1.1 Jager-verzamelaars
De eerste mensen ontstonden in Afrika. Vanuit daar trokken ze twee keer naar andere
delen van de wereld. De Homo erectus trok zo’n 1,7 miljoen jaar geleden naar Azië en
Europa, waar later onder andere de Neanderthalers ontstonden. Ongeveer 150.000 jaar
geleden verscheen in Afrika de Homo sapiens, die zich over bijna de hele wereld
verspreidde en alle andere mensensoorten verdrong.
1.1.2 Nomadische samenleving
Jager-verzamelaars leefden rondtrekkend (nomadisch) op zoek naar voedsel. In
tropische gebieden hoefden ze daarvoor niet ver te reizen, in Europa wel, omdat de
seizoenen sterk verschilden.
1.1.3 Rendierjagers
Tijdens de laatste IJstijd leefden in West-Europa rendierjagers in een koud
toendraklimaat. Ze volgden de rendieren en gebruikten hun vlees, huiden en botten voor
voedsel, kleding, tenten en gereedschap. Ze maakten vuur, werkten met vuursteen, bot
en hout en woonden waarschijnlijk in huidententen.
1.1.4 Jagers en vissers
Toen het warmer werd, verdwenen de rendieren naar het noorden en kwamen er bossen
met andere dieren. Rond 7000 v. Chr. konden mensen in een kleiner gebied blijven,
omdat er het hele jaar voedsel te vinden was: vissen in de lente, noten en vruchten in de
herfst en het hele jaar door jagen. Archeologen vonden kano’s, visfuiken en het skelet
van een vrouw uit ca. 5000 v. Chr., Trijntje genoemd.
1.2 De overgang naar landbouw
Jager-verzamelaars leefden in kleine, rondtrekkende groepen met weinig bezittingen.
Rond 10.000–9000 v. Chr. ontstond in het Midden-Oosten (de Vruchtbare Halvemaan) de
landbouw. Van daaruit verspreidde die zich naar andere gebieden en uiteindelijk naar
West-Europa.
1.2.1 De Agrarische Revolutie
• Rond 9000 v. Chr. begonnen mensen akkers te zaaien en dieren te houden.
• Gevolgen: meer voedsel, bevolkingsgroei, specialisatie in beroepen, en een
hiërarchie in de samenleving.
• Nieuwe technieken: spinnen, weven, metaalbewerking, gebruik van last- en
trekdieren, ploegen en bemesten.
• Redenen overgang: waarschijnlijk gunstige omstandigheden en bevolkingsgroei →
uitbreiding landbouwgebied.
, • Nadelen: zwaarder werk, bodemerosie, ziekten door afval en overdracht van
dierziekten op mensen.
1.2.2 De eerste boeren in West-Europa
• Rond 5300 v. Chr. kwamen boeren van de Bandkeramiekcultuur naar Zuid-
Limburg (lössgrond). Ze maakten grote boerderijen en aardewerk met
bandversiering.
• Trechterbekercultuur (3500–2700 v. Chr.) in Drenthe: trechtervormige potten en
hunebedden als grafkelders, gebouwd met grote zwerfstenen en veel mankracht.
Steen, brons en ijzer
• Steentijd: veel gebruik van vuursteen (o.a. uit mijnen in Zuid-Limburg, verhandeld
over grote afstanden).
• Brons (vanaf ca. 2100 v. Chr.): mengsel van koper en tin, sterker dan koper alleen.
• IJzer (vanaf ca. 700 v. Chr.): breder beschikbaar, maar smelten vroeg hogere
temperaturen en nieuwe technieken.
1.3 Religieuze uitingen: grottekeningen, beeldjes en grafgiften
Omdat er geen schrift uit deze tijd is, weten we niet precies wat mensen dachten.
Toch wijzen kunst en voorwerpen op religieuze ideeën.
• Grottekeningen (ca. 35.000 jaar geleden, Spanje en Frankrijk): vaak dieren
(bizons, herten, paarden) en soms handafdrukken. Mogelijk bedoeld om goden
gunstig te stemmen of voor sjamaanrituelen.
• Beeldjes: bijvoorbeeld het Mannetje van Willemstad (15 cm, hout), waarschijnlijk
geofferd bij een heilige boom.
• Grafgiften: gevonden in hunebedden, zoals potten, sieraden, wapens en
gereedschap. Mogelijk bewijs van geloof in een hiernamaals, waarbij de doden
meegekregen wat ze nodig hadden voor hun reis.
,1.4 De bronnen van dit tijdvak
De kennis van de prehistorie, de tijd waar geen schriftelijke bronnen over zijn, is vooral
gebaseerd op archeologie. In de volgende subparagrafen kun je lezen dat nauwkeurig
archeologisch onderzoek zeer veel informatie over dit tijdvak kan geven.
1.4.1 Prehistorie
• Periode zonder schriftelijke bronnen.
• Eindigt wanneer er geschreven bronnen over een samenleving verschijnen.
• Eindigt op verschillende momenten per gebied:
o Midden-Oosten: ca. 5000 jaar geleden.
o West-Europa: ca. 2000 jaar geleden (met komst Romeinen).
o Sommige geïsoleerde gebieden: nog geen 100 jaar geleden.
1.4.2 Archeologie
• Archeologie onderzoekt bodemsporen, doet opgravingen en interpreteert
vondsten.
• Het ‘bodemarchief’ wordt bewaard, opgravingen alleen bij dreigend verlies (bv.
door bouwprojecten).
• Systematische werkwijze, vergelijkbaar met politieonderzoek.
• Dateringsmethoden:
o C14-methode (radioactieve koolstof).
o Jaarringonderzoek (houten voorwerpen).
• Grondsoort beïnvloedt wat bewaard blijft:
o Veen bewaart organisch materiaal goed (bv. meisje van Yde).
o Zand bewaart alleen verkleuringen en harde materialen.
1.4.3 Culturele antropologie
• Bestudeert hedendaagse traditionele volkeren (bv. Inuit, Yanomami, Papoea’s)
om inzicht te krijgen in hoe mensen in de prehistorie leefden.
• Uitgangspunt: de manier van denken en handelen van mensen is in de kern
hetzelfde gebleven.
, Tijdlijn & Overzicht Prehistorie
4,4 miljoen jaar geleden – Eerste mensen in Afrika.
1,7 miljoen jaar geleden – Homo erectus trekt naar Azië en Europa → Neanderthalers
ontstaan.
150.000 jaar geleden – Homo sapiens ontstaat in Afrika.
40.000 jaar geleden – Homo sapiens bereikt Europa, andere mensensoorten sterven
uit.
Tot ca. 13.000 jaar geleden – Laatste IJstijd, rendierjagers in toendraklimaat.
Vanaf ca. 13.000 jaar geleden – Klimaat wordt warmer, bossen ontstaan, nieuwe
diersoorten.
Ca. 7000 v. Chr. – Mensen blijven in kleiner gebied, vissen in lente, noten/vruchten in
herfst, jagen hele jaar.
Ca. 5000 v. Chr. – Graf van ‘Trijntje’, kano’s en visfuiken in Nederland.
Ca. 9000 v. Chr. – Begin landbouw in Vruchtbare Halvemaan → Agrarische Revolutie.
Ca. 5300 v. Chr. – Bandkeramiekcultuur in Zuid-Limburg.
3500–2700 v. Chr. – Trechterbekercultuur in Drenthe, hunebedden gebouwd.
Vanaf 2100 v. Chr. – Brons in gebruik.
Vanaf 700 v. Chr. – IJzer in gebruik.
Ca. 35.000 jaar geleden – Eerste grottekeningen (dieren, handafdrukken) in Spanje en
Frankrijk.
Prehistorie eindigt – Midden-Oosten: 5000 jaar geleden; West-Europa: 2000 jaar
geleden; sommige gebieden <100 jaar geleden.
Belangrijkste thema’s
Jager-verzamelaars
• Nomadisch, weinig bezittingen.
• Voedsel afhankelijk van klimaat en seizoenen.
• Gereedschap: vuursteen, bot, hout.
• Vuur voor voedselbereiding en veiligheid.
Overgang naar landbouw (Agrarische Revolutie)
• Akkerbouw, veeteelt, vaste nederzettingen.
• Gevolgen: bevolkingsgroei, specialisatie, sociale lagen, nieuwe technieken.
• Nadelen: zwaarder werk, ziektes, bodemerosie.
Culturen in West-Europa
De eerste mensen ontstonden in Afrika. Vanuit daar trokken ze twee keer naar andere
delen van de wereld. De Homo erectus trok zo’n 1,7 miljoen jaar geleden naar Azië en
Europa, waar later onder andere de Neanderthalers ontstonden. Ongeveer 150.000 jaar
geleden verscheen in Afrika de Homo sapiens, die zich over bijna de hele wereld
verspreidde en alle andere mensensoorten verdrong.
1.1.2 Nomadische samenleving
Jager-verzamelaars leefden rondtrekkend (nomadisch) op zoek naar voedsel. In
tropische gebieden hoefden ze daarvoor niet ver te reizen, in Europa wel, omdat de
seizoenen sterk verschilden.
1.1.3 Rendierjagers
Tijdens de laatste IJstijd leefden in West-Europa rendierjagers in een koud
toendraklimaat. Ze volgden de rendieren en gebruikten hun vlees, huiden en botten voor
voedsel, kleding, tenten en gereedschap. Ze maakten vuur, werkten met vuursteen, bot
en hout en woonden waarschijnlijk in huidententen.
1.1.4 Jagers en vissers
Toen het warmer werd, verdwenen de rendieren naar het noorden en kwamen er bossen
met andere dieren. Rond 7000 v. Chr. konden mensen in een kleiner gebied blijven,
omdat er het hele jaar voedsel te vinden was: vissen in de lente, noten en vruchten in de
herfst en het hele jaar door jagen. Archeologen vonden kano’s, visfuiken en het skelet
van een vrouw uit ca. 5000 v. Chr., Trijntje genoemd.
1.2 De overgang naar landbouw
Jager-verzamelaars leefden in kleine, rondtrekkende groepen met weinig bezittingen.
Rond 10.000–9000 v. Chr. ontstond in het Midden-Oosten (de Vruchtbare Halvemaan) de
landbouw. Van daaruit verspreidde die zich naar andere gebieden en uiteindelijk naar
West-Europa.
1.2.1 De Agrarische Revolutie
• Rond 9000 v. Chr. begonnen mensen akkers te zaaien en dieren te houden.
• Gevolgen: meer voedsel, bevolkingsgroei, specialisatie in beroepen, en een
hiërarchie in de samenleving.
• Nieuwe technieken: spinnen, weven, metaalbewerking, gebruik van last- en
trekdieren, ploegen en bemesten.
• Redenen overgang: waarschijnlijk gunstige omstandigheden en bevolkingsgroei →
uitbreiding landbouwgebied.
, • Nadelen: zwaarder werk, bodemerosie, ziekten door afval en overdracht van
dierziekten op mensen.
1.2.2 De eerste boeren in West-Europa
• Rond 5300 v. Chr. kwamen boeren van de Bandkeramiekcultuur naar Zuid-
Limburg (lössgrond). Ze maakten grote boerderijen en aardewerk met
bandversiering.
• Trechterbekercultuur (3500–2700 v. Chr.) in Drenthe: trechtervormige potten en
hunebedden als grafkelders, gebouwd met grote zwerfstenen en veel mankracht.
Steen, brons en ijzer
• Steentijd: veel gebruik van vuursteen (o.a. uit mijnen in Zuid-Limburg, verhandeld
over grote afstanden).
• Brons (vanaf ca. 2100 v. Chr.): mengsel van koper en tin, sterker dan koper alleen.
• IJzer (vanaf ca. 700 v. Chr.): breder beschikbaar, maar smelten vroeg hogere
temperaturen en nieuwe technieken.
1.3 Religieuze uitingen: grottekeningen, beeldjes en grafgiften
Omdat er geen schrift uit deze tijd is, weten we niet precies wat mensen dachten.
Toch wijzen kunst en voorwerpen op religieuze ideeën.
• Grottekeningen (ca. 35.000 jaar geleden, Spanje en Frankrijk): vaak dieren
(bizons, herten, paarden) en soms handafdrukken. Mogelijk bedoeld om goden
gunstig te stemmen of voor sjamaanrituelen.
• Beeldjes: bijvoorbeeld het Mannetje van Willemstad (15 cm, hout), waarschijnlijk
geofferd bij een heilige boom.
• Grafgiften: gevonden in hunebedden, zoals potten, sieraden, wapens en
gereedschap. Mogelijk bewijs van geloof in een hiernamaals, waarbij de doden
meegekregen wat ze nodig hadden voor hun reis.
,1.4 De bronnen van dit tijdvak
De kennis van de prehistorie, de tijd waar geen schriftelijke bronnen over zijn, is vooral
gebaseerd op archeologie. In de volgende subparagrafen kun je lezen dat nauwkeurig
archeologisch onderzoek zeer veel informatie over dit tijdvak kan geven.
1.4.1 Prehistorie
• Periode zonder schriftelijke bronnen.
• Eindigt wanneer er geschreven bronnen over een samenleving verschijnen.
• Eindigt op verschillende momenten per gebied:
o Midden-Oosten: ca. 5000 jaar geleden.
o West-Europa: ca. 2000 jaar geleden (met komst Romeinen).
o Sommige geïsoleerde gebieden: nog geen 100 jaar geleden.
1.4.2 Archeologie
• Archeologie onderzoekt bodemsporen, doet opgravingen en interpreteert
vondsten.
• Het ‘bodemarchief’ wordt bewaard, opgravingen alleen bij dreigend verlies (bv.
door bouwprojecten).
• Systematische werkwijze, vergelijkbaar met politieonderzoek.
• Dateringsmethoden:
o C14-methode (radioactieve koolstof).
o Jaarringonderzoek (houten voorwerpen).
• Grondsoort beïnvloedt wat bewaard blijft:
o Veen bewaart organisch materiaal goed (bv. meisje van Yde).
o Zand bewaart alleen verkleuringen en harde materialen.
1.4.3 Culturele antropologie
• Bestudeert hedendaagse traditionele volkeren (bv. Inuit, Yanomami, Papoea’s)
om inzicht te krijgen in hoe mensen in de prehistorie leefden.
• Uitgangspunt: de manier van denken en handelen van mensen is in de kern
hetzelfde gebleven.
, Tijdlijn & Overzicht Prehistorie
4,4 miljoen jaar geleden – Eerste mensen in Afrika.
1,7 miljoen jaar geleden – Homo erectus trekt naar Azië en Europa → Neanderthalers
ontstaan.
150.000 jaar geleden – Homo sapiens ontstaat in Afrika.
40.000 jaar geleden – Homo sapiens bereikt Europa, andere mensensoorten sterven
uit.
Tot ca. 13.000 jaar geleden – Laatste IJstijd, rendierjagers in toendraklimaat.
Vanaf ca. 13.000 jaar geleden – Klimaat wordt warmer, bossen ontstaan, nieuwe
diersoorten.
Ca. 7000 v. Chr. – Mensen blijven in kleiner gebied, vissen in lente, noten/vruchten in
herfst, jagen hele jaar.
Ca. 5000 v. Chr. – Graf van ‘Trijntje’, kano’s en visfuiken in Nederland.
Ca. 9000 v. Chr. – Begin landbouw in Vruchtbare Halvemaan → Agrarische Revolutie.
Ca. 5300 v. Chr. – Bandkeramiekcultuur in Zuid-Limburg.
3500–2700 v. Chr. – Trechterbekercultuur in Drenthe, hunebedden gebouwd.
Vanaf 2100 v. Chr. – Brons in gebruik.
Vanaf 700 v. Chr. – IJzer in gebruik.
Ca. 35.000 jaar geleden – Eerste grottekeningen (dieren, handafdrukken) in Spanje en
Frankrijk.
Prehistorie eindigt – Midden-Oosten: 5000 jaar geleden; West-Europa: 2000 jaar
geleden; sommige gebieden <100 jaar geleden.
Belangrijkste thema’s
Jager-verzamelaars
• Nomadisch, weinig bezittingen.
• Voedsel afhankelijk van klimaat en seizoenen.
• Gereedschap: vuursteen, bot, hout.
• Vuur voor voedselbereiding en veiligheid.
Overgang naar landbouw (Agrarische Revolutie)
• Akkerbouw, veeteelt, vaste nederzettingen.
• Gevolgen: bevolkingsgroei, specialisatie, sociale lagen, nieuwe technieken.
• Nadelen: zwaarder werk, ziektes, bodemerosie.
Culturen in West-Europa
