ETHISCH HANDELEN EN PLICHTENLEER
HOOFDSTUK 1 ETHIEK EN MORAAL P35-67
1. INLEIDING
Menselijk gedrag= de verzameling van gemaakte keuzes en gestelde handelingen van
een persoon onder impuls van zijn individuele natuurlijke en culturele gesteldheid en zijn
samenleven met andere mensen.
Ethisch handelen gaat altijd over het (niet) maken van keuzes en het (niet) stellen van
handelingen.
2. BEGRIPPENKADER
FILOSOFIE
Ethiek en moraalwetenschappen behoren tot filosofie.
Betekenis en ontstaan
Filo (Grieks: philos - vriend) en sofie (Grieks: sophia – wijsheid) wil zoveel zeggen als
‘houden van wijsheid’
Griekse Roets en is ontstaan in het middellandse zeegebied (Griekenland en Turkije)
tussen 800-400vc. In die tijd kwam er een type samenleving ‘de polis’ mensen hadden de
nood om samen te leven met complexe samenlevingsvormen. De eerste vorm van
democratie kwam onder de leider Preciles in Athene op de markt (agora).
Filosofie wordt beoefend om je eigen voorstelling van zaken te onderzoeken en je eigen
oordelen naderbij te bekijken. Voor een econische filosoof als Bertrand Russel houdt
filosofie het midden tussen wetenschap en theologie. Met de wetenschap dat ze zich
roept op menselijke rede, veeleer dan op autoriteit. Met de theologie de neiging tot het
speculeren over dingen waar we dusver nog geen definitieve kennis van heeft verkregen.
Dogma’s = officieel aanvaarde voorstellingen van zaken waaraan niet meer wordt
getwijfeld. Behoort tot het domein van theologie (godsdienstleer).
Filosofie is de oudste manier van denken zonder verwijzing naar mythen en goden. De
eerste filosofen waren natuurfilosofen die nadachten over de natuur, de kosmos en de
wereld rondom hen. Zoals Loobuyck in zijn boek ‘filosofie voor economen’ vaststelt was
filosofie als kennisdomein een lange tijd een soort eenheidswetenschap. Later kwamen
hieruit allerlei mensenwetenschappen voort zoals sociologie, psychologie en economie.
De academia
= plek met groot publiek van burgers waar je filosofie kon beoefenen ter lering en
vermaak.
Theater= bood een context waarin burgers zich leerden inleven in anderen
Tempel= plek om te vieren wat je hebt te verzoenen met wat er nog komt
Stadions= plekken waar tot 15000 mensen konden ervaren wat het betekent om teams
te zien samenwerken of te zien winnen of te zien verliezen.
1
,3 grote kennisgebieden binnen de filosofie om van het denken een ambacht te maken:
Fysica (kennis van de wereld en natuur): alles wat wetenschappelijk is
Logica (kennis en taaltheorie): begrijpen we elkaar, kunnen we ons goed
uitdrukken?
Ethica (kennis over handelen, de moraal, zeden en gewoonten): hoe krijgen we de
wereld zoals we die willen door te reflecteren over onze gewoontes
Alles wat daarna ontwikkeld is, is grosso modo (in grote lijnen) in te delen onder een van
deze 3 kennisdomeinen.
ETHIEK
Ethiek komt van het (Grieks ethos- woning, vaste verblijfplaats, gewoonte, karakter,
houding) Het zijn vooral de gewoonten, houding, gebruiken die in de loop van tijd als
betekenis overeind blijven. Houdt zich bezig me de vraag welke menselijke handelingen
goed of toelaatbaar zijn en welke slecht of niet toelaatbaar zijn. Ethiek houdt zich dus
bezig met het onderzoek en de rechtvaardigingen van waarden, normen en
waardestelsels.
De ethiek is ontstaan met figuur van Socrates. Zijn belangstelling ging uit naar de kwestie
dat je van je leven iets moet maken. Hij daagde mensen op straat uit om met hem
gesprekken te hebben en hen te laten verwoorden waarmee ze eigenlijk bezig waren.
Vragen die hij stelden:
Wat is voor jou rechtvaardigheid?
Wat betekent het een goed leven te leiden?
Hoe integreer je betrouwbaarheid in leven?
Zijn doel was om burgers van Athene goed te laten nadenken over hun eigen waarden en
normen en een doel in leven te brengen. Hij werd gevangengenomen omdat hij mensen
voor zich liet denken.
MORAAL
Moraal kan gaan over de morele biologische instincten die diep in onze genen en
menselijke natuur vervat zitten. Het slaat evenzeer op normen van een gemeenschap,
bedrijf of een individu. Ethiek is de systematische reflectie van moraal zei Aristoteles.
MOREEL OORDEEL
We brengen ethiek in de praktijk op het moment dat er een waard conflict of ethisch
dilemma voorligt waarbij een bepaalde keuze moet gemaakt worden. Hier gebruikt men
een argumentatiemethode of stappenplan. Een handeling of beslissing is moreel
correcter als de rechten van de betrokkenen meegenomen zijn in de redenering.
ETHISCH HANDELEN
= ‘is dat handelen dat we in overeenstemming is met de waarden en de normen waaraan
we onszelf in redelijkheid gehouden’ Jeurissen
Ethisch handelen gebeurt steeds ten aanzien van anderen. Het kan op verschillende
niveaus in een organisatie plaatsvinden: individueel niveau, bedrijf en op sectorniveau.
2
,INTEGRITEIT
Stelt gelijk aan een karaktereigenschap van een individu die inhoudt dat de betrokkene
eerlijk, oprecht en niet omkoopbaar is. Een integer iemand zegt wat hij doet, doet wat hij
zegt, heeft geen verborgen agenda en veinst zelden emoties. Vertrouwen is essentieel in
het samenwerken met mensen. Je kunt het ook zien als professionele
verantwoordelijkheid.
JURIDISCHE EN MORELE RECHTEN
Het is niet omdat je je aan de wet houdt dat je ethisch handelt. Er zijn zeker
gemeenschappelijke elementen maar toch zijn het 2 aparte zaken. Ook economische
wetten perfect legaal zijn maar toch kinderarbeid in de hand werken. Dat multinationals
weinig belastingen betalen, is onrechtvaardig en heeft op vele mensen een impact.
Bv wet Breyne woningbouwwet, hiermee werd de consument beschermd tegen
gefailleerde bouwmaatschappijen, projectontwikkelaars, De wet kwam er na de zoveelste
zaak. Aanleiding was de Etrimoschandaal (projectontwikkelaar liet 1200 kopers in de
steek).
Wat is een groot verschil tussen recht en ethiek?
Het eerste geen innerlijke motivatie vereist, maar berust op externe dwang met
eventuele sancties als drukmiddel. Iemand die zich altijd perfect aan de regels houdt
maar niet omkijkt naar de mens -, handelt immoreel.
3. ONDERZOEKSDOMEINEN VAN ETHIEK
Verschillende deeldomeinen van ethiek zijn belangrijk om een goed begrip te krijgen voor
het boek en de structuur te kunnen vatten.
BESCHRIJVENDE ETHIEK
Iemand start een wetenschappelijk om op een beschrijvende manier de gevolgde moraal
binnen de beroepsgroep van vastgoedbemiddelaars in kaart te brengen. Dit is
beschrijvende ethiek omdat ethische houdingen en gewoontes bij VGB als beroepsgroep
worden bevraagd en beschreven.
Wordt ook wel empirische ethiek genoemd (vanuit de ervaring). Als onafhankelijke
buitenstander (onderzoeker) beschrijf je de morele gewoonten en geplogenheden van
een groep mensen en tracht daarna een aantal uitspraken te doen met de resultaten.
NORMATIEVE ETHIEK
= voorschrijvende ethiek. Men stelt een bepaald normenstelsel voorop waaraan de groep,
waarvoor die set waarden en normen is opgesteld, geacht wordt zich aan te houden. Er
wordt dus een bepaald normatieve ethische opvatting vooropgesteld van hoe men zich
als beroepsgroep, persoonlijk of maatschappelijk moet gedragen.
Bv bij corona: de bubbel, quarantaine uur, maatregelen… die ons voor een jaar en half
hebben voorgeschreven wat we mochten doen en wat niet.
Standards of right conduct = beroepscodes
TOEGEPASTE ETHIEK
3
, Moet begrepen worden als toegepast op de vastgoedsector, het vastgoedbedrijf en de
vastgoedprof die zich er als mens en beroepsactor in beweegt. Dit boek tracht ook
morele dilemma’s, botsende belangen, …
META-ETHIEK
Meta= betreffende het onderwerp zelf
Wat betekent goed en kwaad?
Wat betekent ethiek?
Kan een moreel oordeel een waarheidsgehalte toegekend krijgen?
Notitie: Meta-ethiek onderzoekt de fundamentele aard, oorsprong en betekenis van
morele begrippen en oordelen, zonder zelf directe morele richtlijnen te bieden.
4. OORSPRONG VAN DE MORAAL
Vraag aan islamoloog en onderzoeker Montasser, wat vormt de basis van moraal?
Combinatie van de menselijke natuur en vaardigheden als empathie en de wil en
strategie om te overleven vanuit samenwerking en verbondenheid.
Moraal wordt vaak ingevuld als datgene dat voor een groep als geaccepteerd gedrag
wordt beschouwd.
Bij ethiek is het vaak wat de cultuur beschouw dat je je moet gedragen.
Wat zijn volgens Harlaar de basis ingrediënten van moraal?
Empathie en een gevoel voor wederkerigheid.
Het is pas vanaf de 20ste eeuw dat er interesse is uit empirisch wetenschappelijke hoek
zoals biologie, psychologie, neurowetenschappen, Ze hebben tal van onderzoeken
gedaan naar de betekenis van moraal.
DARWIN ALS BAKEN
Charles Darwin (1809-1882) bracht ook een boek uit ‘the descent of man’ uit 1871. Hij
schreef als een van de eersten over moraal vanuit een biologisch in plaats vanuit een
filosofisch en theologisch perspectief. Daarin stelt hij vast dat de mens in vele opzichten
niet verschilt van hogere zoogdieren wat mentale vermogen grens betreft. We delen
passies, emoties en affecten en beide groepen kennen verbazing, nieuwsgierigheid,
aandacht, geheugen, verbeeldingskracht en rede. Om het even welk dier scherpomlijnde
sociale instincten heeft is het onvermijdelijk een morele zin of geweten verwerven zodra
een intellectueel vermogen even goed of bijna even goed is ontwikkeld als die van de
mens. Alle dieren die in groep leven, elkaar verdedigen of hun vijanden gezamenlijk
aanvallen, moeten trouw zijn aan elkaar.
Darwin zag tussen de mens en de hogere zoogdieren continuïteit en geen fundamenteel
verschil.
De Nederlander Frans de Waal, deed 50 jaar onderzoek naar moraal bij primaten en zag
dat chimpansees en bonobo’s zich net als mensen kunnen inleven in de andere
(empathie) en een duidelijk gevoel voor rechtvaardigheid hebben.
4
HOOFDSTUK 1 ETHIEK EN MORAAL P35-67
1. INLEIDING
Menselijk gedrag= de verzameling van gemaakte keuzes en gestelde handelingen van
een persoon onder impuls van zijn individuele natuurlijke en culturele gesteldheid en zijn
samenleven met andere mensen.
Ethisch handelen gaat altijd over het (niet) maken van keuzes en het (niet) stellen van
handelingen.
2. BEGRIPPENKADER
FILOSOFIE
Ethiek en moraalwetenschappen behoren tot filosofie.
Betekenis en ontstaan
Filo (Grieks: philos - vriend) en sofie (Grieks: sophia – wijsheid) wil zoveel zeggen als
‘houden van wijsheid’
Griekse Roets en is ontstaan in het middellandse zeegebied (Griekenland en Turkije)
tussen 800-400vc. In die tijd kwam er een type samenleving ‘de polis’ mensen hadden de
nood om samen te leven met complexe samenlevingsvormen. De eerste vorm van
democratie kwam onder de leider Preciles in Athene op de markt (agora).
Filosofie wordt beoefend om je eigen voorstelling van zaken te onderzoeken en je eigen
oordelen naderbij te bekijken. Voor een econische filosoof als Bertrand Russel houdt
filosofie het midden tussen wetenschap en theologie. Met de wetenschap dat ze zich
roept op menselijke rede, veeleer dan op autoriteit. Met de theologie de neiging tot het
speculeren over dingen waar we dusver nog geen definitieve kennis van heeft verkregen.
Dogma’s = officieel aanvaarde voorstellingen van zaken waaraan niet meer wordt
getwijfeld. Behoort tot het domein van theologie (godsdienstleer).
Filosofie is de oudste manier van denken zonder verwijzing naar mythen en goden. De
eerste filosofen waren natuurfilosofen die nadachten over de natuur, de kosmos en de
wereld rondom hen. Zoals Loobuyck in zijn boek ‘filosofie voor economen’ vaststelt was
filosofie als kennisdomein een lange tijd een soort eenheidswetenschap. Later kwamen
hieruit allerlei mensenwetenschappen voort zoals sociologie, psychologie en economie.
De academia
= plek met groot publiek van burgers waar je filosofie kon beoefenen ter lering en
vermaak.
Theater= bood een context waarin burgers zich leerden inleven in anderen
Tempel= plek om te vieren wat je hebt te verzoenen met wat er nog komt
Stadions= plekken waar tot 15000 mensen konden ervaren wat het betekent om teams
te zien samenwerken of te zien winnen of te zien verliezen.
1
,3 grote kennisgebieden binnen de filosofie om van het denken een ambacht te maken:
Fysica (kennis van de wereld en natuur): alles wat wetenschappelijk is
Logica (kennis en taaltheorie): begrijpen we elkaar, kunnen we ons goed
uitdrukken?
Ethica (kennis over handelen, de moraal, zeden en gewoonten): hoe krijgen we de
wereld zoals we die willen door te reflecteren over onze gewoontes
Alles wat daarna ontwikkeld is, is grosso modo (in grote lijnen) in te delen onder een van
deze 3 kennisdomeinen.
ETHIEK
Ethiek komt van het (Grieks ethos- woning, vaste verblijfplaats, gewoonte, karakter,
houding) Het zijn vooral de gewoonten, houding, gebruiken die in de loop van tijd als
betekenis overeind blijven. Houdt zich bezig me de vraag welke menselijke handelingen
goed of toelaatbaar zijn en welke slecht of niet toelaatbaar zijn. Ethiek houdt zich dus
bezig met het onderzoek en de rechtvaardigingen van waarden, normen en
waardestelsels.
De ethiek is ontstaan met figuur van Socrates. Zijn belangstelling ging uit naar de kwestie
dat je van je leven iets moet maken. Hij daagde mensen op straat uit om met hem
gesprekken te hebben en hen te laten verwoorden waarmee ze eigenlijk bezig waren.
Vragen die hij stelden:
Wat is voor jou rechtvaardigheid?
Wat betekent het een goed leven te leiden?
Hoe integreer je betrouwbaarheid in leven?
Zijn doel was om burgers van Athene goed te laten nadenken over hun eigen waarden en
normen en een doel in leven te brengen. Hij werd gevangengenomen omdat hij mensen
voor zich liet denken.
MORAAL
Moraal kan gaan over de morele biologische instincten die diep in onze genen en
menselijke natuur vervat zitten. Het slaat evenzeer op normen van een gemeenschap,
bedrijf of een individu. Ethiek is de systematische reflectie van moraal zei Aristoteles.
MOREEL OORDEEL
We brengen ethiek in de praktijk op het moment dat er een waard conflict of ethisch
dilemma voorligt waarbij een bepaalde keuze moet gemaakt worden. Hier gebruikt men
een argumentatiemethode of stappenplan. Een handeling of beslissing is moreel
correcter als de rechten van de betrokkenen meegenomen zijn in de redenering.
ETHISCH HANDELEN
= ‘is dat handelen dat we in overeenstemming is met de waarden en de normen waaraan
we onszelf in redelijkheid gehouden’ Jeurissen
Ethisch handelen gebeurt steeds ten aanzien van anderen. Het kan op verschillende
niveaus in een organisatie plaatsvinden: individueel niveau, bedrijf en op sectorniveau.
2
,INTEGRITEIT
Stelt gelijk aan een karaktereigenschap van een individu die inhoudt dat de betrokkene
eerlijk, oprecht en niet omkoopbaar is. Een integer iemand zegt wat hij doet, doet wat hij
zegt, heeft geen verborgen agenda en veinst zelden emoties. Vertrouwen is essentieel in
het samenwerken met mensen. Je kunt het ook zien als professionele
verantwoordelijkheid.
JURIDISCHE EN MORELE RECHTEN
Het is niet omdat je je aan de wet houdt dat je ethisch handelt. Er zijn zeker
gemeenschappelijke elementen maar toch zijn het 2 aparte zaken. Ook economische
wetten perfect legaal zijn maar toch kinderarbeid in de hand werken. Dat multinationals
weinig belastingen betalen, is onrechtvaardig en heeft op vele mensen een impact.
Bv wet Breyne woningbouwwet, hiermee werd de consument beschermd tegen
gefailleerde bouwmaatschappijen, projectontwikkelaars, De wet kwam er na de zoveelste
zaak. Aanleiding was de Etrimoschandaal (projectontwikkelaar liet 1200 kopers in de
steek).
Wat is een groot verschil tussen recht en ethiek?
Het eerste geen innerlijke motivatie vereist, maar berust op externe dwang met
eventuele sancties als drukmiddel. Iemand die zich altijd perfect aan de regels houdt
maar niet omkijkt naar de mens -, handelt immoreel.
3. ONDERZOEKSDOMEINEN VAN ETHIEK
Verschillende deeldomeinen van ethiek zijn belangrijk om een goed begrip te krijgen voor
het boek en de structuur te kunnen vatten.
BESCHRIJVENDE ETHIEK
Iemand start een wetenschappelijk om op een beschrijvende manier de gevolgde moraal
binnen de beroepsgroep van vastgoedbemiddelaars in kaart te brengen. Dit is
beschrijvende ethiek omdat ethische houdingen en gewoontes bij VGB als beroepsgroep
worden bevraagd en beschreven.
Wordt ook wel empirische ethiek genoemd (vanuit de ervaring). Als onafhankelijke
buitenstander (onderzoeker) beschrijf je de morele gewoonten en geplogenheden van
een groep mensen en tracht daarna een aantal uitspraken te doen met de resultaten.
NORMATIEVE ETHIEK
= voorschrijvende ethiek. Men stelt een bepaald normenstelsel voorop waaraan de groep,
waarvoor die set waarden en normen is opgesteld, geacht wordt zich aan te houden. Er
wordt dus een bepaald normatieve ethische opvatting vooropgesteld van hoe men zich
als beroepsgroep, persoonlijk of maatschappelijk moet gedragen.
Bv bij corona: de bubbel, quarantaine uur, maatregelen… die ons voor een jaar en half
hebben voorgeschreven wat we mochten doen en wat niet.
Standards of right conduct = beroepscodes
TOEGEPASTE ETHIEK
3
, Moet begrepen worden als toegepast op de vastgoedsector, het vastgoedbedrijf en de
vastgoedprof die zich er als mens en beroepsactor in beweegt. Dit boek tracht ook
morele dilemma’s, botsende belangen, …
META-ETHIEK
Meta= betreffende het onderwerp zelf
Wat betekent goed en kwaad?
Wat betekent ethiek?
Kan een moreel oordeel een waarheidsgehalte toegekend krijgen?
Notitie: Meta-ethiek onderzoekt de fundamentele aard, oorsprong en betekenis van
morele begrippen en oordelen, zonder zelf directe morele richtlijnen te bieden.
4. OORSPRONG VAN DE MORAAL
Vraag aan islamoloog en onderzoeker Montasser, wat vormt de basis van moraal?
Combinatie van de menselijke natuur en vaardigheden als empathie en de wil en
strategie om te overleven vanuit samenwerking en verbondenheid.
Moraal wordt vaak ingevuld als datgene dat voor een groep als geaccepteerd gedrag
wordt beschouwd.
Bij ethiek is het vaak wat de cultuur beschouw dat je je moet gedragen.
Wat zijn volgens Harlaar de basis ingrediënten van moraal?
Empathie en een gevoel voor wederkerigheid.
Het is pas vanaf de 20ste eeuw dat er interesse is uit empirisch wetenschappelijke hoek
zoals biologie, psychologie, neurowetenschappen, Ze hebben tal van onderzoeken
gedaan naar de betekenis van moraal.
DARWIN ALS BAKEN
Charles Darwin (1809-1882) bracht ook een boek uit ‘the descent of man’ uit 1871. Hij
schreef als een van de eersten over moraal vanuit een biologisch in plaats vanuit een
filosofisch en theologisch perspectief. Daarin stelt hij vast dat de mens in vele opzichten
niet verschilt van hogere zoogdieren wat mentale vermogen grens betreft. We delen
passies, emoties en affecten en beide groepen kennen verbazing, nieuwsgierigheid,
aandacht, geheugen, verbeeldingskracht en rede. Om het even welk dier scherpomlijnde
sociale instincten heeft is het onvermijdelijk een morele zin of geweten verwerven zodra
een intellectueel vermogen even goed of bijna even goed is ontwikkeld als die van de
mens. Alle dieren die in groep leven, elkaar verdedigen of hun vijanden gezamenlijk
aanvallen, moeten trouw zijn aan elkaar.
Darwin zag tussen de mens en de hogere zoogdieren continuïteit en geen fundamenteel
verschil.
De Nederlander Frans de Waal, deed 50 jaar onderzoek naar moraal bij primaten en zag
dat chimpansees en bonobo’s zich net als mensen kunnen inleven in de andere
(empathie) en een duidelijk gevoel voor rechtvaardigheid hebben.
4
