DAActuele methodieken – Cliëntperspectief
Hoofdstuk 1: Begrippenkader
1.1 Historisch besef van waar we komen!
Methoden – Methodieken
Methoden en methodieken zijn geen tastbare dingen. Ze zijn eerder concepten en vormen
van gereedschap die een hulpverlener gebruikt in het werk met cliënten. Je kan ze dus niet
letterlijk vasthouden, maar ze sturen wel hoe je hulp biedt.
Belangrijk om te onthouden:
We kunnen de hulpvraag van een individuele cliënt nooit los zien van de context.
Problemen staan nooit volledig op zichzelf, ze zijn altijd verbonden met de omgeving
Voorbeeld:
Een cliënt die afhankelijk is van middelengebruik heeft niet alleen een persoonlijk probleem. Zijn of
haar omgeving speelt ook een rol. Zelfs wanneer de cliënt “clean” is en opnieuw deelneemt aan de
samenleving, kan de kans groot zijn dat hij/zij opnieuw in aanraking komt met drugs.
Middeleeuwse armoedezorg
Caritas = armenzorg in de middeleeuwen
• Men deed iets goeds voor de armen om iets goeds te doen voor God
• Armenzorg was dus sterk religieus geïnspireerd
Onderscheid tussen goede en slechte armen:
• Goede: nederig, aanvaardden hun situatie, waren dankbaar.
• Slechte: kwamen in opstand, waren kritisch of eisten rechten
Vanuit angst voor opstanden bood men hulp. Caritas was dus niet alleen barmhartigheid,
maar ook een manier om de samenleving onder controle te houden.
Ook vandaag zien we sporen van dat denken
• “Goede leefloners”: Zij die zich willen activeren en meewerken
• “Slechte leefloners”: Zij die zich niet laten activeren of weerstand bieden.
Ontstaan van sociaal werk (industrialisering)
Het echte sociaal werk ontstond pas tijdens de industrialisering.
Context:
o Mensen verhuisden massaal van het platteland naar de steden om te werken.
o Leefomstandigheden waren slecht: armoede, overbevolkte huizen, slechte
hygiëne.
o Hoge kindersterfte.
1
, De burgerij begon zich te bemoeien met de armen:
o Niet enkel om te helpen, maar ook omdat men de armen zag als een gevaar.
o Idee: de armen en kwetsbaren moesten heropgevoed worden.
o Angst voor sociale onrust en opstanden lag mee aan de basis van dit sociaal
ingrijpen.
Dit toont dat sociaal werk altijd is ontstaan vanuit een dubbel motief:
enerzijds hulp en zorg,
anderzijds controle en beheersing.
Maatschappelijke veranderingen op het eind van de 19e eeuw, begin 20e eeuw
De filantropie ontwikkelt de sociale interventiepraktijk.
• Filantropie: Het welzijn van anderen verbeteren
• In sociaal werk vertaalt dit zich naar interventies waarbij men ingrijpt in de
leefomstandigheden van mensen om hun welzijn te verhogen
Waarom bekommert een samenleving zich om kwetsbare groepen?
• Angst speelde een grote rol
o Angst dat arme klassen in opstand zouden komen
o Angst voor ziektes die zich konden verspreiden vanuit arme buurten
• Zorg en steun dienden dus niet enkel uit menslievendheid, maar ook om de rust in de
samenleving te bewaren.
De hogere klasse werkte zelf vaak niet in fabrieken en keek me hun eigen normen naar de
arme bevolking.
• Hun norm: Moeders moeten thuisblijven bij hun kinderen
• De realiteit: Arme vrouwen moesten werken om hun gezin te laten overleven.
De hulpverlening werd dus gebruikt om de normen van de hogere klasse op te leggen aan
de arbeidersklasse.
Valkuil in sociaal werk
Men legde de nadruk op individuele verantwoordelijkheid i.p.v. op sociale omstandigheden.
Voorbeeld:
o Crèches ontstonden omdat moeders moesten werken.
o Toch werd dit gezien als een teken van “slechte ouders”.
o Niemand stelde de vraag: “Waarom brengen ouders hun kinderen naar de crèche?”
o De sociale noodzaak werd genegeerd, men keek enkel naar het individueel falen.
Conclusie:
→ Filantropie had een dubbele functie: welzijn verhogen én sociale controle.
→ Sociaal werk liep het risico om vooral normen van de hogere klasse op te leggen.
2
,→ Belangrijk is altijd te kijken naar de context van de problemen, niet enkel naar het
individu.
Tijdens de industrialisatie ontstonden de eerste preventieve hefbomen om sociale
problemen aan te pakken. De focus lag op opvoeding, onderwijs en tewerkstelling.
Belangrijke maatregelen
Leerplicht voor kinderen → recht op onderwijs.
Verbod op kinderarbeid → kinderen moesten beschermd worden tegen uitbuiting.
Wet op de kinderbescherming → ingrijpen wanneer de veiligheid of het welzijn van
een kind in gevaar kwam.
Kernideeën:
Belang van het kind kwam centraal te staan
Kinderen hebben recht op een goede opvoeding.
Er was steeds meer oog voor de sociale context van problemen.
Ouders: primair verantwoordelijk voor de opvoeding van hun kinderen.
Tenzij het welzijn of de veiligheid van het kind in gevaar kwam → dan mocht de overheid
ingrijpen via de wet op kinderbescherming.
Dit “tenzij” was eigenlijk een juridische legitimatie om tussen te komen in gezinsleven
als het nodig was.
Dit betekende een ruimere kijk: men keek niet enkel naar individuele keuzes of schuld, maar
naar de sociale en maatschappelijke verantwoordelijkheid rond kinderen en hun opvoeding.
1.2 Het verleden werkt door…
• Spanningsveld disciplinering - emancipering
• Spanningsveld individu-structuur
Spanningsveld disciplinering – emancipering
Dit spanningsveld bestaat vroeger en vandaag nog steeds
Centrale vraag:
o Disciplinering: Moeten we de samenleving beschermen en mensen inperken?
o Emancipatie: Moeten we de samenleving e-veranderen en mensen versterken?
Disciplinering
• Controlerend, eng, dwingend
• Focus op regels, straffen en beheersing
Emancipatie
3
, • Brede visie: sociale, culturele, activerende visie
• Focus op versterken, activeren en kansen creëren
Voorbeelden:
- Arbeidsbeperking/ activeringdiscours
Disciplinering: mensen straffen als ze “te lang” thuis zitten
Emancipatie: ook kleine stappen erkennen bv. Iemand die al 2 dagen per week naar
een centrum gaat
- Middelengebruik
Disciplinering: militairen en politie inzetten, controleren, straffen
Emancipatie: gebruikersruimte (bv in Brussel) veilige plek om te gebruiken,
minder overlast en minder risico’s voor de gebruiker.
Spanningsveld individu – structuur
Ook hier is een blijvend spanningsveld
• Individu: problemen worden toegeschreven aan persoonlijke keuzes of fouten.
• Structuur: problemen worden gezien als het gevolg van sociale en maatschappelijke
omstandigheden.
Belangrijk inzicht: sociaal werk laveert altijd tussen deze twee spanningsvelden.
Vraag:
Werkt sociaal werk pas echt als:
het individu geholpen is in zijn persoonlijke situatie?
of als de samenleving zo goed georganiseerd is dat er geen individuele hulpvragen meer
nodig zijn?
Voorbeelden
- Beperking
Individu: iemand een rolstoel aanbieden.
Structuur: zorgen dat alle paden en gebouwen rolstoelvriendelijk zijn.
- Werkzoekende
Individu: individuele coaching en begeleiding naar een job.
Structuur: werkgevers en werkplekken aanpassen zodat iedereen kansen heeft,
ongeacht capaciteiten.
Sociaal werk beweegt altijd tussen deze twee kanten: directe hulp aan de persoon én werken
aan een samenleving die drempels wegneemt
Mary Richmond: basis professionalisering sociaal werk
4
Hoofdstuk 1: Begrippenkader
1.1 Historisch besef van waar we komen!
Methoden – Methodieken
Methoden en methodieken zijn geen tastbare dingen. Ze zijn eerder concepten en vormen
van gereedschap die een hulpverlener gebruikt in het werk met cliënten. Je kan ze dus niet
letterlijk vasthouden, maar ze sturen wel hoe je hulp biedt.
Belangrijk om te onthouden:
We kunnen de hulpvraag van een individuele cliënt nooit los zien van de context.
Problemen staan nooit volledig op zichzelf, ze zijn altijd verbonden met de omgeving
Voorbeeld:
Een cliënt die afhankelijk is van middelengebruik heeft niet alleen een persoonlijk probleem. Zijn of
haar omgeving speelt ook een rol. Zelfs wanneer de cliënt “clean” is en opnieuw deelneemt aan de
samenleving, kan de kans groot zijn dat hij/zij opnieuw in aanraking komt met drugs.
Middeleeuwse armoedezorg
Caritas = armenzorg in de middeleeuwen
• Men deed iets goeds voor de armen om iets goeds te doen voor God
• Armenzorg was dus sterk religieus geïnspireerd
Onderscheid tussen goede en slechte armen:
• Goede: nederig, aanvaardden hun situatie, waren dankbaar.
• Slechte: kwamen in opstand, waren kritisch of eisten rechten
Vanuit angst voor opstanden bood men hulp. Caritas was dus niet alleen barmhartigheid,
maar ook een manier om de samenleving onder controle te houden.
Ook vandaag zien we sporen van dat denken
• “Goede leefloners”: Zij die zich willen activeren en meewerken
• “Slechte leefloners”: Zij die zich niet laten activeren of weerstand bieden.
Ontstaan van sociaal werk (industrialisering)
Het echte sociaal werk ontstond pas tijdens de industrialisering.
Context:
o Mensen verhuisden massaal van het platteland naar de steden om te werken.
o Leefomstandigheden waren slecht: armoede, overbevolkte huizen, slechte
hygiëne.
o Hoge kindersterfte.
1
, De burgerij begon zich te bemoeien met de armen:
o Niet enkel om te helpen, maar ook omdat men de armen zag als een gevaar.
o Idee: de armen en kwetsbaren moesten heropgevoed worden.
o Angst voor sociale onrust en opstanden lag mee aan de basis van dit sociaal
ingrijpen.
Dit toont dat sociaal werk altijd is ontstaan vanuit een dubbel motief:
enerzijds hulp en zorg,
anderzijds controle en beheersing.
Maatschappelijke veranderingen op het eind van de 19e eeuw, begin 20e eeuw
De filantropie ontwikkelt de sociale interventiepraktijk.
• Filantropie: Het welzijn van anderen verbeteren
• In sociaal werk vertaalt dit zich naar interventies waarbij men ingrijpt in de
leefomstandigheden van mensen om hun welzijn te verhogen
Waarom bekommert een samenleving zich om kwetsbare groepen?
• Angst speelde een grote rol
o Angst dat arme klassen in opstand zouden komen
o Angst voor ziektes die zich konden verspreiden vanuit arme buurten
• Zorg en steun dienden dus niet enkel uit menslievendheid, maar ook om de rust in de
samenleving te bewaren.
De hogere klasse werkte zelf vaak niet in fabrieken en keek me hun eigen normen naar de
arme bevolking.
• Hun norm: Moeders moeten thuisblijven bij hun kinderen
• De realiteit: Arme vrouwen moesten werken om hun gezin te laten overleven.
De hulpverlening werd dus gebruikt om de normen van de hogere klasse op te leggen aan
de arbeidersklasse.
Valkuil in sociaal werk
Men legde de nadruk op individuele verantwoordelijkheid i.p.v. op sociale omstandigheden.
Voorbeeld:
o Crèches ontstonden omdat moeders moesten werken.
o Toch werd dit gezien als een teken van “slechte ouders”.
o Niemand stelde de vraag: “Waarom brengen ouders hun kinderen naar de crèche?”
o De sociale noodzaak werd genegeerd, men keek enkel naar het individueel falen.
Conclusie:
→ Filantropie had een dubbele functie: welzijn verhogen én sociale controle.
→ Sociaal werk liep het risico om vooral normen van de hogere klasse op te leggen.
2
,→ Belangrijk is altijd te kijken naar de context van de problemen, niet enkel naar het
individu.
Tijdens de industrialisatie ontstonden de eerste preventieve hefbomen om sociale
problemen aan te pakken. De focus lag op opvoeding, onderwijs en tewerkstelling.
Belangrijke maatregelen
Leerplicht voor kinderen → recht op onderwijs.
Verbod op kinderarbeid → kinderen moesten beschermd worden tegen uitbuiting.
Wet op de kinderbescherming → ingrijpen wanneer de veiligheid of het welzijn van
een kind in gevaar kwam.
Kernideeën:
Belang van het kind kwam centraal te staan
Kinderen hebben recht op een goede opvoeding.
Er was steeds meer oog voor de sociale context van problemen.
Ouders: primair verantwoordelijk voor de opvoeding van hun kinderen.
Tenzij het welzijn of de veiligheid van het kind in gevaar kwam → dan mocht de overheid
ingrijpen via de wet op kinderbescherming.
Dit “tenzij” was eigenlijk een juridische legitimatie om tussen te komen in gezinsleven
als het nodig was.
Dit betekende een ruimere kijk: men keek niet enkel naar individuele keuzes of schuld, maar
naar de sociale en maatschappelijke verantwoordelijkheid rond kinderen en hun opvoeding.
1.2 Het verleden werkt door…
• Spanningsveld disciplinering - emancipering
• Spanningsveld individu-structuur
Spanningsveld disciplinering – emancipering
Dit spanningsveld bestaat vroeger en vandaag nog steeds
Centrale vraag:
o Disciplinering: Moeten we de samenleving beschermen en mensen inperken?
o Emancipatie: Moeten we de samenleving e-veranderen en mensen versterken?
Disciplinering
• Controlerend, eng, dwingend
• Focus op regels, straffen en beheersing
Emancipatie
3
, • Brede visie: sociale, culturele, activerende visie
• Focus op versterken, activeren en kansen creëren
Voorbeelden:
- Arbeidsbeperking/ activeringdiscours
Disciplinering: mensen straffen als ze “te lang” thuis zitten
Emancipatie: ook kleine stappen erkennen bv. Iemand die al 2 dagen per week naar
een centrum gaat
- Middelengebruik
Disciplinering: militairen en politie inzetten, controleren, straffen
Emancipatie: gebruikersruimte (bv in Brussel) veilige plek om te gebruiken,
minder overlast en minder risico’s voor de gebruiker.
Spanningsveld individu – structuur
Ook hier is een blijvend spanningsveld
• Individu: problemen worden toegeschreven aan persoonlijke keuzes of fouten.
• Structuur: problemen worden gezien als het gevolg van sociale en maatschappelijke
omstandigheden.
Belangrijk inzicht: sociaal werk laveert altijd tussen deze twee spanningsvelden.
Vraag:
Werkt sociaal werk pas echt als:
het individu geholpen is in zijn persoonlijke situatie?
of als de samenleving zo goed georganiseerd is dat er geen individuele hulpvragen meer
nodig zijn?
Voorbeelden
- Beperking
Individu: iemand een rolstoel aanbieden.
Structuur: zorgen dat alle paden en gebouwen rolstoelvriendelijk zijn.
- Werkzoekende
Individu: individuele coaching en begeleiding naar een job.
Structuur: werkgevers en werkplekken aanpassen zodat iedereen kansen heeft,
ongeacht capaciteiten.
Sociaal werk beweegt altijd tussen deze twee kanten: directe hulp aan de persoon én werken
aan een samenleving die drempels wegneemt
Mary Richmond: basis professionalisering sociaal werk
4
