;.
Natuurwetenskap
GRAAD 9
1 Graad 9 Natuurwetenskappe I © 2026 Noted™ www.notedsummaries.co.za
, BIOLOGIE Selle is die kleinste strukturele én funksionele eenhede
DIE SEL van alle lewende organismes = MIKRO-SKOPIES
EUKARIOOT vs PROKARIOOT
DIERSEL
Tipe sel Kern? Voorbeelde
EUKARIOOT Eukarioties Ware kern (kernmembraan) plante, diere,
fungi
Prokarioties geen ware kern [DNA lê vry in bakterieë
sitoplasma (nukleoïed)]
mitochondria
neukleolus
Neukleus
PLANTSEL EUKARIOOT
mitochondria
MEMBRAAN chloroplast
neukleolus ribosome
Endoplasmatiese neukleus
sitoplasma retikulum
LYSOSOME Endoplasmatiese vakuool
✘vakuool retikulum
SENTRIOOL selmembraan membraan
✘selwand VERANDERLIKE VORM sitoplasma selmembraan
2 Graad 9 Natuurwetenskappe I © 2026 Noted™ www.notedsummaries.co.za
Selwand (sellulose)
, STRUKTURE & PLANTSEL DIERSEL
ORGANELLE
Struktuur / Organel Waar? Funksie
Selwand
Plantsel Diersel
Selmembraan Plant + dier Dun, selektief-deurlaatbaar; beheer wat Ja (sellulose) Nee
(plasmamembraan) in/uit die sel beweeg. Vorm Meer vas/reghoekig Meer rond/onreëlmatig
Selwand (sellulose) Slegs plant Stywe buite-laag; beskerm en gee vaste Chloroplaste Ja (fotosintese) Nee
vorm; help plant regop bly.
Sitoplasma (sitosol Plant + dier Jellie-medium; hou organelle; plek waar baie Vakuool Groot sentrale Klein vakuole of soms
+ organelle) reaksies gebeur. vakuool (turgor/steun) geen groot een
Endoplasmiese Plant + dier Membraan-netwerk: Rowwe ER maak Plasmodesmata Ja Nee
retikulum (ER) proteïene; Gladde ER maak lipiede.
Ribosome Plant + dier Bou proteïene; kan vry in sitoplasma wees Lysosome Seldsaam (vakuool doen Algemeen
of op rowwe ER. afbreek)
Golgi-kompleks Plant + dier Verpak, verander en stuur Sentrioles Tipies Tipies
proteïene/lipiede in vesikels. Energieberging Stysel Glikogeen
Mitochondria Plant + dier Sellulêre respirasie; maak ATP (energie) uit Sitokinese Selplaat vorm Splytvorm knyp in
glukose + O2. (seldeling)
Kern (nukleus) (eukariote) Beheer-sentrum; bevat DNA (orerflike info). Grootte Dikwels groter Dikwels kleiner
Kernmembraan Plant + dier Omhul kern; skei kern van sitoplasma. (algemeen)
Nukleolus Plant + dier Maak ribosome se dele (rRNA)
PLANTSEL TIPES
Nukleopore Plant + dier Klein gaatjies; laat stowwe in/uit kern
beweeg.
Vakuool Plant + dier Stoor water/stowwe; by plantsel groot:
(verskil = grootte) turgor/steun + ontgifting.
Chloroplaste Slegs plant Fotosintese; bevat chlorofil; maak glukose Funksie Waar kry jy dit?
uit ligenergie. Parenchiem Algemenesel: fotosintese + blare, stamme,
Plastiede (bv. Slegs plant Stoor/maak sekere stowwe (bv. stysel in stoor kos/water wortels
amyloplaste) amyloplaste). Kollenchiem Buigsame ondersteuning jong stamme/
Plasmodesmata Slegs plant Kanaaltjies in selwand; kommunikasie & (kan groei saam met plant) bladstele
vervoer tussen plantselle. Sklerenchiem Sterk, hard ondersteuning harde dele: neute/
Lysosome Meestal dier Ensiem-sakkies wat groot molekules (dik wande) sade, vesels
afbreek/verteer. (plantselle = vakuool) Xileem selle (trageïede/ Vervoer water + minerale op van wortels na
Sentrioles Meestal dier Organiseer mikrotubules tydens seldeling
(spilvorming). vaartuiglede) blare
Silia / flagella Party dier Haartjies/sweepstert; help met beweging of Floëem: sifbuise Vervoer suikers/ deur hele plant
beweeg vloeistof oor oppervlak. (sifbuis-lede) voedingstowwe
3 Graad 9 Natuurwetenskappe I © 2026 Noted™ www.notedsummaries.co.za
Natuurwetenskap
GRAAD 9
1 Graad 9 Natuurwetenskappe I © 2026 Noted™ www.notedsummaries.co.za
, BIOLOGIE Selle is die kleinste strukturele én funksionele eenhede
DIE SEL van alle lewende organismes = MIKRO-SKOPIES
EUKARIOOT vs PROKARIOOT
DIERSEL
Tipe sel Kern? Voorbeelde
EUKARIOOT Eukarioties Ware kern (kernmembraan) plante, diere,
fungi
Prokarioties geen ware kern [DNA lê vry in bakterieë
sitoplasma (nukleoïed)]
mitochondria
neukleolus
Neukleus
PLANTSEL EUKARIOOT
mitochondria
MEMBRAAN chloroplast
neukleolus ribosome
Endoplasmatiese neukleus
sitoplasma retikulum
LYSOSOME Endoplasmatiese vakuool
✘vakuool retikulum
SENTRIOOL selmembraan membraan
✘selwand VERANDERLIKE VORM sitoplasma selmembraan
2 Graad 9 Natuurwetenskappe I © 2026 Noted™ www.notedsummaries.co.za
Selwand (sellulose)
, STRUKTURE & PLANTSEL DIERSEL
ORGANELLE
Struktuur / Organel Waar? Funksie
Selwand
Plantsel Diersel
Selmembraan Plant + dier Dun, selektief-deurlaatbaar; beheer wat Ja (sellulose) Nee
(plasmamembraan) in/uit die sel beweeg. Vorm Meer vas/reghoekig Meer rond/onreëlmatig
Selwand (sellulose) Slegs plant Stywe buite-laag; beskerm en gee vaste Chloroplaste Ja (fotosintese) Nee
vorm; help plant regop bly.
Sitoplasma (sitosol Plant + dier Jellie-medium; hou organelle; plek waar baie Vakuool Groot sentrale Klein vakuole of soms
+ organelle) reaksies gebeur. vakuool (turgor/steun) geen groot een
Endoplasmiese Plant + dier Membraan-netwerk: Rowwe ER maak Plasmodesmata Ja Nee
retikulum (ER) proteïene; Gladde ER maak lipiede.
Ribosome Plant + dier Bou proteïene; kan vry in sitoplasma wees Lysosome Seldsaam (vakuool doen Algemeen
of op rowwe ER. afbreek)
Golgi-kompleks Plant + dier Verpak, verander en stuur Sentrioles Tipies Tipies
proteïene/lipiede in vesikels. Energieberging Stysel Glikogeen
Mitochondria Plant + dier Sellulêre respirasie; maak ATP (energie) uit Sitokinese Selplaat vorm Splytvorm knyp in
glukose + O2. (seldeling)
Kern (nukleus) (eukariote) Beheer-sentrum; bevat DNA (orerflike info). Grootte Dikwels groter Dikwels kleiner
Kernmembraan Plant + dier Omhul kern; skei kern van sitoplasma. (algemeen)
Nukleolus Plant + dier Maak ribosome se dele (rRNA)
PLANTSEL TIPES
Nukleopore Plant + dier Klein gaatjies; laat stowwe in/uit kern
beweeg.
Vakuool Plant + dier Stoor water/stowwe; by plantsel groot:
(verskil = grootte) turgor/steun + ontgifting.
Chloroplaste Slegs plant Fotosintese; bevat chlorofil; maak glukose Funksie Waar kry jy dit?
uit ligenergie. Parenchiem Algemenesel: fotosintese + blare, stamme,
Plastiede (bv. Slegs plant Stoor/maak sekere stowwe (bv. stysel in stoor kos/water wortels
amyloplaste) amyloplaste). Kollenchiem Buigsame ondersteuning jong stamme/
Plasmodesmata Slegs plant Kanaaltjies in selwand; kommunikasie & (kan groei saam met plant) bladstele
vervoer tussen plantselle. Sklerenchiem Sterk, hard ondersteuning harde dele: neute/
Lysosome Meestal dier Ensiem-sakkies wat groot molekules (dik wande) sade, vesels
afbreek/verteer. (plantselle = vakuool) Xileem selle (trageïede/ Vervoer water + minerale op van wortels na
Sentrioles Meestal dier Organiseer mikrotubules tydens seldeling
(spilvorming). vaartuiglede) blare
Silia / flagella Party dier Haartjies/sweepstert; help met beweging of Floëem: sifbuise Vervoer suikers/ deur hele plant
beweeg vloeistof oor oppervlak. (sifbuis-lede) voedingstowwe
3 Graad 9 Natuurwetenskappe I © 2026 Noted™ www.notedsummaries.co.za
