Theorieën van gedragsverklaring en gedragsverandering
Inhoud
̶ Overzicht van de belangrijkste gezondheidspsychologische constructen en theorieën
als verklaring van (on)gezond gedrag en gedragsverandering
̶ Conceptuele en methodologische analyse van de theorieën
̶ Bruikbaarheid voor de ontwikkeling van gezondheidspromotie en -interventies
Eindcompetenties
• De eigenheid van de gezondheidspsychologie definiëren binnen een biopsychosociaal
perspectief op ziekte en gezondheid.
• Inzicht hebben in de complexiteit van gezondheidsproblemen en geassocieerd
gezondheidsgerelateerd gedrag.
• Gezondheidspsychologische constructen en theorieën van (on)gezond gedrag en
gedragsverandering beschrijven en kritisch analyseren.
• In staat zijn om originele vakliteratuur over determinanten van gezondheidsgerelateerd
gedrag en gedragsverandering te synthetiseren en kritisch te beoordelen.
• Gezondheidspsychologische verklaringsmodellen van gedrag en gedragsverandering
selecteren en concreet kunnen toepassen op vaak voorkomende
gezondheidsproblemen.
• In staat zijn belangrijke theoretische constructen te operationaliseren.
• Zich bewust zijn van het belang van een theorie-gebaseerde interventie.
model: reducerend, probeerd eigenheid te bewaren en complexiteit te reduceren
perspectief: doet dit niet
Wat is gezondheidpsychologie?
1. Het biomedisch perspectief
15e - 16e eeuw
• René Descartes: voordien was lichaam
sacraal en heilig shift naar lichaam als
machine.
• Grote ontdekkingen – mechanica &
natuurwetenschappen – nieuwe
uitvindingen (klokken, fonteinen). Minutieus dingen in elkaar passen tot iets werkt,
als iets niet werkt, dan zit er een radertje
verkeerd, of ligt er een leiding niet goed,
of loopt een aansluiting mank. Impact op
hoe men keek naar mens en menselijk
lichaam.
• Menselijk lichaam = ontrafelen als een
mechanisch iets.
• Symptomen en wat we voelen, logische
verklaring. Bijvoorbeeld pijngewaarwording: sensoren in huid,
zenuwbanen naar hersenen, naar hersenen, terugtrekken van hand
owv reactie spieren).
1
,• Lichaam kunnen we bestuderen, ziel/geest niet te bestuderen (want niet
objectiveerbaar).
19e eeuw (huidig biomedisch model)
• Van “miasma” (ziekte ontstaan vanuit moerasdampen, slechte lucht) tot “micro-
organismen” (bacteriën en virussen)
➔ Koch: ontdekking van tuberculose bacterie + Vatbaarder voor bacteriën door
stress
➔ Pasteur: ontdekking van miltvuurbacterie, en mogelijkheid tot inenting
• “Germ theory” /microbe-theorie van ziekte: kiemtheorie: theorie over de oorzaak
van ziekten. Ziektekiemen, of bepaalde microben, maken ziek en moeten we dus
vermijden. Bijgevolg, we moeten ons ook beschermen tegen deze ziektekiemen
met behulp van vaccinaties, of medicatie of behandelingen indien ze ons lichaam
aanvallen.
Kenmerken van biomedisch model
• Elke ziekte heeft een specifieke biomedische
etiologie
o Bacteriën, virussen, protozoa (bv.
amoeben), vitaminedeficiëntie,
weefselbeschadiging,...
• Ziekte kan gericht behandeld worden
o Metafoor: lichaam als robot/machine
o Reductionistisch en mechanistisch
• Genezing hangt af van medische technologie en/of chemische interventie
o Arts als lichaamsingenieur
o Passieve houding van de patiënt
Reductionistisch: het is alleen maar dat.
Mechanistisch: een bepaald element loopt fout, laten we het herstellen, dan loopt
het weer goed.
Ook wel reductionistisch, realiteit niet zo
Drie begrippen/ concepten
• Disease = Ziekte = Biomedische diagnose, mis in het lichaam (pathologische
processen die arts kan identifceren; tumor, TBC, ontsteking, griepvirus)
o Staat los van de patiënt/persoon
o Staat los van de rollen die iemand opneemt
• Illness = Ervaring van ziekte, symptomen (misselijkheid, vermoeidheid, draaiierig,
pijn, angst)
2
, o Niet zelfde als ziekte, men kan ziek zijn, zonder ziekte te hebben
• Ziekterol = medische sociologie : Wat men verwacht dat een zieke of iemand met
symptomen zal gaan doen (stoppen met werken, naar dokter gaan, rusten)
➔ ZIEKTE-ROL VOLGENS PARSONS (1951)
• Is een tijdelijke en onwenselijke rol die
• verplicht zo snel mogelijk beter te worden
• verplicht medische hulp te zoeken en zich
daarin coöperatief op te stellen
• toelaat af te zien van normale activiteiten en
verantwoordelijkheden
• en waarbij de persoon beschouwd wordt als
hulpbehoevend
Sociologisch proces, gevolg van socialisatie,
wat gevormd wordt door sociale structuren.
Oefening 1: Disease-Illness-Disability
Stap 1: Individueel
̶ Denk aan een eigen (lichte) sportblessure en
classificeer:
‒ Disease: Wat was medisch
meetbaar/zichtbaar?
‒ Illness: Wat voelde/ervoer je zelf?
‒ Disabilty: Welke activiteiten kon je niet
meer doen?
Stap 2: Groepjes van 3 (5 min)
̶ Vergelijk jullie voorbeelden:
̶ Waar vielen disease en illness samen?
̶ Waar verschilden ze?
̶ Wat bepaalde vooral de disability?
Stap 3: Plenaire bespreking
“Pain is dysfunction as spaghetti to a brick”: ilness , disability en sickness zijn 3 verschillende
zaken
Gevaren van dualistisch denken
• Organisch vs psychogeen
• Echt vs niet echt
• Pleidooi: elke vorm van ziekte is er variabele relatie tussen ziekte, ziek-zijn en
ziektegedrag. Onbegrepen klachten: meer neigen naar psychologisering. Niet juist.
Klachten aantoonbaar, ook variabel (bv., hart- en vaataandoeningen – postoperatieve
pijn en herstel).
o Niet helpend voor relatie.
3
, “We zijn kinderen van Descartes”
➔ Ziek zijn zonder ziektes is mogelijk
➔ Hoe minder organisch wordt er meteen naar psychogeen gekeken: schisma
lichaam- geest
➔ “medisch onverklaarbaar” -> “psychologisch verklaarbaar” => Waarom? =
denkfout (bv in de geschiedenis : Asma, Reuma, Maagzweren)
2. Het biopsychosociaal perspectief
Verschillende types oorzaken
• Voorbeschikkend: genetisch
• Uitlokkend: virus
• Onderhoudende: stress,
werksituatie
• Manier waarop ziekte komt,
klachten, hinder; gevolg van
variabele en complex
samenspel tussen biologie,
psychologie, en sociale
factoren. Biologie doet er
toe, maar niet
determinerend in ziek zijn en
ziektegedrag.
• Voorbeeld: Socio-economische status: kwetsbaar voor COVID, maar ook ziek-zijn
(testen, vaccinatie, etc.)
4
Inhoud
̶ Overzicht van de belangrijkste gezondheidspsychologische constructen en theorieën
als verklaring van (on)gezond gedrag en gedragsverandering
̶ Conceptuele en methodologische analyse van de theorieën
̶ Bruikbaarheid voor de ontwikkeling van gezondheidspromotie en -interventies
Eindcompetenties
• De eigenheid van de gezondheidspsychologie definiëren binnen een biopsychosociaal
perspectief op ziekte en gezondheid.
• Inzicht hebben in de complexiteit van gezondheidsproblemen en geassocieerd
gezondheidsgerelateerd gedrag.
• Gezondheidspsychologische constructen en theorieën van (on)gezond gedrag en
gedragsverandering beschrijven en kritisch analyseren.
• In staat zijn om originele vakliteratuur over determinanten van gezondheidsgerelateerd
gedrag en gedragsverandering te synthetiseren en kritisch te beoordelen.
• Gezondheidspsychologische verklaringsmodellen van gedrag en gedragsverandering
selecteren en concreet kunnen toepassen op vaak voorkomende
gezondheidsproblemen.
• In staat zijn belangrijke theoretische constructen te operationaliseren.
• Zich bewust zijn van het belang van een theorie-gebaseerde interventie.
model: reducerend, probeerd eigenheid te bewaren en complexiteit te reduceren
perspectief: doet dit niet
Wat is gezondheidpsychologie?
1. Het biomedisch perspectief
15e - 16e eeuw
• René Descartes: voordien was lichaam
sacraal en heilig shift naar lichaam als
machine.
• Grote ontdekkingen – mechanica &
natuurwetenschappen – nieuwe
uitvindingen (klokken, fonteinen). Minutieus dingen in elkaar passen tot iets werkt,
als iets niet werkt, dan zit er een radertje
verkeerd, of ligt er een leiding niet goed,
of loopt een aansluiting mank. Impact op
hoe men keek naar mens en menselijk
lichaam.
• Menselijk lichaam = ontrafelen als een
mechanisch iets.
• Symptomen en wat we voelen, logische
verklaring. Bijvoorbeeld pijngewaarwording: sensoren in huid,
zenuwbanen naar hersenen, naar hersenen, terugtrekken van hand
owv reactie spieren).
1
,• Lichaam kunnen we bestuderen, ziel/geest niet te bestuderen (want niet
objectiveerbaar).
19e eeuw (huidig biomedisch model)
• Van “miasma” (ziekte ontstaan vanuit moerasdampen, slechte lucht) tot “micro-
organismen” (bacteriën en virussen)
➔ Koch: ontdekking van tuberculose bacterie + Vatbaarder voor bacteriën door
stress
➔ Pasteur: ontdekking van miltvuurbacterie, en mogelijkheid tot inenting
• “Germ theory” /microbe-theorie van ziekte: kiemtheorie: theorie over de oorzaak
van ziekten. Ziektekiemen, of bepaalde microben, maken ziek en moeten we dus
vermijden. Bijgevolg, we moeten ons ook beschermen tegen deze ziektekiemen
met behulp van vaccinaties, of medicatie of behandelingen indien ze ons lichaam
aanvallen.
Kenmerken van biomedisch model
• Elke ziekte heeft een specifieke biomedische
etiologie
o Bacteriën, virussen, protozoa (bv.
amoeben), vitaminedeficiëntie,
weefselbeschadiging,...
• Ziekte kan gericht behandeld worden
o Metafoor: lichaam als robot/machine
o Reductionistisch en mechanistisch
• Genezing hangt af van medische technologie en/of chemische interventie
o Arts als lichaamsingenieur
o Passieve houding van de patiënt
Reductionistisch: het is alleen maar dat.
Mechanistisch: een bepaald element loopt fout, laten we het herstellen, dan loopt
het weer goed.
Ook wel reductionistisch, realiteit niet zo
Drie begrippen/ concepten
• Disease = Ziekte = Biomedische diagnose, mis in het lichaam (pathologische
processen die arts kan identifceren; tumor, TBC, ontsteking, griepvirus)
o Staat los van de patiënt/persoon
o Staat los van de rollen die iemand opneemt
• Illness = Ervaring van ziekte, symptomen (misselijkheid, vermoeidheid, draaiierig,
pijn, angst)
2
, o Niet zelfde als ziekte, men kan ziek zijn, zonder ziekte te hebben
• Ziekterol = medische sociologie : Wat men verwacht dat een zieke of iemand met
symptomen zal gaan doen (stoppen met werken, naar dokter gaan, rusten)
➔ ZIEKTE-ROL VOLGENS PARSONS (1951)
• Is een tijdelijke en onwenselijke rol die
• verplicht zo snel mogelijk beter te worden
• verplicht medische hulp te zoeken en zich
daarin coöperatief op te stellen
• toelaat af te zien van normale activiteiten en
verantwoordelijkheden
• en waarbij de persoon beschouwd wordt als
hulpbehoevend
Sociologisch proces, gevolg van socialisatie,
wat gevormd wordt door sociale structuren.
Oefening 1: Disease-Illness-Disability
Stap 1: Individueel
̶ Denk aan een eigen (lichte) sportblessure en
classificeer:
‒ Disease: Wat was medisch
meetbaar/zichtbaar?
‒ Illness: Wat voelde/ervoer je zelf?
‒ Disabilty: Welke activiteiten kon je niet
meer doen?
Stap 2: Groepjes van 3 (5 min)
̶ Vergelijk jullie voorbeelden:
̶ Waar vielen disease en illness samen?
̶ Waar verschilden ze?
̶ Wat bepaalde vooral de disability?
Stap 3: Plenaire bespreking
“Pain is dysfunction as spaghetti to a brick”: ilness , disability en sickness zijn 3 verschillende
zaken
Gevaren van dualistisch denken
• Organisch vs psychogeen
• Echt vs niet echt
• Pleidooi: elke vorm van ziekte is er variabele relatie tussen ziekte, ziek-zijn en
ziektegedrag. Onbegrepen klachten: meer neigen naar psychologisering. Niet juist.
Klachten aantoonbaar, ook variabel (bv., hart- en vaataandoeningen – postoperatieve
pijn en herstel).
o Niet helpend voor relatie.
3
, “We zijn kinderen van Descartes”
➔ Ziek zijn zonder ziektes is mogelijk
➔ Hoe minder organisch wordt er meteen naar psychogeen gekeken: schisma
lichaam- geest
➔ “medisch onverklaarbaar” -> “psychologisch verklaarbaar” => Waarom? =
denkfout (bv in de geschiedenis : Asma, Reuma, Maagzweren)
2. Het biopsychosociaal perspectief
Verschillende types oorzaken
• Voorbeschikkend: genetisch
• Uitlokkend: virus
• Onderhoudende: stress,
werksituatie
• Manier waarop ziekte komt,
klachten, hinder; gevolg van
variabele en complex
samenspel tussen biologie,
psychologie, en sociale
factoren. Biologie doet er
toe, maar niet
determinerend in ziek zijn en
ziektegedrag.
• Voorbeeld: Socio-economische status: kwetsbaar voor COVID, maar ook ziek-zijn
(testen, vaccinatie, etc.)
4
