociaal
zichtbaar
Volgens Rudi Laermans is angst in de hedendaagse samenleving geen louter
individueel probleem, maar het gevolg van maatschappelijke structuren. Door
flexibilisering, prestatiedruk en afbouw van sociale bescherming ervaren mensen
meer onzekerheid. Die onzekerheid wordt echter voorgesteld als een persoonlijk
falen of gebrek aan veerkracht. Daardoor worden structurele oorzaken onzichtbaar
gemaakt. Angst wordt zo geprivatiseerd en geïndividualiseerd. Mensen zoeken
oplossingen bij zichzelf in plaats van bij beleid. Laermans bekritiseert deze
individualisering van angst. Hij pleit voor een maatschappelijke benadering van
onzekerheid.
- Zygmunt Bauman:
- we leven in een “vloeibare moderniteit” → alles verandert snel
(van solid modernity → liquid modernity)
- macht en politiek zijn gescheiden, de markt domineert
- sociale zekerheid verzwakt → meer individuele risico’s
- kortetermijndenken overheerst
Met de overgang van solid naar liquid modernity bedoeld Bauman dat vaste sociale
structuren en zekerheden zijn verdwenen. In de solid modernity waren levenslopen
relatief voorspelbaar, met vaste jobs, duidelijke rolpatronen en sterke sociale
bescherming. In de liquid modernity worden arbeid, relaties en identiteiten flexibel en
tijdelijk. Mensen moeten zich voortdurend aanpassen aan veranderende
1
,omstandigheden. Verantwoordelijkheid voor succes of falen wordt steeds meer bij
het individu gelegd. Collectieve zekerheden maken plaats voor persoonlijke risico’s.
Dit vergroot de vrijheid, maar ook de onzekerheid. Volgens Bauman wordt
onzekerheid zo een structureel kenmerk van de hedendaagse samenleving.
- Frank Furedi:
- we overdrijven onze angsten soms
- we zijn bang voor onwaarschijnlijke risico’s (zoals varkensgriep)
en negeren de echte (klimaatopwarming)
- "struisvogel sociologie": ontkenning helpt niet
Volgens Frank Furedi leven we in een cultuur van angst waarin risico’s voortdurend
worden benadrukt en uitvergroot. Hoewel we objectief in een relatief veilige
samenleving leven, ervaren mensen steeds meer onzekerheid. Dit komt doordat
media, experts en beleid sterk focussen op mogelijke gevaren. Daardoor leren
mensen zichzelf te zien als kwetsbaar en hulpbehoevend. De drang naar
beheersbaarheid en preventie versterkt dit proces. Volledige veiligheid bestaat
echter niet. Volgens Furedi leidt deze focus op risico’s tot meer angst in plaats van
minder. Onzekerheid wordt zo cultureel geproduceerd.
- Robert Castel:
- hoe meer we zekerheid zoeken, hoe meer onzekerheid we
ervaren
- we hebben collectieve bescherming nodig (zoals sociale
zekerheid)
Volgens Robert Castel ontstaat onzekerheid wanneer collectieve vormen van sociale
bescherming afnemen. Sociale zekerheid, zoals stabiele arbeid en sociale rechten,
beschermen mensen tegen kwetsbaarheid. Wanneer deze bescherming verdwijnt,
worden mensen afhankelijker van de markt en van individuele prestaties. Castel
noemt dit proces sociale desaffiliatie. Mensen raken losgekoppeld van stabiele
sociale structuren. Onzekerheid is daardoor geen louter gevoel, maar een objectieve
maatschappelijke positie. Castel benadrukt dat onzekerheid structureel wordt
geproduceerd. Hij pleit impliciet voor sterke collectieve bescherming.
- Hartmut Rosa:
- de moderne samenleving wil alles beheersen (kennis, controle,
maakbaarheid)
- deze drang vergroot net het gevoel van onbeschikbaarheid en
onzekerheid (klimaat, migratie, pandemieën) → Resonantie:
verbinding met de wereld ipv beheersing
Volgens Hartmut Rosa probeert de moderne samenleving de wereld steeds meer te
beheersen en te controleren. Alles moet efficiënt, voorspelbaar en beschikbaar zijn.
Deze drang naar controle leidt echter tot vervreemding en onbehagen. Rosa stelt
2
,daar het begrip resonantie tegenover, wat een wederkerige en betekenisvolle relatie
met de wereld betekent. Resonantie kan niet worden afgedwongen en verdwijnt bij
dwang en controle. Daarom is onbeheersbaarheid volgens Rosa noodzakelijk. Ze
laat ruimte voor betekenisvolle ervaringen. Onzekerheid is dus niet enkel een
probleem, maar ook een voorwaarde voor zinvol leven.
2. De wereld als mondiale risicomaatschappij - Ulrich Beck
- Ulrich Beck (1944-2015): arbeidssocioloog → richt zich op globalisering,
ecologie en individualisering
- Belangrijk werk: Risikogesellschaft (1986) en Weltrisikogesellschaft (2007)
- Centrale vraag: wat verandert er fundamenteel aan onze samenleving sinds
de late 20e E?
Overgang:
- Van industriële maatschappij (arbeid en productie)
- Naar risicomaatschappij (anticipatie op en beheer van risico’s)
= we leven met door mensen veroorzaakte risico’s (manufactured
uncertainty - Giddens).
→ Niet enkel catastrofes zelf, maar ook de anticipatie erop bepaalt ons
leven
3. Vier centrale kenmerken van de mondiale risicomaatschappij
a. risico’s domineren de agenda
- persoonlijk, maatschappelijk, politiek
- klimaat, oorlog, energie, pandemieën
- productie van onzekerheid staat centraal (nieuwe risico's →
meer onzekerheid)
b. nieuwe sociale strijd om de verdeling van risico’s
- niet alleen over rijkdom, maar over wie welke risico’s draagt
- discussies over aanvaardbare risico’s (klimaat, corona, energie)
c. instituties lopen vast
- sociale zekerheid, arbeidsmarkt, politiek… bieden onvoldoende
bescherming (onverzekerbaarheid)
- vertrouwen en legitimiteit van instituties dalen
d. mondialisering van risico’s: risico’s zijn:
- grenzenloos en gedelokaliseerd (klimaat, migratie, terreur,
economie)
- onberekenbaar en niet compenseerbaar
- vb. klimaatopwarming, 9/11, financiële crisis, corona, oorlog,
oekraïne
3
, 4. Drie fasen van de risicomaatschappij
a. risico’s zijn nog residueel (resterende gevaren) = Restrisico’s
b. bewustwording: ze zijn het gevolg van onze eigen productie en
consumptie
c. preventie: we streven naar beheersing en voorkoming
5. Breder kader
- ook internationale instellingen (zoals WEF = World Economic Forum) analyseren
mondiale risico’s (Global Risk Reports 2022-2025)
- 5 grote risico’s in 2025 volgens WEF:
Becks 4 kenmerken:
Risico 1. Agenda 2. Strijd / verdeling 3. Instituten en 4. Globalisering /
falen grensoverschrijding
gewapende Conflicten (bijv. Wie lijdt onder Internationale Oorlog heeft effecten
conflicten Oekraïne, oorlog? instituties (VN, buiten de grenzen
Midden-Oosten) Bevolkingen in NAVO, (vluchtelingenstromen,
staan hoog op de conflictgebieden, vredesakkoorden) wereldhandel,
agenda van politiek vluchtelingen, maar zijn vaak energieprijzen).
en media; crisis ook staten die machteloos of Conflicten in één regio
creëert militair investeren. verdeeld; rechten raken de hele wereld.
onvoorspelbaarheid. De last van vrede- om oorlog te
& herstelkosten reguleren
wordt ongelijk schieten tekort.
verdeeld.
Extreme Klimaatverandering Kwetsbare nationale Klimaatrisico is
weersomsta en natuurrampen gemeenschappen adaptatie-instrum wereldwijd: CO2 -
ndigheden krijgen steeds meer (arme landen, enten uitstoot van één regio
aandacht: kustgebieden) (waterbeheer, beïnvloedt hele
hittegolven, dragen zwaarder infrastructuur) planeet; rampen elders
overstromingen, dan rijke landen, worden vaak kunnen gevolgen
stormen wie heeft middelen overspoeld, hebben via
om zich te verzekeringssyste toeleveringsketens of
beschermen? men falen bij migratie
extreme schade
→ je ziet dat ze allemaal niet los staan van elkaar, maar verweven zijn met de vier
kenmerken van Beck: de risico’s zijn geen randfenomenen, maar tekenen van een
samenleving waarin controle, zekerheid en instituties op de proef gesteld worden
6. Besluit
- Becks theorie helpt om onze samenleving beter te begrijpen
- Onzekerheid is een structureel kenmerk van de moderne wereld
- de uitdaging is hoe we als samenleving omgaan met risico en
complexiteit
4
