Socialezekerheidsrecht ingeleid
1
,SOCIALEZEKERHEIDSRECHT INGELEID
Begrip
sociale
zekerheid
Guido Van Limberghen
05-01-2026 | 2
2
, BEGRIP SOCIALE ZEKERHEID
Toestand Instrument
zekerheid o.m. recht socialezekerheidsrecht
= buiten gevaar, beveiligd ten verlies wettelijk 1 buitenwettelijk
sociaal socialezekerheidsprestaties
bescherming tegen menselijke schade in natura 1 in speciën
individueel + gereflecteerd preventie, herstel, vergoeding
oorzaken en vormen vergoedingsvormen
ontoereikend inkomen Inkomensaanvulling:
verlies van gezondheid en verdienvermogen inkomensvervanging
onvolwaardige deelname aan maatsch-l leven minimuminkomen
Guido Van Limberghen
05-01-2026 | 3
Het Begrip Sociale Zekerheid
Het eerste hoofdstuk begint met de definitie van "sociale zekerheid". Dit begrip heeft
twee betekenissen:
Een toestand: De situatie waarin men zich al dan niet "zeker" voelt.
Een instrumentarium: De middelen die worden ingezet om die toestand te bereiken.
1. Sociale zekerheid als Toestand
De eerste betekenis van sociale zekerheid is de feitelijke situatie waarin een individu
zich bevindt.
Zekerheid: Dit wordt gedefinieerd als het "buitengevaar zijn" of het "beveiligd zijn"
tegen verlies of schade.
Sociaal: De toevoeging 'sociaal' specificeert dat het gaat om de bescherming tegen
menselijke schade, oftewel schade aan de mens zelf.
• Individuele schade: Schade die de persoon rechtstreeks treft. Bv. ziekte,
ongeval of inkomensverlies door arbeidsongeschiktheid
• Gereflecteerde schade: Schade waarvan men de weerslag ondervindt via
anderen, zoals de zorg voor zieke kinderen of de kosten voor de opvang
van hulpbehoevende ouders. Bv. jonge kinderen worden ziek, door als
3
, • ouder thuis te blijven verlies je inkomen
Oorzaken en vormen van menselijke schade:
• Ontoereikend inkomen: Dit betreft mensen die onder de armoedegrens leven,
wat gedefinieerd wordt als een inkomen lager dan een bepaald percentage van
het mediaan inkomen (het middelste inkomen in een verdeling),.
• Verlies van gezondheid en verdienvermogen: Gezondheidsschade kan tijdelijk,
langdurig of blijvend zijn. Het tast het verdienvermogen aan: de capaciteit om
door middel van arbeid zelfstandig een inkomen te verwerven voor het
levensonderhoud van zichzelf en het gezin,.
• Onvolwaardige deelname aan het maatschappelijk leven: Dit is een modernere
vorm van schade, waarbij iemand (bijvoorbeeld door een handicap) niet
volwaardig kan participeren in sociale activiteiten, ongeacht of er sprake is van
inkomensverlies. Bv. persoon met een handicap die een inkomensvervangende
tegenmoetkoming heeft maar nog steeds niet volwaardig kan deelnemen aan het
maatschappelijk leven
2. Sociale zekerheid als Instrument
De tweede betekenis betreft de middelen die worden ingezet om de hierboven
beschreven toestand van zekerheid te bereiken
Socialezekerheidsrecht kan gedefinieerd worden als de verzameling regels die
burgers rechten en plichten geven om bescherming tegen menselijke schade te
bekomen → Hoewel zaken als opvoeding of preventieve reclame ook instrumenten
zijn, focust de cursus zich op de wetgeving
Wettelijke vs. buitenwettelijke sociale zekerheid
- Wettelijk: De overheid neemt de verantwoordelijkheid voor de bescherming
op zich als een taak van publiek belang (bepaalt financiering, voorwaarden en
rechten). Voorbeelden:
• ziekte-en invaliditeitsverzekering,
• werkloosheidsverzekering,
• pensioenen,
• beroepsziekten en arbeidsongevallen,
• kinderbijslag (vroeger federaal, nu gemeenschaps-BVH).
- Buitenwettelijk (Aanvullend): Regelingen waarbij de verantwoordelijkheid bij
anderen ligt (zoals de werkgever), vaak aangeduid als de 'tweede pijler’.
Voorbeelden:
• aanvullende pensioenplannen,
• hospitalisatieverzekeringen via de wetgever,
• sectorale fondsen
Sociale zekerheidsprestaties
De wetgever bouwt rechten en plichten uit die resulteren in prestaties om de burger
3
,te beschermen tegen menselijke schade. Deze prestaties kunnen twee vormen
aannemen:
Prestaties in natura: Directe verstrekkingen (dienst/voorziening), zoals gratis
gezondheidszorg of zorg waarbij de verzekering een groot deel rechtstreeks de arts
betaalt
Prestaties in geld (in speciën): Uitkeringen waarmee de begunstigde zelf in zijn
behoeften kan voorzien (bijv. eten kopen). Voorbeelden hiervan zijn:
Ziekte- en invaliditeitsuitkeringen.
Werkloosheidsuitkeringen.
Pensioenen (ouderdomspensioenen).
Gezinsbijslagen (tegenwoordig vaak aangeduid als het groeipakket).
Tegemoetkomingen voor personen met een handicap.
Doelstellingen van sociale zekerheid
Socialezekerheidsprestaties hebben drie hoofdfuncties die gericht zijn op het
omgaan met menselijke schade:
• Preventie: Het voorkomen van schade (bijv. preventieve tandzorg, verwijderen
van kalksteen om gaatjes te voorkomen). Ook medische controles of screenings
vallen hieronder
• Herstel: Het slachtoffer terugbrengen in de toestand van vóór de schade (bijv. een
kunstgebit) → pakt de schade zelf aan
• Vergoeding: De grootste post in de sociale zekerheid; bedoeld om schade op te
vangen die niet voorkomen of volledig hersteld kon worden
Vergoedingsvormen (in geld):
• Inkomensaanvulling: Een extra bedrag bovenop een bestaand arbeidsinkomen,
zoals gezinsbijslagen of de terugbetaling van medische kosten (hebben een
arbeidsinkomen maar maken of dragen extra kosten of lasten)
• Inkomensvervanging: Een uitkering in de plaats van een weggevallen
arbeidsinkomen, bijvoorbeeld bij ziekte, werkloosheid of pensioen.
• Minimuminkomen: Het verschaffen van een basisinkomen aan mensen die geen
of een zeer laag arbeidsinkomen hebben (bijv. door deeltijdwerk met lage lonen),
om armoede te vermijden.
3
, SOCIALEZEKERHEIDSRECHT INGELEID
Begrip Grondrecht
sociale op sociale
zekerheid zekerheid
Guido Van Limberghen
05-01-2026 | 4
Het socialezekerheidsrecht wordt opgedeeld in twee grote componenten:
• Het grondrechtelijke deel: Dit deel onderzoekt welke hogere normen — de
zogenaamde grondrechtennormen — de wetgever verplichten om een systeem
van sociale zekerheid te organiseren.
• Het uitvoerende deel: Dit betreft de concrete wetgeving die deze grondrechten
invult door middel van specifieke regels over uitkeringen,
toekenningsvoorwaarden en de plichten die aan burgers worden opgelegd.
4
1
,SOCIALEZEKERHEIDSRECHT INGELEID
Begrip
sociale
zekerheid
Guido Van Limberghen
05-01-2026 | 2
2
, BEGRIP SOCIALE ZEKERHEID
Toestand Instrument
zekerheid o.m. recht socialezekerheidsrecht
= buiten gevaar, beveiligd ten verlies wettelijk 1 buitenwettelijk
sociaal socialezekerheidsprestaties
bescherming tegen menselijke schade in natura 1 in speciën
individueel + gereflecteerd preventie, herstel, vergoeding
oorzaken en vormen vergoedingsvormen
ontoereikend inkomen Inkomensaanvulling:
verlies van gezondheid en verdienvermogen inkomensvervanging
onvolwaardige deelname aan maatsch-l leven minimuminkomen
Guido Van Limberghen
05-01-2026 | 3
Het Begrip Sociale Zekerheid
Het eerste hoofdstuk begint met de definitie van "sociale zekerheid". Dit begrip heeft
twee betekenissen:
Een toestand: De situatie waarin men zich al dan niet "zeker" voelt.
Een instrumentarium: De middelen die worden ingezet om die toestand te bereiken.
1. Sociale zekerheid als Toestand
De eerste betekenis van sociale zekerheid is de feitelijke situatie waarin een individu
zich bevindt.
Zekerheid: Dit wordt gedefinieerd als het "buitengevaar zijn" of het "beveiligd zijn"
tegen verlies of schade.
Sociaal: De toevoeging 'sociaal' specificeert dat het gaat om de bescherming tegen
menselijke schade, oftewel schade aan de mens zelf.
• Individuele schade: Schade die de persoon rechtstreeks treft. Bv. ziekte,
ongeval of inkomensverlies door arbeidsongeschiktheid
• Gereflecteerde schade: Schade waarvan men de weerslag ondervindt via
anderen, zoals de zorg voor zieke kinderen of de kosten voor de opvang
van hulpbehoevende ouders. Bv. jonge kinderen worden ziek, door als
3
, • ouder thuis te blijven verlies je inkomen
Oorzaken en vormen van menselijke schade:
• Ontoereikend inkomen: Dit betreft mensen die onder de armoedegrens leven,
wat gedefinieerd wordt als een inkomen lager dan een bepaald percentage van
het mediaan inkomen (het middelste inkomen in een verdeling),.
• Verlies van gezondheid en verdienvermogen: Gezondheidsschade kan tijdelijk,
langdurig of blijvend zijn. Het tast het verdienvermogen aan: de capaciteit om
door middel van arbeid zelfstandig een inkomen te verwerven voor het
levensonderhoud van zichzelf en het gezin,.
• Onvolwaardige deelname aan het maatschappelijk leven: Dit is een modernere
vorm van schade, waarbij iemand (bijvoorbeeld door een handicap) niet
volwaardig kan participeren in sociale activiteiten, ongeacht of er sprake is van
inkomensverlies. Bv. persoon met een handicap die een inkomensvervangende
tegenmoetkoming heeft maar nog steeds niet volwaardig kan deelnemen aan het
maatschappelijk leven
2. Sociale zekerheid als Instrument
De tweede betekenis betreft de middelen die worden ingezet om de hierboven
beschreven toestand van zekerheid te bereiken
Socialezekerheidsrecht kan gedefinieerd worden als de verzameling regels die
burgers rechten en plichten geven om bescherming tegen menselijke schade te
bekomen → Hoewel zaken als opvoeding of preventieve reclame ook instrumenten
zijn, focust de cursus zich op de wetgeving
Wettelijke vs. buitenwettelijke sociale zekerheid
- Wettelijk: De overheid neemt de verantwoordelijkheid voor de bescherming
op zich als een taak van publiek belang (bepaalt financiering, voorwaarden en
rechten). Voorbeelden:
• ziekte-en invaliditeitsverzekering,
• werkloosheidsverzekering,
• pensioenen,
• beroepsziekten en arbeidsongevallen,
• kinderbijslag (vroeger federaal, nu gemeenschaps-BVH).
- Buitenwettelijk (Aanvullend): Regelingen waarbij de verantwoordelijkheid bij
anderen ligt (zoals de werkgever), vaak aangeduid als de 'tweede pijler’.
Voorbeelden:
• aanvullende pensioenplannen,
• hospitalisatieverzekeringen via de wetgever,
• sectorale fondsen
Sociale zekerheidsprestaties
De wetgever bouwt rechten en plichten uit die resulteren in prestaties om de burger
3
,te beschermen tegen menselijke schade. Deze prestaties kunnen twee vormen
aannemen:
Prestaties in natura: Directe verstrekkingen (dienst/voorziening), zoals gratis
gezondheidszorg of zorg waarbij de verzekering een groot deel rechtstreeks de arts
betaalt
Prestaties in geld (in speciën): Uitkeringen waarmee de begunstigde zelf in zijn
behoeften kan voorzien (bijv. eten kopen). Voorbeelden hiervan zijn:
Ziekte- en invaliditeitsuitkeringen.
Werkloosheidsuitkeringen.
Pensioenen (ouderdomspensioenen).
Gezinsbijslagen (tegenwoordig vaak aangeduid als het groeipakket).
Tegemoetkomingen voor personen met een handicap.
Doelstellingen van sociale zekerheid
Socialezekerheidsprestaties hebben drie hoofdfuncties die gericht zijn op het
omgaan met menselijke schade:
• Preventie: Het voorkomen van schade (bijv. preventieve tandzorg, verwijderen
van kalksteen om gaatjes te voorkomen). Ook medische controles of screenings
vallen hieronder
• Herstel: Het slachtoffer terugbrengen in de toestand van vóór de schade (bijv. een
kunstgebit) → pakt de schade zelf aan
• Vergoeding: De grootste post in de sociale zekerheid; bedoeld om schade op te
vangen die niet voorkomen of volledig hersteld kon worden
Vergoedingsvormen (in geld):
• Inkomensaanvulling: Een extra bedrag bovenop een bestaand arbeidsinkomen,
zoals gezinsbijslagen of de terugbetaling van medische kosten (hebben een
arbeidsinkomen maar maken of dragen extra kosten of lasten)
• Inkomensvervanging: Een uitkering in de plaats van een weggevallen
arbeidsinkomen, bijvoorbeeld bij ziekte, werkloosheid of pensioen.
• Minimuminkomen: Het verschaffen van een basisinkomen aan mensen die geen
of een zeer laag arbeidsinkomen hebben (bijv. door deeltijdwerk met lage lonen),
om armoede te vermijden.
3
, SOCIALEZEKERHEIDSRECHT INGELEID
Begrip Grondrecht
sociale op sociale
zekerheid zekerheid
Guido Van Limberghen
05-01-2026 | 4
Het socialezekerheidsrecht wordt opgedeeld in twee grote componenten:
• Het grondrechtelijke deel: Dit deel onderzoekt welke hogere normen — de
zogenaamde grondrechtennormen — de wetgever verplichten om een systeem
van sociale zekerheid te organiseren.
• Het uitvoerende deel: Dit betreft de concrete wetgeving die deze grondrechten
invult door middel van specifieke regels over uitkeringen,
toekenningsvoorwaarden en de plichten die aan burgers worden opgelegd.
4
