SOCIALEZEKERHEIDSRECHT – 2024-2025
1. SOCIALEZEKERHEIDSRECHT INGELEID
GRONDRECHT OP SOCIALE ZEKERHEID
4 topics: worden behandeld kloksgewijs, als het een bepaalde andere volgorde heeft zal het op de slides
staan aangegeven.
Socialezekerheidsplicht
⇨ Het grondrecht op sociale zekerheid vinden we in verschillende soorten internationale en
Europese normen maar ook in de Belgische Gw.
⇨ Deze normen hebben elkaar gemeen dat ze aan de Belgische wetgever een sociale
zekerheidsplicht opleggen: de verplichting opleggen om via wetgeving een sociale
zekerheidsregeling/systeem op te richten
- internationale en Europese normen (IAO, RvE, …)
o open of minimumnormen, verbindend
▪ Open normen: er is een recht op sociale zekerheid voor eenieder of voor een
bepaalde categorie van personen zonder te definiëren wat dat recht op SZ moet
inhouden
▪ Minimumnormen: vooral die van de IAO en ook van de Europese Code SZ die tot
stand is gekomen in de RvE en die leggen minimumnormen op aan de
1
, ratificerende staten en die die normen via ratificatie goedgekeurd hebben (zoals
België via het parlement)
● Hier vind je terug welk percentage van de bevolking of bepaalde
groepen moeten gedekt zijn door die SZ voorzieningen, welk het niveau
moet zijn van de uitkeringen die men moet aanbieden/toekennen, de
looptijd van de uitkeringen, enz.
● Verbindend: Wanneer België die normen ratificeert zijn die normen
verbindend voor België (dual systeem) en moeten ze goedgekeurd
worden door wet Parlement = deel van Belgische wetsorde, ze zijn
verbindend en moeten worden nageleefd.
o MAAR bindend voor de wetgever, ze kennen geen subjectieve
SZRechten toe, dat is niet de bedoeling van de verdragsluitende
partijen. De grondrechten normen geven aan de Belgische
wetgever de opdracht om de wetten te maken en het is aan die
wetten daar de burger subjectieve rechten aan kan ontlenen.
o geen rechtstreekse werking, politieke controle
● Verdragen zelf hebben m.a.w. geen rechtstreekse werking, dat betekent
niet vrijheid blijheid want de IAO of RvE (bv.) oefenen wel een soort van
politieke controle uit op de naleving van de geratificeerde normen =
controlesysteem. Lidstaten moeten op geregelde tijdstippen
rapporteren in welke mate zij de verdragen/conventies al correct
hebben uitgevoerd. Of dat het geval is of niet dat wordt beoordeeld
door expertencolleges die daarover hun opinie geven
o Experten zijn rechters maar experten
o Meestal is in het kader van deze monitoring (zeker bij RvE) dat
de aanbevelingen van die experten eerst wordt voorgelegd aan
een intern orgaan van de internationale organisatie alvorens de
aanbeveling terug wordt gestuurd naar de lidstaat om dus
eventueel de vaststellingen te kaderen/te verzachten
o IAO = Internationale Arbeidsorganisatie = internationale norm
o Europese norm: Raad van Europa
- art. 23 Gw De normen internationale of Europese stonden vroeger ver weg van het bed van
juristen en op een zeker ogenblik vond men het raadzaam om het recht op SZ in te schrijven in
de grondwet (1994, art. 24bis toenmalig). Nu huidig art. 23 Gw: burgers recht op menswaardig
leven te geven, en de wetgever ter verwezenlijking van dat recht aantal rechten geeft zoals bv.
het recht op SZ, gezond leefmilieu, …
o geen subjectieve socialezekerheidsrechten: het is een beetje zoals de normen van de
internationale en Europese verdragen, het heeft geen directe werking. Het is pas als de
wetgever zich van zijn taken kwijt dat er subjectieve rechten ontstaan.
o alleen kennelijke onredelijke maatregelen
▪ Het GwH heeft de bevoegdheid gekregen om wetgeving die dat grondrecht op
SZ moet omzetten te toetsen aan art. 23 (aan dat recht op SZ): dus het is geen
tandenloos artikel. Het GwH kan de formele wetgeving van het parlement
toetsen.
2
, ▪ de rechtspraak leert dat het GwH kennelijke onredelijke maatregelen in
wetgeving/wetgeving die het grondrecht op SZ minimaliseren dat het niet meer
redelijk is/niet meer proportioneel is/niet meer te rechtvaardigen is, dan zal het
GwH een wetgeving kunnen vernietigen indien die wetgeving werd
aangevochten binnen de geldige termijn om te vernietigen of via een
prejudiciële vraag over de wettigheid/onwettigheid van de wetgeving in het
licht van art. 23 en het daarin gevestigde recht op SZ.
o legaliteitsbeginsel, maar machtiging toegelaten
▪ Art. 23 is een artikel dat de wetgever (alle wetgevers, niet alleen de federale) in
ons land de verplichting op te leggen om SZ systemen in te richten. Het hanteert
dus een legaliteitsbeginsel, dat wel minder streng is als die in strafzaken of
fiscale zaken maar het laat dus machtigingen toe: de wetgever kan machtiging
geven aan de UM (komt hij later nog op terug).
Ongestoord genot van uitkeringen
⇨ Stel dat wij rechten hebben op SZ, dat kan best het geval zijn dan kan het zijn dat de wetgever
op een gegeven ogenblik vindt dat hij zich moet mengen/moeien en wil terugkomen op
bepaalde rechten bv. herziening pensioenregeling dat we nu zien. Op dat vlak is een tweede
grondwettelijke waarborg = het ongestoord genot op eigendom (art. 1 en art. 16 Gw)
- 1ste Aanvullend Prot bij EVRM
o socialezekerheidsuitkeringen = eigendom: toen het protocol werd geschreven dacht
men eerst aan huizen, gronden en andere zaken maar het EHRM heeft gemeend dat het
begrip eigendom op een levendige wijze moet geïnterpreteerd worden met de evolutie
van de samenleving. Meeste mensen hebben eigendom in hun arbeidsinkomen, loon,
de wedde of in de SZ-uitkering en in 1996 is een eerste baanbrekend arrest gekomen
Gaygusuz, later bevestigd want was eerst toch niet zeker of die trend zou aanhouden in
latere arresten. De SZ-uitkeringen zijn een vorm van eigendom in de zin van het eerste
aanvullend protocol
▪ We zien wel nu wanneer het GwH uitspraak doet en men verwijst naar het
aanvullend protocol het problematiek leest in samenhang met art. 16 Gw.
o verkregen recht of legitieme verwachting: wat betekent een ongestoord genot van
uitkeringen dat gelijkgesteld wordt met eigendom? De wetgever moet eerbied hebben
voor verkregen rechten, dat recht moet geëerbiedigd worden. Maar ook rechten die we
nog niet hebben maar burgers de legitieme verwachting mogen koesteren dat zij het
recht zullen krijgen mogen ervan uitgaan dat deze legitieme verwachting beschermd
moet worden als ongestoord genot van uitkering
▪ Een legitieme verwachting kan geschonden bv. wanneer de nieuwe regering die
in de maak is (federale) eind december in de kerstperiode wanneer men
normaal gezien de programmawetten maakt zou beslissen om bepaalde
pensioenen die mensen nu genieten zou verminderd worden met 25%. Dat zou
een aantasting van het ongestoord genot van de uitkering zijn. Als ze zeggen dat
ze de toekomstige uitkeringen zouden verminderen die vanaf 2025 beginnen,
3
, kan de burger zeggen dat hij zich hier al aan verwachtte en daarop gebaseerde
beslissingen heeft gemaakt (=legitieme verwachting). Maar een legitieme
verwachting is niet binnen bv. 20 jaar (wat nu exact gebeurd is).
● Legitieme verwachtingen zijn dus relatief korte termijn verwachtingen
o wetswijziging niet verboden: het ongestoord genot op uitkeringen verbiedt geen
wetswijzingen ook niet op het vlak van SZ-recht maar die wetswijzingen die mogelijks
aantastingen inhouden van dat ongestoord genot, als het genot van de uitkeringen
verminderd wordt moet dat bij wet gedaan wordt maar niet bij formele wet van het
parlement maar kan ook via KB of via gelijkgestelde regelingen.
▪ beperking bij wet en in algemeen belang: moet gemotiveerd worden in het
motief van het algemeen belang om die aantasting bij een wettelijke regeling in
te voeren
▪ redelijk en evenredig: hoe moet zich houden aan bepaalde criteria
● 1) het moet een redelijke maatregel zijn die redelijk in verband staat
met het algemeen belang, moet er dienstig voor zijn en mag niet
buitensporig zijn om het algemeen belang te realiseren. Mochten er
maatregelen zijn die minder aantastingen inhouden voor het
ongestoord genot moeten ze dat doen.
● 2) het gevolg van de maatregel moet evenredig zijn en niet bepaalde
groepen van de maatregel onevenredig aantasten
▪ ruime beoordelingsvrijheid: het EHRM gunt de wetgever een ruime
beoordelingsvrijheid of zij wel of niet zo’n aantasting kunnen dan wel moeten
doorvoeren, het hof kijkt daarbij naar wat de GwH in bepaalde landen daarover
hebben beslist = factor in hun beoordeling.
Standstill (art. 23 GW)
⇨ Stel dat we de lopende uitkeringen met rust laten maar dat we omwille van goede of minder
goede redenen als WG menen dat we voor de nabije toekomst een aantal SZ-rechtelijke
voordelen moeten verminderen. Mag dat dan?
⇨ Hier komt het nieuw concept op de proppen: standstill beginsel. Staat niet in onze wetgeving
expliciet in bewoordingen ingeschreven maar wordt afgeleid uit art. 23 Gw uit de parlementaire
voorbereiding die aanleiding heeft gegeven tot herziening van de Gw waar art. 24bis (vandaag
art. 23) in de Gw is ingevoerd. Hier is geen discussie over, zowel GwH, HvC als arbeidsgerechten
aanvaarden het beginsel.
⇨ In het Europees HV is het standstill beginsel ook ingeschreven dat bovendien zegt dat we in de
mate van het mogelijke telkens vooruitgang moeten boeken met de sociale bescherming. HvC:
dat kan wel zijn, maar dat die min of meer verplichting van vooruitgang niet voortvloeit uit art.
23, wat wel voortvloeit uit het artikel is dat er geen aanzienlijke achteruitgang mag tot stand
brengen, onder bepaalde voorwaarden dan nog. Want: ten eerste is de vraag? Hoe weten we of
er een achteruitgang is, waarmee moeten we vergelijken?
- geen aanzienlijke achteruitgang t.o.v. laatste wetgeving
4
1. SOCIALEZEKERHEIDSRECHT INGELEID
GRONDRECHT OP SOCIALE ZEKERHEID
4 topics: worden behandeld kloksgewijs, als het een bepaalde andere volgorde heeft zal het op de slides
staan aangegeven.
Socialezekerheidsplicht
⇨ Het grondrecht op sociale zekerheid vinden we in verschillende soorten internationale en
Europese normen maar ook in de Belgische Gw.
⇨ Deze normen hebben elkaar gemeen dat ze aan de Belgische wetgever een sociale
zekerheidsplicht opleggen: de verplichting opleggen om via wetgeving een sociale
zekerheidsregeling/systeem op te richten
- internationale en Europese normen (IAO, RvE, …)
o open of minimumnormen, verbindend
▪ Open normen: er is een recht op sociale zekerheid voor eenieder of voor een
bepaalde categorie van personen zonder te definiëren wat dat recht op SZ moet
inhouden
▪ Minimumnormen: vooral die van de IAO en ook van de Europese Code SZ die tot
stand is gekomen in de RvE en die leggen minimumnormen op aan de
1
, ratificerende staten en die die normen via ratificatie goedgekeurd hebben (zoals
België via het parlement)
● Hier vind je terug welk percentage van de bevolking of bepaalde
groepen moeten gedekt zijn door die SZ voorzieningen, welk het niveau
moet zijn van de uitkeringen die men moet aanbieden/toekennen, de
looptijd van de uitkeringen, enz.
● Verbindend: Wanneer België die normen ratificeert zijn die normen
verbindend voor België (dual systeem) en moeten ze goedgekeurd
worden door wet Parlement = deel van Belgische wetsorde, ze zijn
verbindend en moeten worden nageleefd.
o MAAR bindend voor de wetgever, ze kennen geen subjectieve
SZRechten toe, dat is niet de bedoeling van de verdragsluitende
partijen. De grondrechten normen geven aan de Belgische
wetgever de opdracht om de wetten te maken en het is aan die
wetten daar de burger subjectieve rechten aan kan ontlenen.
o geen rechtstreekse werking, politieke controle
● Verdragen zelf hebben m.a.w. geen rechtstreekse werking, dat betekent
niet vrijheid blijheid want de IAO of RvE (bv.) oefenen wel een soort van
politieke controle uit op de naleving van de geratificeerde normen =
controlesysteem. Lidstaten moeten op geregelde tijdstippen
rapporteren in welke mate zij de verdragen/conventies al correct
hebben uitgevoerd. Of dat het geval is of niet dat wordt beoordeeld
door expertencolleges die daarover hun opinie geven
o Experten zijn rechters maar experten
o Meestal is in het kader van deze monitoring (zeker bij RvE) dat
de aanbevelingen van die experten eerst wordt voorgelegd aan
een intern orgaan van de internationale organisatie alvorens de
aanbeveling terug wordt gestuurd naar de lidstaat om dus
eventueel de vaststellingen te kaderen/te verzachten
o IAO = Internationale Arbeidsorganisatie = internationale norm
o Europese norm: Raad van Europa
- art. 23 Gw De normen internationale of Europese stonden vroeger ver weg van het bed van
juristen en op een zeker ogenblik vond men het raadzaam om het recht op SZ in te schrijven in
de grondwet (1994, art. 24bis toenmalig). Nu huidig art. 23 Gw: burgers recht op menswaardig
leven te geven, en de wetgever ter verwezenlijking van dat recht aantal rechten geeft zoals bv.
het recht op SZ, gezond leefmilieu, …
o geen subjectieve socialezekerheidsrechten: het is een beetje zoals de normen van de
internationale en Europese verdragen, het heeft geen directe werking. Het is pas als de
wetgever zich van zijn taken kwijt dat er subjectieve rechten ontstaan.
o alleen kennelijke onredelijke maatregelen
▪ Het GwH heeft de bevoegdheid gekregen om wetgeving die dat grondrecht op
SZ moet omzetten te toetsen aan art. 23 (aan dat recht op SZ): dus het is geen
tandenloos artikel. Het GwH kan de formele wetgeving van het parlement
toetsen.
2
, ▪ de rechtspraak leert dat het GwH kennelijke onredelijke maatregelen in
wetgeving/wetgeving die het grondrecht op SZ minimaliseren dat het niet meer
redelijk is/niet meer proportioneel is/niet meer te rechtvaardigen is, dan zal het
GwH een wetgeving kunnen vernietigen indien die wetgeving werd
aangevochten binnen de geldige termijn om te vernietigen of via een
prejudiciële vraag over de wettigheid/onwettigheid van de wetgeving in het
licht van art. 23 en het daarin gevestigde recht op SZ.
o legaliteitsbeginsel, maar machtiging toegelaten
▪ Art. 23 is een artikel dat de wetgever (alle wetgevers, niet alleen de federale) in
ons land de verplichting op te leggen om SZ systemen in te richten. Het hanteert
dus een legaliteitsbeginsel, dat wel minder streng is als die in strafzaken of
fiscale zaken maar het laat dus machtigingen toe: de wetgever kan machtiging
geven aan de UM (komt hij later nog op terug).
Ongestoord genot van uitkeringen
⇨ Stel dat wij rechten hebben op SZ, dat kan best het geval zijn dan kan het zijn dat de wetgever
op een gegeven ogenblik vindt dat hij zich moet mengen/moeien en wil terugkomen op
bepaalde rechten bv. herziening pensioenregeling dat we nu zien. Op dat vlak is een tweede
grondwettelijke waarborg = het ongestoord genot op eigendom (art. 1 en art. 16 Gw)
- 1ste Aanvullend Prot bij EVRM
o socialezekerheidsuitkeringen = eigendom: toen het protocol werd geschreven dacht
men eerst aan huizen, gronden en andere zaken maar het EHRM heeft gemeend dat het
begrip eigendom op een levendige wijze moet geïnterpreteerd worden met de evolutie
van de samenleving. Meeste mensen hebben eigendom in hun arbeidsinkomen, loon,
de wedde of in de SZ-uitkering en in 1996 is een eerste baanbrekend arrest gekomen
Gaygusuz, later bevestigd want was eerst toch niet zeker of die trend zou aanhouden in
latere arresten. De SZ-uitkeringen zijn een vorm van eigendom in de zin van het eerste
aanvullend protocol
▪ We zien wel nu wanneer het GwH uitspraak doet en men verwijst naar het
aanvullend protocol het problematiek leest in samenhang met art. 16 Gw.
o verkregen recht of legitieme verwachting: wat betekent een ongestoord genot van
uitkeringen dat gelijkgesteld wordt met eigendom? De wetgever moet eerbied hebben
voor verkregen rechten, dat recht moet geëerbiedigd worden. Maar ook rechten die we
nog niet hebben maar burgers de legitieme verwachting mogen koesteren dat zij het
recht zullen krijgen mogen ervan uitgaan dat deze legitieme verwachting beschermd
moet worden als ongestoord genot van uitkering
▪ Een legitieme verwachting kan geschonden bv. wanneer de nieuwe regering die
in de maak is (federale) eind december in de kerstperiode wanneer men
normaal gezien de programmawetten maakt zou beslissen om bepaalde
pensioenen die mensen nu genieten zou verminderd worden met 25%. Dat zou
een aantasting van het ongestoord genot van de uitkering zijn. Als ze zeggen dat
ze de toekomstige uitkeringen zouden verminderen die vanaf 2025 beginnen,
3
, kan de burger zeggen dat hij zich hier al aan verwachtte en daarop gebaseerde
beslissingen heeft gemaakt (=legitieme verwachting). Maar een legitieme
verwachting is niet binnen bv. 20 jaar (wat nu exact gebeurd is).
● Legitieme verwachtingen zijn dus relatief korte termijn verwachtingen
o wetswijziging niet verboden: het ongestoord genot op uitkeringen verbiedt geen
wetswijzingen ook niet op het vlak van SZ-recht maar die wetswijzingen die mogelijks
aantastingen inhouden van dat ongestoord genot, als het genot van de uitkeringen
verminderd wordt moet dat bij wet gedaan wordt maar niet bij formele wet van het
parlement maar kan ook via KB of via gelijkgestelde regelingen.
▪ beperking bij wet en in algemeen belang: moet gemotiveerd worden in het
motief van het algemeen belang om die aantasting bij een wettelijke regeling in
te voeren
▪ redelijk en evenredig: hoe moet zich houden aan bepaalde criteria
● 1) het moet een redelijke maatregel zijn die redelijk in verband staat
met het algemeen belang, moet er dienstig voor zijn en mag niet
buitensporig zijn om het algemeen belang te realiseren. Mochten er
maatregelen zijn die minder aantastingen inhouden voor het
ongestoord genot moeten ze dat doen.
● 2) het gevolg van de maatregel moet evenredig zijn en niet bepaalde
groepen van de maatregel onevenredig aantasten
▪ ruime beoordelingsvrijheid: het EHRM gunt de wetgever een ruime
beoordelingsvrijheid of zij wel of niet zo’n aantasting kunnen dan wel moeten
doorvoeren, het hof kijkt daarbij naar wat de GwH in bepaalde landen daarover
hebben beslist = factor in hun beoordeling.
Standstill (art. 23 GW)
⇨ Stel dat we de lopende uitkeringen met rust laten maar dat we omwille van goede of minder
goede redenen als WG menen dat we voor de nabije toekomst een aantal SZ-rechtelijke
voordelen moeten verminderen. Mag dat dan?
⇨ Hier komt het nieuw concept op de proppen: standstill beginsel. Staat niet in onze wetgeving
expliciet in bewoordingen ingeschreven maar wordt afgeleid uit art. 23 Gw uit de parlementaire
voorbereiding die aanleiding heeft gegeven tot herziening van de Gw waar art. 24bis (vandaag
art. 23) in de Gw is ingevoerd. Hier is geen discussie over, zowel GwH, HvC als arbeidsgerechten
aanvaarden het beginsel.
⇨ In het Europees HV is het standstill beginsel ook ingeschreven dat bovendien zegt dat we in de
mate van het mogelijke telkens vooruitgang moeten boeken met de sociale bescherming. HvC:
dat kan wel zijn, maar dat die min of meer verplichting van vooruitgang niet voortvloeit uit art.
23, wat wel voortvloeit uit het artikel is dat er geen aanzienlijke achteruitgang mag tot stand
brengen, onder bepaalde voorwaarden dan nog. Want: ten eerste is de vraag? Hoe weten we of
er een achteruitgang is, waarmee moeten we vergelijken?
- geen aanzienlijke achteruitgang t.o.v. laatste wetgeving
4
