Deel 1 – basiskennis
1. Wat is agressie en grensoverschrijdend gedrag
1.1. Woorden voor agressie en grensoverschrijdend gedrag
Agressie: veel vormen => subtiele intimidatie tot het gebruik van brute, fysieke kracht.
Geweld binnen gezinnen en relaties: partnergeweld, intrafamiliaal geweld, huiselijk geweld,
eergerelateerd geweld, kindermishandeling, oudermishandeling, stalking, intergenerationeel
geweld.
Op straat: hooliganisme, verkeersagressie, straatintimidatie, zinloos geweld en school geweld.
Nieuwe maatschappelijke problemen:
- Sextortion = het afpersen van meestal jonge meisjes die eerder werden overtuigd om
voor de webcam te strippen en achteraf met die naaktbeelden gechanteerd worden
- Grooming = het benaderen en contact leggen met kinderen door een pedofiel met het
doel het mogelijk maken van seksueel contact
- Steaming = het groepsgewijs met geweld afpersen, vooral onder jongeren
- Mobbing = het systematische uitsluiten en pesten van een individueel groepslid
- Happy slapping = een verschijnsel waarbij een willekeurig persoon door een groepje in
elkaar wordt geslagen, meestal wordt het op film vastgelegd en worden die beelden
verspreid op het internet
- Cyberbullying = een containerbegrip voor het lastigvallen van iemand anders via diverse
internettools
- Gendergerelateerd geweld
- Gaslighting =een vorm van manipulatie die als doel heeft mensen te laten twijfelen aan
het eigen gezonde verstand door de werkelijkheid ronduit te ontkennen
Agressie en grensoverschrijdend gedrag => neutrale koepelterm
De term agressie => dagelijke realiteit en berichtgeving => stijgende agressie ten aanzien van
hulpverleners, pedagogisch begeleiders en geüniformeerde beroepen
Grensoverschrijdend gedrag = gedrag waar iemand last van heeft: er wordt een grens (psychisch
of fysiek) overschreden. Slachtoffer bepaalt de grens.
- Op de werkvloer: volgens de Welzijnswet=> cluster van geweld, pesterijen en ongewenst
seksueel gedrag
Agressie is niet altijd negatief => niet-destructieve vorm: een positieve innerlijke kracht, gericht
op evenwicht en vooruitgang. Agressie => levensdrift, goesting (Gryson en De Waele, 2007)
Niet-destructieve vorm: ‘speelse’ agressie: fantasiespel van kinderen waarin agressie een
belangrijke plaats inneemt en waardoor ze leren om ook deze energie een plaats te geven
(Taghon, 2008)
1.2. Door welke ogen kijken we: een weloverwogen definitie
Definitie geweld wereldgezondheidsorganisatie: het intentioneel aanwenden van of dreigen met
fysieke of psychologische macht of kracht, ten aanzien van zichzelf, een andere persoon of
tegen een groep of gemeenschap en wel zo dat er sprake is van of een reële kans bestaat op het
toebrengen van kwetsuren, de dood, psychologische schade, een problematische ontwikkeling
of deprivatie.
1
,Omschrijving agressie in de literatuur: gedrag waarbij iemand de bedoeling heeft om een andere
persoon schade te berokkenen.
Iemands bedoeling achterhalen is in de realiteit moeilijk.
Agressief, gewelddadig of grensoverschrijdend gedrag => vanuit standpunt van slachtoffer. =>
gehoor geven aan zij die niet-intentionele schade ondervinden.
Definitie volgens handboek: agressie = gedrag waarbij een persoon schade toebrengt aan
materiaal of de psychische of fysieke grenzen overschrijdt van zichzelf of een andere persoon.
Uitgangspunt: het effect van het gedrag op het slachtoffer => het slachtoffer voelt zich erdoor
gekwetst of geschaad, los van het feit of dat de bedoeling was van de agressor.
Wat iemand als agressief ervaart, heeft te maken met: sekse, cultuur, normen en waarden,
klasse, persoonlijkheid, ervaringnn gevoel op dat moment
Als hulpverlener: je bewust zijn van deze subjectiviteit = belangrijk om met agressie aan de slag
te gaan.
Gewenning = grensoverschrijdend gedrag als ‘normaal’ beschouwen en ‘horend bij de job’
verregaande tolerantie van storend gedrag
ertoe bijdragen dat er niet meer kritisch wordt gekeken naar wat er gebeurt en hoe
agressie voorkomen of verminderd kan worden
Bij elke situatie eerlijk luisteren naar je gevoelens en je intuïtie, oog hebben voor alles wat er
gezegd wordt.
1.3. Onze kijk op agressie
4 uitgangspunten op basis van richtvragen: wat kan ons helpen om agressie beter te begrijpen?
Wat hebben we nodig om bewuster om te gaan met het agressief gedrag van een cliënt, kind,
jongere, leerling, patiënt,..?
Eerste uitgangspunt: thema veiligheid
Tweede en derde uitganspunt: agressie is een samenspel van verschillende factoren
Vierde uitgangspunt: agressie als communicatievorm
1.3.1. Uitgangspunt 1: structurele veiligheid versus relationele veiligheid
Omgaan met agressie => aandacht hebben voor veiligheid.
Structurele veiligheid
= duidelijke werk- en leefstructuur
Procedures, afspraken, flowcharts en geschreven en ongeschreven regels in een organisatie
Onderzoek G.A. Miller (Miller, 1956): te veel regels leidt tot inefficiëntie
The magic number seven: theorie dat het niet makkelijk is om meer dan 7 zaken te onthouden.
Als er te veel regels zijn, kiezen we er voor degenen die het dichtste bij onze waarden en normen
liggen, te onthouden.
Als er te veel regels zijn, ontstaat er verwarring.
In professionele context: persoonlijke normen en waarden op pauze zetten en denken vanuit
professioneel referentiekader.
Relationele veiligheid
= noodzaak van vertrouwensrelatie
2
,John Bowlby: relaties => essentieel onderdeel van ons menselijk bestaan. Relaties => voedsel
voor de geest.
Documentaire: the trouble with Evan (CBC The Fifth Estate, 1994) P25
We zijn pas echt gelukkig als de relaties veilig zijn. => vertrouwen schenken aan de ander.
Relaties die voorspelbaar zijn en dus te vertrouwen zijn => ! relationele veiligheid
basisvoorwaarden om agressie-incidenten te voorkomen of professioneel te kunnen
hanteren.
1.3.2. Uitgangspunt 2: een basishouding van ‘zorgdragende begrenzing’
Basishouding ontwikkelen om te praten over agressie of het handelen bij agressie => zoeken
naar een evenwicht tussen de meer normerende, gezagsdragende, begrenzende houding en de
warme, zorgende houding.
Attributietheorie= de wijze waarop we het gedrag verklaren in termen van oorzaak en gevolg en
de mate waarin we zoeken naar de verantwoordelijkheid hiervan.
- Sociale theorie
Schema ‘de attributie van probleemgedrag’
▪ Jo Voets (orthopedagoog en oprichter van de eerste opvoedingswinkel in Vlaanderen)
▪ Gericht op de wereld van opvoeding, maar kan vertaald worden naar de wereld van
volwassenen
Internaliseren P Attributie (denken) Reactie begeleider Effect
Psychosomatische klachten, R (gedrag)
angst, teruggetrokken gedrag O
B
Risicofactoren bij het kind L Jongere voelt zich niet Begrip Toenadering
en de omgeving E goed Bezorgdheid
E Zijn er problemen thuis? Een praatje maken
M
G Luistert nooit Irritatie Afwijzing
E Altijd brutaal Sancties
D Ouders kijken ook nooit Negatieve cirkels
R om naar het kind
Externaliseren A
Druk, brutaal of agressie gedrag G
Van links naar rechts.
Eerste kolom: uiting probleemgedrag
- Internaliserende groep: wie problemen of zorgen opkropt en zich naar binnen richt, legt
de focus op het verinnerlijken van klachten
- Externaliserende groep: veruitwendigen van de klachten door brutaal gedrag, grof
taalgebruik,…
- Beide groepen: beïnvloed door risicofactoren bij:
▪ Het kind: temperament, intelligentie,…
▪ De omgeving: armoede, onderwijs, cultuur,…
▪ Gemeenschappelijke noemer: probleemgedrag
Tweede kolom: attributie
- De wijze waarop zorgen en problemen tot uiting worden gebracht, bepalen hoe we over
dit gedrag gaan nadenken
- Internaliserend gedrag: ‘niet goed voelen’ ‘moeten we verzorgen’ ‘zijn er problemen in de
thuissituatie’
3
, - Externaliserend gedrag: stigmatiserend: ‘hij luistert nooit’ ‘het is altijd hetzelfde bij haar’
Stuurt handelen in 2 richtingen: kolom reactie begeleider
- Begrip opbrengen, zorg dragen, een praatje maken, een onderzoekende houding
aannemen
- Irritaties voelen, frustreren, sancties opleggen en een cirkel van negativiteit creëren
- Ons denken over dit gedrag, zal de reactie van onszelf beïnvloeden om het nodige effect
te hebben op de agressor
Combinatie van deze twee belangrijke houdingen = zorgdragende begrenzing
Zorgdragende begrenzing => begrenzen maar tegelijk ook zorg aanreiken, grenzen stellen =
veiligheid en duidelijkheid
Doorschieten op een van de twee assen => in de problemen komen
- Doorschieten in zorgende houding: grenzeloosheid, bemoederen en geen duidelijke
grenzen durven aanbieden uit liefde voor de ander (pampercultuur of
geitenwollensokkenaanpak).
Overdosis aan zorg zonder veel grenzen => verstikkend of stuurloosheid
Verwenning, destructieve parentificatie of symbiotische relatie
Bij zorg bieden: nood aan vertrouwen en nabijheid
Bij jongeren: een veilige haven bieden en tegelijkertijd ruimte geven om te exploreren
=> innerlijke kompas zoeken en hierbij ondersteuning bieden => sensitiviteit nodig
- Een te sterk begrenzende houding heeft hetzelfde effect
Autoritaire houding = risicofactor ontwikkeling delinquent gedrag
Innerlijke onrust
Veruitwendigt en kan omslaan naar agressie en vormen van grensoverschrijdend
gedrag
1.3.3. Uitgangspunt 3: agressie is A x C
Agressie en agressiviteit = basisemotie => natuurlijk
A = aanleg = je wordt geboren met een dosis agressie in je, waardoor het normaal is dat we
verschillende reageren op gebeurtenissen in ons leven
C = context of omgeving = de omgeving waar je opgroeit heeft een belangrijke invloed op je
ontwikkeling als kind
Zorgt voor veiligheid
Kan gestuurd worden = perspectief voor iedereen die aan de slag gaat met agressie
Het is de combinatie aanleg en context
1.3.4. Uitgangspunt 4: agressie is taal
Agressie is een vorm van communicatie. Nadruk op de wijze waarop de agressor probeert iets
duidelijk te maken.
Agressie is het onvermogen om taal te gebruiken. Agressor slaagt er niet in om zijn innerlijke
leefwereld vol kwaadheid, onmacht, verdriet,… onder woorden te brengen.
Kleuters kiezen eerder fysieke confrontatie dan de verbale. Het moment dat het kind wisselt naar
het gebruik van woorden = cruciaal in de ontwikkeling en regulatie van agressie. Noodzakelijk
voor overgang naar het eerste leerjaar.
Esther Perel: Belgisch-Amerikaanse psychotherapeute: liefde in verhouding: ‘woede is een
pijnstiller die de pijn tijdelijk verdooft en een amfetamine die zorgt voor een golf van energie en
4
1. Wat is agressie en grensoverschrijdend gedrag
1.1. Woorden voor agressie en grensoverschrijdend gedrag
Agressie: veel vormen => subtiele intimidatie tot het gebruik van brute, fysieke kracht.
Geweld binnen gezinnen en relaties: partnergeweld, intrafamiliaal geweld, huiselijk geweld,
eergerelateerd geweld, kindermishandeling, oudermishandeling, stalking, intergenerationeel
geweld.
Op straat: hooliganisme, verkeersagressie, straatintimidatie, zinloos geweld en school geweld.
Nieuwe maatschappelijke problemen:
- Sextortion = het afpersen van meestal jonge meisjes die eerder werden overtuigd om
voor de webcam te strippen en achteraf met die naaktbeelden gechanteerd worden
- Grooming = het benaderen en contact leggen met kinderen door een pedofiel met het
doel het mogelijk maken van seksueel contact
- Steaming = het groepsgewijs met geweld afpersen, vooral onder jongeren
- Mobbing = het systematische uitsluiten en pesten van een individueel groepslid
- Happy slapping = een verschijnsel waarbij een willekeurig persoon door een groepje in
elkaar wordt geslagen, meestal wordt het op film vastgelegd en worden die beelden
verspreid op het internet
- Cyberbullying = een containerbegrip voor het lastigvallen van iemand anders via diverse
internettools
- Gendergerelateerd geweld
- Gaslighting =een vorm van manipulatie die als doel heeft mensen te laten twijfelen aan
het eigen gezonde verstand door de werkelijkheid ronduit te ontkennen
Agressie en grensoverschrijdend gedrag => neutrale koepelterm
De term agressie => dagelijke realiteit en berichtgeving => stijgende agressie ten aanzien van
hulpverleners, pedagogisch begeleiders en geüniformeerde beroepen
Grensoverschrijdend gedrag = gedrag waar iemand last van heeft: er wordt een grens (psychisch
of fysiek) overschreden. Slachtoffer bepaalt de grens.
- Op de werkvloer: volgens de Welzijnswet=> cluster van geweld, pesterijen en ongewenst
seksueel gedrag
Agressie is niet altijd negatief => niet-destructieve vorm: een positieve innerlijke kracht, gericht
op evenwicht en vooruitgang. Agressie => levensdrift, goesting (Gryson en De Waele, 2007)
Niet-destructieve vorm: ‘speelse’ agressie: fantasiespel van kinderen waarin agressie een
belangrijke plaats inneemt en waardoor ze leren om ook deze energie een plaats te geven
(Taghon, 2008)
1.2. Door welke ogen kijken we: een weloverwogen definitie
Definitie geweld wereldgezondheidsorganisatie: het intentioneel aanwenden van of dreigen met
fysieke of psychologische macht of kracht, ten aanzien van zichzelf, een andere persoon of
tegen een groep of gemeenschap en wel zo dat er sprake is van of een reële kans bestaat op het
toebrengen van kwetsuren, de dood, psychologische schade, een problematische ontwikkeling
of deprivatie.
1
,Omschrijving agressie in de literatuur: gedrag waarbij iemand de bedoeling heeft om een andere
persoon schade te berokkenen.
Iemands bedoeling achterhalen is in de realiteit moeilijk.
Agressief, gewelddadig of grensoverschrijdend gedrag => vanuit standpunt van slachtoffer. =>
gehoor geven aan zij die niet-intentionele schade ondervinden.
Definitie volgens handboek: agressie = gedrag waarbij een persoon schade toebrengt aan
materiaal of de psychische of fysieke grenzen overschrijdt van zichzelf of een andere persoon.
Uitgangspunt: het effect van het gedrag op het slachtoffer => het slachtoffer voelt zich erdoor
gekwetst of geschaad, los van het feit of dat de bedoeling was van de agressor.
Wat iemand als agressief ervaart, heeft te maken met: sekse, cultuur, normen en waarden,
klasse, persoonlijkheid, ervaringnn gevoel op dat moment
Als hulpverlener: je bewust zijn van deze subjectiviteit = belangrijk om met agressie aan de slag
te gaan.
Gewenning = grensoverschrijdend gedrag als ‘normaal’ beschouwen en ‘horend bij de job’
verregaande tolerantie van storend gedrag
ertoe bijdragen dat er niet meer kritisch wordt gekeken naar wat er gebeurt en hoe
agressie voorkomen of verminderd kan worden
Bij elke situatie eerlijk luisteren naar je gevoelens en je intuïtie, oog hebben voor alles wat er
gezegd wordt.
1.3. Onze kijk op agressie
4 uitgangspunten op basis van richtvragen: wat kan ons helpen om agressie beter te begrijpen?
Wat hebben we nodig om bewuster om te gaan met het agressief gedrag van een cliënt, kind,
jongere, leerling, patiënt,..?
Eerste uitgangspunt: thema veiligheid
Tweede en derde uitganspunt: agressie is een samenspel van verschillende factoren
Vierde uitgangspunt: agressie als communicatievorm
1.3.1. Uitgangspunt 1: structurele veiligheid versus relationele veiligheid
Omgaan met agressie => aandacht hebben voor veiligheid.
Structurele veiligheid
= duidelijke werk- en leefstructuur
Procedures, afspraken, flowcharts en geschreven en ongeschreven regels in een organisatie
Onderzoek G.A. Miller (Miller, 1956): te veel regels leidt tot inefficiëntie
The magic number seven: theorie dat het niet makkelijk is om meer dan 7 zaken te onthouden.
Als er te veel regels zijn, kiezen we er voor degenen die het dichtste bij onze waarden en normen
liggen, te onthouden.
Als er te veel regels zijn, ontstaat er verwarring.
In professionele context: persoonlijke normen en waarden op pauze zetten en denken vanuit
professioneel referentiekader.
Relationele veiligheid
= noodzaak van vertrouwensrelatie
2
,John Bowlby: relaties => essentieel onderdeel van ons menselijk bestaan. Relaties => voedsel
voor de geest.
Documentaire: the trouble with Evan (CBC The Fifth Estate, 1994) P25
We zijn pas echt gelukkig als de relaties veilig zijn. => vertrouwen schenken aan de ander.
Relaties die voorspelbaar zijn en dus te vertrouwen zijn => ! relationele veiligheid
basisvoorwaarden om agressie-incidenten te voorkomen of professioneel te kunnen
hanteren.
1.3.2. Uitgangspunt 2: een basishouding van ‘zorgdragende begrenzing’
Basishouding ontwikkelen om te praten over agressie of het handelen bij agressie => zoeken
naar een evenwicht tussen de meer normerende, gezagsdragende, begrenzende houding en de
warme, zorgende houding.
Attributietheorie= de wijze waarop we het gedrag verklaren in termen van oorzaak en gevolg en
de mate waarin we zoeken naar de verantwoordelijkheid hiervan.
- Sociale theorie
Schema ‘de attributie van probleemgedrag’
▪ Jo Voets (orthopedagoog en oprichter van de eerste opvoedingswinkel in Vlaanderen)
▪ Gericht op de wereld van opvoeding, maar kan vertaald worden naar de wereld van
volwassenen
Internaliseren P Attributie (denken) Reactie begeleider Effect
Psychosomatische klachten, R (gedrag)
angst, teruggetrokken gedrag O
B
Risicofactoren bij het kind L Jongere voelt zich niet Begrip Toenadering
en de omgeving E goed Bezorgdheid
E Zijn er problemen thuis? Een praatje maken
M
G Luistert nooit Irritatie Afwijzing
E Altijd brutaal Sancties
D Ouders kijken ook nooit Negatieve cirkels
R om naar het kind
Externaliseren A
Druk, brutaal of agressie gedrag G
Van links naar rechts.
Eerste kolom: uiting probleemgedrag
- Internaliserende groep: wie problemen of zorgen opkropt en zich naar binnen richt, legt
de focus op het verinnerlijken van klachten
- Externaliserende groep: veruitwendigen van de klachten door brutaal gedrag, grof
taalgebruik,…
- Beide groepen: beïnvloed door risicofactoren bij:
▪ Het kind: temperament, intelligentie,…
▪ De omgeving: armoede, onderwijs, cultuur,…
▪ Gemeenschappelijke noemer: probleemgedrag
Tweede kolom: attributie
- De wijze waarop zorgen en problemen tot uiting worden gebracht, bepalen hoe we over
dit gedrag gaan nadenken
- Internaliserend gedrag: ‘niet goed voelen’ ‘moeten we verzorgen’ ‘zijn er problemen in de
thuissituatie’
3
, - Externaliserend gedrag: stigmatiserend: ‘hij luistert nooit’ ‘het is altijd hetzelfde bij haar’
Stuurt handelen in 2 richtingen: kolom reactie begeleider
- Begrip opbrengen, zorg dragen, een praatje maken, een onderzoekende houding
aannemen
- Irritaties voelen, frustreren, sancties opleggen en een cirkel van negativiteit creëren
- Ons denken over dit gedrag, zal de reactie van onszelf beïnvloeden om het nodige effect
te hebben op de agressor
Combinatie van deze twee belangrijke houdingen = zorgdragende begrenzing
Zorgdragende begrenzing => begrenzen maar tegelijk ook zorg aanreiken, grenzen stellen =
veiligheid en duidelijkheid
Doorschieten op een van de twee assen => in de problemen komen
- Doorschieten in zorgende houding: grenzeloosheid, bemoederen en geen duidelijke
grenzen durven aanbieden uit liefde voor de ander (pampercultuur of
geitenwollensokkenaanpak).
Overdosis aan zorg zonder veel grenzen => verstikkend of stuurloosheid
Verwenning, destructieve parentificatie of symbiotische relatie
Bij zorg bieden: nood aan vertrouwen en nabijheid
Bij jongeren: een veilige haven bieden en tegelijkertijd ruimte geven om te exploreren
=> innerlijke kompas zoeken en hierbij ondersteuning bieden => sensitiviteit nodig
- Een te sterk begrenzende houding heeft hetzelfde effect
Autoritaire houding = risicofactor ontwikkeling delinquent gedrag
Innerlijke onrust
Veruitwendigt en kan omslaan naar agressie en vormen van grensoverschrijdend
gedrag
1.3.3. Uitgangspunt 3: agressie is A x C
Agressie en agressiviteit = basisemotie => natuurlijk
A = aanleg = je wordt geboren met een dosis agressie in je, waardoor het normaal is dat we
verschillende reageren op gebeurtenissen in ons leven
C = context of omgeving = de omgeving waar je opgroeit heeft een belangrijke invloed op je
ontwikkeling als kind
Zorgt voor veiligheid
Kan gestuurd worden = perspectief voor iedereen die aan de slag gaat met agressie
Het is de combinatie aanleg en context
1.3.4. Uitgangspunt 4: agressie is taal
Agressie is een vorm van communicatie. Nadruk op de wijze waarop de agressor probeert iets
duidelijk te maken.
Agressie is het onvermogen om taal te gebruiken. Agressor slaagt er niet in om zijn innerlijke
leefwereld vol kwaadheid, onmacht, verdriet,… onder woorden te brengen.
Kleuters kiezen eerder fysieke confrontatie dan de verbale. Het moment dat het kind wisselt naar
het gebruik van woorden = cruciaal in de ontwikkeling en regulatie van agressie. Noodzakelijk
voor overgang naar het eerste leerjaar.
Esther Perel: Belgisch-Amerikaanse psychotherapeute: liefde in verhouding: ‘woede is een
pijnstiller die de pijn tijdelijk verdooft en een amfetamine die zorgt voor een golf van energie en
4
