Verklaringsmoddelen 1: Dimensie
4 – De relationele ethiek
1 Theoretische toelichting
Ivàn Böszörményi-Nagy (1920–2007) ontwikkelde de contextuele therapie als
aanvulling op de individuele therapie en de systeemtherapie. Hij benadrukte
het belang van relaties tussen mensen, maar waarschuwde dat
systeemdenken niet mag leiden tot het uit het oog verliezen van de
persoonlijke motieven en uniciteit (=uniek zijn) van individuen.
Nagy integreert inzichten uit verschillende therapeutische stromingen en voegt
daar een vierde dimensie aan toe: rechtvaardigheid en loyaliteit. Volgens hem zijn
alle relaties doordrongen van (on)rechtvaardigheid, wat de verbinding tussen
mensen bezielt en hun handelen stuurt/begrenst. Deze dimensie is
onzichtbaar/voelbaar, altijd aanwezig, werkt door over generaties heen en raakt
de balans tussen geven en ontvangen, onderliggend aan wat zichtbaar en
hoorbaar is in relaties.
In deze dimensie wordt gekeken of de balans tussen geven en ontvangen in
evenwicht is, en of een kind van zijn ouders heeft gekregen wat het nodig had, of
dat omstandigheden en relatiepatronen dit hebben belemmerd.
Voorbeeld: Door de ziekte van zijn broertje voelde Tibo (8) zich vaak alleen en
bang, maar hij hield zijn zorgen voor zichzelf om zijn ouders niet extra te belasten.
1.1 De samenhang tussen de vier dimensies
Als begeleider analyseer je de vier dimensies door samen met de cliënt eerst
de feiten, de psychologie en de relatie- en communicatiepatronen te
verkennen, vooral tijdens de intake- en onderzoeksfase. Pas daarna
onderzoek je hoe deze dimensies samen invloed hebben op de balans tussen
geven en ontvangen in het leven van de cliënt.
De vier dimensies zijn met elkaar verweven, waarbij de relationele ethiek de
andere drie overkoepelt en inkleurt. Feiten, zoals een chronische ziekte van een
ouder (Dim. 1), raken de balans tussen geven en ontvangen (Dim. 4), maar die
impact verschilt per gezinslid. Dit hangt samen met andere feiten(geslacht, IQ ...),
individuele psychologische factoren (Dim. 2, hoe je je voelt?, behoeften, ...) en de
interactie- en communicatiepatronen (Dim. 3) binnen het gezin.
Elk gezinslid reageert op zijn eigen manier, waardoor de balans tussen zorgen voor
anderen en zelf ontvangen mee bepaald wordt door wie iemand is en hoe er in het
gezin wordt omgegaan met emoties en communicatie. Voorbeeld: gezin waar
geen emotie getoond wordt = kind misschien s’avonds alleen in bed huilen, gezin
waar veel emotie is = mama veel huilen, kind niet durven en eerder zorgende rol
voor de mama op zich nemen.
Kort voor zijn overlijden introduceerde Nagy een vijfde dimensie, de
ontische dimensie of de dimensie van het zijn. Omdat deze nog in
ontwikkeling/discussie is, gaan we hier n verder op in.
Nagy ontwikkelde wel een eigen begrippenkader om dynamieken tussen mensen
en over generaties heen te beschrijven, waarvan de belangrijkste concepten in het
contextueel gedachtegoed centraal staan.
1.2 De context
Voor Nagy is de mens wezenlijk relationeel: mens-zijn betekent altijd in
relatie staan, wat hij de context noemt. Deze context is de doorlopende
1
,draad van geven en ontvangen die menselijke verbondenheid,
betrouwbaarheid en onderlinge afhankelijkheid vormt, doorheen je leven
(v,h,t).
Nagy bedoelt dat de context alle relaties van een persoon omvat: huidige,
vroegere en toekomstige. Ieder mens heeft een uniek relationeel netwerk, zelfs
broers en zussen in hetzelfde gezin hebben elk hun eigen context en verbindingen
met familie. (Unieke en individuele context). Voor hulpverleners is het belangrijk
deze individuele kleur van context te zien
Dit kan bronnen van conflict vormen. Het gaat niet alleen om een ander
perspectief, zoals in het systeemdenken, maar om daadwerkelijk anders
verbonden zijn en een andere balans van geven en nemen in relaties. Nagy’s
‘context’ kan worden onderscheiden in meerdere contexten, omdat we niet slechts
één relatie hebben, maar op verschillende manieren met anderen verbonden zijn.
Voorbeeld: 1 Arne ervaart zijn gezin als een ‘warm nest’, terwijl zijn broer Stef het
als ‘hel’ beleeft. 2 Ilse worstelt met haar zoon Otis: ‘Hij is koppig en ik ben bang
dat hij me zou aanvallen.’ Haar man Peter ziet het anders: voor hem is het ‘typisch
jongensgedrag’, waarbij hij glimlacht en fier is.
De primaire context volgens Nagy is de familie waarin je bent opgegroeid en
nu leeft, gebaseerd op biologische banden, inclusief je gezin van herkomst,
de bredere familie en je huidige gezin. In de praktijk kunnen cliënten
opgroeien in verschillende, niet altijd biologisch verwante contexten.
In de primaire context bestaan volgende waarheden: Ten eerste iedereen blijft,
ook volwassenen!!, kind van zijn ouders, ongeacht of deze overleden zijn of er
geen contact is. Zo kan iemand zeggen: ‘Mijn vader zal altijd mijn vader blijven,
ook al is hij dood en ligt hij duizenden kilometers verder.’ Anderen voelen juist
afstand: ‘Ik wil haar nooit meer zien. Ze is niet mijn mama’. Deze invloed is
duidelijk: ons bestaan hangt af van onze ouders (existentie – bestaan), die ons
mogelijk maakten, wat de basis vormt van existentiële loyaliteit.
Ten tweede: beïnvloeden, naast de ouders, ook andere factoren uit het gezin van
herkomst en de bredere familie ons, zoals familiegeschiedenis, gezinssituatie,
gezinscultuur, broers en zussen.
Ten derde: Voor volwassenen geldt dat ze zelf ook ouders zijn, wat een nieuwe
verticale loyaliteitsband creëert met hun kinderen en een horizontale band met
hun partner. Zo heeft de primaire context een open einde, gericht op de toekomst.
Nagy noemt dit ‘het erven van de toekomst’: keuzes van nu beïnvloeden volgende
generaties, inclusief de nog kwetsbare jongste kinderen. Nagy benoemt dit als
“het nageslacht”. In contextuele begeleiding worden deze kinderen als het
meest kwetsbaar gezien, omdat hun ontwikkeling afhankelijk is van het passend
ontvangen van rechtvaardige aandacht van volwassenen.
Naast de familiale banden plaatst Nagy de mens ook in secundaire
contexten.
Dit zien we als relaties met vrienden, klasgenoten, collega’s en partners. Deze
horizontale banden kunnen loyaliteit oproepen en vormen mogelijke bronnen van
steun of van onrechtvaardigheid.
Tot slot zijn er tertiaire contexten, zoals buurt, klas of maatschappij, die
invloed uitoefenen.
Hoewel systeemdenkers deze invloeden uitgebreid onderzoeken, biedt het
contextueel kader hierover nog weinig richtlijnen.
1.3 De relationele ethiek: de balans van geven en
ontvangen
Nagy ontdekte dat menselijke relaties draaien om billijkheid,
rechtvaardigheid, betrouwbaarheid en vertrouwen. Rond deze overtuiging
2
, bouwde hij de vierde dimensie: de relationele ethiek. Het gaat hierbij niet
om externe morele regels (wat fout of juist is), maar om relationele
betrouwbaarheid en rechtvaardigheid, kernbegrippen van het contextuele
denken.
Volgens Nagy zijn mensen voortdurend in relaties verbonden. In deze relaties
gebruiken en beïnvloeden mensen elkaar, accepteren of verzetten ze zich tegen
bepaald gebruik. Betrouwbare relaties ontstaan wanneer dit gebeurt op basis van
wederkerigheid en billijkheid, wat relationele rechtvaardigheid vormt. Goed
handelen is daarbij gepast, eerlijk en evenwichtig geven en ontvangen binnen de
concrete relatie.
De vierde dimensie draait om de ethiek van gepaste aandacht (geven) en verdiend
vertrouwen (ontvangen). Nagy verduidelijkt dit met de metafoor van de balans van
geven en ontvangen: in relaties geven en ontvangen mensen voortdurend, waarbij
ze elkaar beïnvloeden en gebruiken.
Voor Nagy betekent ‘geven’ niet gewoon iets aan iemand geven zoals in
dagelijks taalgebruik, maar echt reageren op de ander en hem of haar door
diens ogen zien.
Dit houdt in dat zowel de belangen van jezelf als van de ander meegewogen
worden. Geven is dus zorg dragen voor en verantwoordelijkheid nemen in de
relatie op een manier die gepast is en rekening houdt met de positie van de ander.
Geven betekent niet toegeven, vergeven, conflicten vermijden of jezelf opofferen.
Door zorg te dragen en verantwoordelijkheid te nemen voor d. ander (geven)
verdien je vertrouwen (ontvangen). Wie geeft, bouwt verdiensten op en krijgt het
recht om te ontvangen; men creëert ‘krediet’.
De keerzijde van het opbouwen van ‘krediet’ is het ontstaan van ‘schuld’. Als
iemand de ander schade berokkent of onvoldoende reageert op diens behoeften,
ontstaat een existentiële schuld. In deze schuld ligt volgens Nagy de bron voor
herstel ‘debet’. Wie onrecht wordt aangedaan, heeft recht op herstel, en door zich
hiervoor open te stellen kunnen herstelacties plaatsvinden. Wanneer de balans in
een relatie hersteld is, is er sprake van rechtvaardigheid binnen die relatie.
Een rechtvaardige relatie is er een waarin op lange termijn een evenwicht ontstaat
tussen wat we geven en wat we ontvangen, waarbij we rekening houden met
elkaars behoeften. Zo’n relatie bouwt vertrouwen op en maakt ons zelf
betrouwbaar.
Relationele betrouwbaarheid betekent: ‘Betrouwbaar ben je, vertrouwen
geef je.’ Vertrouwen ontstaat meestal langzaam; je kunt het ontvangen,
geven, koesteren of beschadigen. Je verwerft vertrouwen door zelf
betrouwbaar te zijn; het is geen taak van de ander om jou betrouwbaar te
maken. Vertrouwen geven vraagt kwetsbaarheid, omdat je de ander laat zien
dat hij of zij je leven waardevol maakt. Beschadigd vertrouwen herstellen of
opnieuw opbouwen kost vaak veel tijd.
Vertrouwen geven en betrouwbaar zijn is een wisselwerking die in de relatie
ontstaat, niet los van de individuen. Betrouwbaarheid komt voort uit
verantwoordelijkheid nemen en zorg geven, waarbij je de belangen van de ander
meeneemt in keuzes. Door trouw en kwetsbaar te zijn en zowel jezelf als de ander
recht te doen, verdien je vertrouwen. Het draait om evenwicht: een afgestemde
balans tussen geven en ontvangen, bijvoorbeeld wanneer geven van de ene partij
wordt beantwoord of erkend door de ander. Dit maakt een relatie betrouwbaar.
Dialoog wanneer De balans van geven en ontvangen tussen mensen is niet
zichtbaar of enkel observeerbaar; ze kan niet door één persoon worden
vastgesteld. Of iets billijk (=rechtvaardig) is, wordt altijd bepaald binnen de
relatie zelf. Of het geven passend is, kan niemand van buitenaf, zoals een
hulpverlener, beslissen. Het vergt daarom dialoog tussen de betrokkenen.
3
4 – De relationele ethiek
1 Theoretische toelichting
Ivàn Böszörményi-Nagy (1920–2007) ontwikkelde de contextuele therapie als
aanvulling op de individuele therapie en de systeemtherapie. Hij benadrukte
het belang van relaties tussen mensen, maar waarschuwde dat
systeemdenken niet mag leiden tot het uit het oog verliezen van de
persoonlijke motieven en uniciteit (=uniek zijn) van individuen.
Nagy integreert inzichten uit verschillende therapeutische stromingen en voegt
daar een vierde dimensie aan toe: rechtvaardigheid en loyaliteit. Volgens hem zijn
alle relaties doordrongen van (on)rechtvaardigheid, wat de verbinding tussen
mensen bezielt en hun handelen stuurt/begrenst. Deze dimensie is
onzichtbaar/voelbaar, altijd aanwezig, werkt door over generaties heen en raakt
de balans tussen geven en ontvangen, onderliggend aan wat zichtbaar en
hoorbaar is in relaties.
In deze dimensie wordt gekeken of de balans tussen geven en ontvangen in
evenwicht is, en of een kind van zijn ouders heeft gekregen wat het nodig had, of
dat omstandigheden en relatiepatronen dit hebben belemmerd.
Voorbeeld: Door de ziekte van zijn broertje voelde Tibo (8) zich vaak alleen en
bang, maar hij hield zijn zorgen voor zichzelf om zijn ouders niet extra te belasten.
1.1 De samenhang tussen de vier dimensies
Als begeleider analyseer je de vier dimensies door samen met de cliënt eerst
de feiten, de psychologie en de relatie- en communicatiepatronen te
verkennen, vooral tijdens de intake- en onderzoeksfase. Pas daarna
onderzoek je hoe deze dimensies samen invloed hebben op de balans tussen
geven en ontvangen in het leven van de cliënt.
De vier dimensies zijn met elkaar verweven, waarbij de relationele ethiek de
andere drie overkoepelt en inkleurt. Feiten, zoals een chronische ziekte van een
ouder (Dim. 1), raken de balans tussen geven en ontvangen (Dim. 4), maar die
impact verschilt per gezinslid. Dit hangt samen met andere feiten(geslacht, IQ ...),
individuele psychologische factoren (Dim. 2, hoe je je voelt?, behoeften, ...) en de
interactie- en communicatiepatronen (Dim. 3) binnen het gezin.
Elk gezinslid reageert op zijn eigen manier, waardoor de balans tussen zorgen voor
anderen en zelf ontvangen mee bepaald wordt door wie iemand is en hoe er in het
gezin wordt omgegaan met emoties en communicatie. Voorbeeld: gezin waar
geen emotie getoond wordt = kind misschien s’avonds alleen in bed huilen, gezin
waar veel emotie is = mama veel huilen, kind niet durven en eerder zorgende rol
voor de mama op zich nemen.
Kort voor zijn overlijden introduceerde Nagy een vijfde dimensie, de
ontische dimensie of de dimensie van het zijn. Omdat deze nog in
ontwikkeling/discussie is, gaan we hier n verder op in.
Nagy ontwikkelde wel een eigen begrippenkader om dynamieken tussen mensen
en over generaties heen te beschrijven, waarvan de belangrijkste concepten in het
contextueel gedachtegoed centraal staan.
1.2 De context
Voor Nagy is de mens wezenlijk relationeel: mens-zijn betekent altijd in
relatie staan, wat hij de context noemt. Deze context is de doorlopende
1
,draad van geven en ontvangen die menselijke verbondenheid,
betrouwbaarheid en onderlinge afhankelijkheid vormt, doorheen je leven
(v,h,t).
Nagy bedoelt dat de context alle relaties van een persoon omvat: huidige,
vroegere en toekomstige. Ieder mens heeft een uniek relationeel netwerk, zelfs
broers en zussen in hetzelfde gezin hebben elk hun eigen context en verbindingen
met familie. (Unieke en individuele context). Voor hulpverleners is het belangrijk
deze individuele kleur van context te zien
Dit kan bronnen van conflict vormen. Het gaat niet alleen om een ander
perspectief, zoals in het systeemdenken, maar om daadwerkelijk anders
verbonden zijn en een andere balans van geven en nemen in relaties. Nagy’s
‘context’ kan worden onderscheiden in meerdere contexten, omdat we niet slechts
één relatie hebben, maar op verschillende manieren met anderen verbonden zijn.
Voorbeeld: 1 Arne ervaart zijn gezin als een ‘warm nest’, terwijl zijn broer Stef het
als ‘hel’ beleeft. 2 Ilse worstelt met haar zoon Otis: ‘Hij is koppig en ik ben bang
dat hij me zou aanvallen.’ Haar man Peter ziet het anders: voor hem is het ‘typisch
jongensgedrag’, waarbij hij glimlacht en fier is.
De primaire context volgens Nagy is de familie waarin je bent opgegroeid en
nu leeft, gebaseerd op biologische banden, inclusief je gezin van herkomst,
de bredere familie en je huidige gezin. In de praktijk kunnen cliënten
opgroeien in verschillende, niet altijd biologisch verwante contexten.
In de primaire context bestaan volgende waarheden: Ten eerste iedereen blijft,
ook volwassenen!!, kind van zijn ouders, ongeacht of deze overleden zijn of er
geen contact is. Zo kan iemand zeggen: ‘Mijn vader zal altijd mijn vader blijven,
ook al is hij dood en ligt hij duizenden kilometers verder.’ Anderen voelen juist
afstand: ‘Ik wil haar nooit meer zien. Ze is niet mijn mama’. Deze invloed is
duidelijk: ons bestaan hangt af van onze ouders (existentie – bestaan), die ons
mogelijk maakten, wat de basis vormt van existentiële loyaliteit.
Ten tweede: beïnvloeden, naast de ouders, ook andere factoren uit het gezin van
herkomst en de bredere familie ons, zoals familiegeschiedenis, gezinssituatie,
gezinscultuur, broers en zussen.
Ten derde: Voor volwassenen geldt dat ze zelf ook ouders zijn, wat een nieuwe
verticale loyaliteitsband creëert met hun kinderen en een horizontale band met
hun partner. Zo heeft de primaire context een open einde, gericht op de toekomst.
Nagy noemt dit ‘het erven van de toekomst’: keuzes van nu beïnvloeden volgende
generaties, inclusief de nog kwetsbare jongste kinderen. Nagy benoemt dit als
“het nageslacht”. In contextuele begeleiding worden deze kinderen als het
meest kwetsbaar gezien, omdat hun ontwikkeling afhankelijk is van het passend
ontvangen van rechtvaardige aandacht van volwassenen.
Naast de familiale banden plaatst Nagy de mens ook in secundaire
contexten.
Dit zien we als relaties met vrienden, klasgenoten, collega’s en partners. Deze
horizontale banden kunnen loyaliteit oproepen en vormen mogelijke bronnen van
steun of van onrechtvaardigheid.
Tot slot zijn er tertiaire contexten, zoals buurt, klas of maatschappij, die
invloed uitoefenen.
Hoewel systeemdenkers deze invloeden uitgebreid onderzoeken, biedt het
contextueel kader hierover nog weinig richtlijnen.
1.3 De relationele ethiek: de balans van geven en
ontvangen
Nagy ontdekte dat menselijke relaties draaien om billijkheid,
rechtvaardigheid, betrouwbaarheid en vertrouwen. Rond deze overtuiging
2
, bouwde hij de vierde dimensie: de relationele ethiek. Het gaat hierbij niet
om externe morele regels (wat fout of juist is), maar om relationele
betrouwbaarheid en rechtvaardigheid, kernbegrippen van het contextuele
denken.
Volgens Nagy zijn mensen voortdurend in relaties verbonden. In deze relaties
gebruiken en beïnvloeden mensen elkaar, accepteren of verzetten ze zich tegen
bepaald gebruik. Betrouwbare relaties ontstaan wanneer dit gebeurt op basis van
wederkerigheid en billijkheid, wat relationele rechtvaardigheid vormt. Goed
handelen is daarbij gepast, eerlijk en evenwichtig geven en ontvangen binnen de
concrete relatie.
De vierde dimensie draait om de ethiek van gepaste aandacht (geven) en verdiend
vertrouwen (ontvangen). Nagy verduidelijkt dit met de metafoor van de balans van
geven en ontvangen: in relaties geven en ontvangen mensen voortdurend, waarbij
ze elkaar beïnvloeden en gebruiken.
Voor Nagy betekent ‘geven’ niet gewoon iets aan iemand geven zoals in
dagelijks taalgebruik, maar echt reageren op de ander en hem of haar door
diens ogen zien.
Dit houdt in dat zowel de belangen van jezelf als van de ander meegewogen
worden. Geven is dus zorg dragen voor en verantwoordelijkheid nemen in de
relatie op een manier die gepast is en rekening houdt met de positie van de ander.
Geven betekent niet toegeven, vergeven, conflicten vermijden of jezelf opofferen.
Door zorg te dragen en verantwoordelijkheid te nemen voor d. ander (geven)
verdien je vertrouwen (ontvangen). Wie geeft, bouwt verdiensten op en krijgt het
recht om te ontvangen; men creëert ‘krediet’.
De keerzijde van het opbouwen van ‘krediet’ is het ontstaan van ‘schuld’. Als
iemand de ander schade berokkent of onvoldoende reageert op diens behoeften,
ontstaat een existentiële schuld. In deze schuld ligt volgens Nagy de bron voor
herstel ‘debet’. Wie onrecht wordt aangedaan, heeft recht op herstel, en door zich
hiervoor open te stellen kunnen herstelacties plaatsvinden. Wanneer de balans in
een relatie hersteld is, is er sprake van rechtvaardigheid binnen die relatie.
Een rechtvaardige relatie is er een waarin op lange termijn een evenwicht ontstaat
tussen wat we geven en wat we ontvangen, waarbij we rekening houden met
elkaars behoeften. Zo’n relatie bouwt vertrouwen op en maakt ons zelf
betrouwbaar.
Relationele betrouwbaarheid betekent: ‘Betrouwbaar ben je, vertrouwen
geef je.’ Vertrouwen ontstaat meestal langzaam; je kunt het ontvangen,
geven, koesteren of beschadigen. Je verwerft vertrouwen door zelf
betrouwbaar te zijn; het is geen taak van de ander om jou betrouwbaar te
maken. Vertrouwen geven vraagt kwetsbaarheid, omdat je de ander laat zien
dat hij of zij je leven waardevol maakt. Beschadigd vertrouwen herstellen of
opnieuw opbouwen kost vaak veel tijd.
Vertrouwen geven en betrouwbaar zijn is een wisselwerking die in de relatie
ontstaat, niet los van de individuen. Betrouwbaarheid komt voort uit
verantwoordelijkheid nemen en zorg geven, waarbij je de belangen van de ander
meeneemt in keuzes. Door trouw en kwetsbaar te zijn en zowel jezelf als de ander
recht te doen, verdien je vertrouwen. Het draait om evenwicht: een afgestemde
balans tussen geven en ontvangen, bijvoorbeeld wanneer geven van de ene partij
wordt beantwoord of erkend door de ander. Dit maakt een relatie betrouwbaar.
Dialoog wanneer De balans van geven en ontvangen tussen mensen is niet
zichtbaar of enkel observeerbaar; ze kan niet door één persoon worden
vastgesteld. Of iets billijk (=rechtvaardig) is, wordt altijd bepaald binnen de
relatie zelf. Of het geven passend is, kan niemand van buitenaf, zoals een
hulpverlener, beslissen. Het vergt daarom dialoog tussen de betrokkenen.
3
