Nieuwe Tijd 1e bachelor Geschiedenis
Geschiedenis van de Nieuwe tijd
Inhoudsopgave
LEERSTOF + INLEIDING ............................................................................................................................ 5
Leerstof................................................................................................................................................ 5
Periodisering........................................................................................................................................ 5
Nieuwe tijd of vroegmoderne periode? .............................................................................................. 5
HOOFDSTUK 1: De Genese van het moderne Europa ........................................................................... 5
1.1. Staatsvorming .......................................................................................................................... 6
1.2. Gestalten van de staat............................................................................................................. 7
1.3. Ingrediënten ............................................................................................................................ 9
1.3.1. Dynastieke allianties ........................................................................................................ 9
1.3.2. Militaire agressie ............................................................................................................. 9
1.3.3. Politieke centralisatie .................................................................................................... 10
1.4. Verzet tegen centralisatie ..................................................................................................... 11
HOOFDSTUK 2: Habsburgse Hegemonie (1500-1556) ......................................................................... 12
2.1. Ontstaan van een grootmacht ................................................................................................... 12
2.1.1. Oostenrijkse erflanden ........................................................................................................ 12
2.1.2. Bourgondische erfenis ......................................................................................................... 12
2.1.3. De kronen van Castilië en Aragon ....................................................................................... 13
2.1.4. Keizerschap.......................................................................................................................... 14
2.2. De grenzen van het Imperium .................................................................................................... 15
2.2.1. Frankrijk: de strijd om heerschappij .................................................................................... 15
2.2.2. Engeland: de onwillige bondgenoot .................................................................................... 18
2.2.3. De Ottomaanse dreiging ..................................................................................................... 20
2.3. Macht en onmacht van de Keizer ............................................................................................... 21
2.3.1. Nederlanden: vereniging en verzet ..................................................................................... 21
2.3.2. Spanje: alliantie van dynastie en aristocratie...................................................................... 23
2.3.3. HRR: de doornenkroon van de keizer.................................................................................. 23
HOOFDSTUK 3: Spaanse nazomer (1556-1618) ................................................................................... 25
3.1. Afscheid van een imperium ........................................................................................................ 25
3.2. De troonsbestijging van Filips II .................................................................................................. 25
3.3. Spanje uitgedaagd ...................................................................................................................... 26
3.3.1. De Ottomaanse dreiging revisited ....................................................................................... 26
3.3.2. De Nederlandse opstand ..................................................................................................... 27
1
, Nieuwe Tijd 1e bachelor Geschiedenis
3.4. Afgedwongen evenwicht ............................................................................................................ 30
3.4.1. Frankrijk verscheurd ............................................................................................................ 30
3.4.2. Ongenaakbaar Engeland...................................................................................................... 31
3.4.3. Pax Hispanica ....................................................................................................................... 32
HOOFDSTUK 4: Europa in oorlog (1618-1648) ..................................................................................... 34
4.1. Europa op een keerpunt............................................................................................................. 34
4.2. Meervoudige oorzaak................................................................................................................. 34
4.3. Gefaseerd verloop ...................................................................................................................... 36
4.4. Europese vrede........................................................................................................................... 38
HOOFDSTUK 5: voorbij de horizon (tot 1650)...................................................................................... 41
Proloog: het onbekende verbeeld ..................................................................................................... 41
5.1. Europese overzeese expansie .................................................................................................... 41
5.2. Motieven .................................................................................................................................... 42
5.3. Portugese zoektocht naar Indië ................................................................................................. 43
5.4. De Nieuwe Wereld ..................................................................................................................... 46
5.5. Conquista en kolonisatie ............................................................................................................ 47
5.6. Indianen en Slaven ..................................................................................................................... 49
5.7. Kapers op de kust ....................................................................................................................... 51
5.7.1. Frankrijk ............................................................................................................................... 51
5.7.2. Engeland .............................................................................................................................. 52
5.7.3. Republiek ............................................................................................................................. 54
5.8. Conclusie: ca. 1650-1700............................................................................................................ 55
HOOFDSTUK 6: Een belaagde kerk ....................................................................................................... 56
6.1. Berekende devotie ..................................................................................................................... 56
6.2. Dageraad van de Reformatie...................................................................................................... 57
6.3. Luther: academische verzet ....................................................................................................... 58
6.4. Zwingli: stadshervormer ............................................................................................................. 60
6.5. Anabaptisme: radicale reformatie ............................................................................................. 62
6.6. Calvijn: het Geneefse model ...................................................................................................... 63
6.7. Roomse strijdbaarheid ............................................................................................................... 66
HOOFDSTUK 7: Diversiteit en (in)tolerantie ........................................................................................ 69
7.1. Religieuze diversiteit .................................................................................................................. 69
7.2. Het vraagstuk van tolerantie ...................................................................................................... 70
7.3. Co-existentie in de praktijk......................................................................................................... 70
7.3.1. Bi- of multiconfessionale regio’s ......................................................................................... 71
7.3.2. Mono-confessionele regio’s ................................................................................................ 71
2
, Nieuwe Tijd 1e bachelor Geschiedenis
7.4. Spanje: toonbeeld intolerantie? ................................................................................................. 72
7.4.1. Mislukking van de reformatie in Spanje .............................................................................. 72
7.4.2. Bestrijding protestantisme .................................................................................................. 74
7.4.3. Uitwijzing als pasmunt ........................................................................................................ 75
7.5. Begrensde tolerantie i/d Republiek............................................................................................ 75
7.5.1. Variaties in de ruimte .......................................................................................................... 75
7.5.2. Variaties in de tijd (Holland) ................................................................................................ 76
HOOFDSTUK 8: Nieuwe wegen naar kennis: humanisme ................................................................... 77
8.1. Prelude ....................................................................................................................................... 77
8.2. Achtergrond v/h humanisme ..................................................................................................... 77
8.3. Culturele wedergeboorte ........................................................................................................... 78
8.4. Humanisme en politiek............................................................................................................... 79
8.5. Verspreiding via boekdrukkunst ................................................................................................. 81
8.6. Humanisme buiten Italië ............................................................................................................ 82
HOOFDSTUK 9: Wetenschappelijke Revolutie ..................................................................................... 88
9.1. Afbakening en terminologie ....................................................................................................... 88
9.2. Dissectie en waarneming ........................................................................................................... 89
Andreas Vesalius (1514-1564) ...................................................................................................... 89
Nicolaus Copernicus (1473-1543) ................................................................................................. 90
9.3. Heliocentrisch wereldbeeld........................................................................................................ 91
Johannes Kepler (1571-1630) ....................................................................................................... 92
9.4. Mathematisering natuurfilosofie ............................................................................................... 93
Galileo Galilei (1564-1642)............................................................................................................ 93
9.5. Empirische wetenschap .............................................................................................................. 95
Francis Bacon (1561-1626) ............................................................................................................ 95
9.6. Mechanisering natuurfilosofie ................................................................................................... 96
Isaac Newton (1642-1727) ............................................................................................................ 96
9.7. Een ontoverde wereld ................................................................................................................ 97
HOOFDSTUK 10: Verlichting: religie, wetenschap en politiek ............................................................ 98
10.1. Inleiding: redelijke burgers ....................................................................................................... 98
10.2. Wetenschap en religie .............................................................................................................. 99
10.3. Globale kennis ........................................................................................................................ 102
10.4. Religieuze emancipatie........................................................................................................... 104
10.5. Politiek en burgerij ................................................................................................................. 109
Thomas Hobbes (1588-1679) ...................................................................................................... 110
John Locke (1632-1704) .............................................................................................................. 110
3
, Nieuwe Tijd 1e bachelor Geschiedenis
Montesquieu (1689-1755) .......................................................................................................... 111
Jean-Jacques Rousseau (1712-1778) .......................................................................................... 111
HOOFDSTUK 11: economie I, bevolking, landbouw en industrie ..................................................... 113
11.1. Bevolking en urbanisatie ........................................................................................................ 113
11.2. Levensstandaard..................................................................................................................... 114
11.3. Landbouw ............................................................................................................................... 115
11.4. Rurale nijverheid .................................................................................................................... 116
11.5. Stedelijke nijverheid ............................................................................................................... 118
11.6. Aanloop naar industrialisatie (niet gezien in de les) .............................................................. 119
HOOFDSTUK 12: economie II: hoogtij van handel ............................................................................. 121
12.1. Handelsstromen ..................................................................................................................... 121
12.2. Transcontinentale handel....................................................................................................... 122
12.3. Atlantische-Indische handel ................................................................................................... 123
12.4. Verval transcontinentale handel ............................................................................................ 125
12.5. Gouden eeuw van de Republiek............................................................................................. 127
12.6. Genese van het British Empire ............................................................................................... 129
12.7. Atlantische driehoekshandel .................................................................................................. 132
HOOFDSTUK 13: De Grand Siècle van Frankrijk................................................................................. 134
13.1 Nulpunt Westfalen .................................................................................................................. 134
13.2. Triomf van het absolutisme.................................................................................................... 134
13.3. ‘La France gourmande’ ........................................................................................................... 138
13.4. Engels Parlementair stelsel .................................................................................................... 140
13.5. Republiek onder vuur ............................................................................................................. 144
13.6. Bloedige ontknoping .............................................................................................................. 147
HOOFDSTUK 14: Het Europa van de vijf mogendheden (1713-1789) ............................................... 151
14.1. De Pentarchie ......................................................................................................................... 151
14.2. Strijd om evenwicht................................................................................................................ 155
14.3 Clash der titanen ..................................................................................................................... 156
14.4. Verlicht Absolutisme .............................................................................................................. 158
14.5. Einde van het Ancien Régime ................................................................................................. 159
HOOFDSTUK 15: eindspel in de kolonies (1650-1783) ...................................................................... 160
15.1. Koloniale imperia.................................................................................................................... 160
15.2. Kolonies als oorlogsbuit ......................................................................................................... 160
15.3. Amerikaanse onafhankelijkheid ............................................................................................. 161
4
, Nieuwe Tijd 1e bachelor Geschiedenis
LEERSTOF + INLEIDING
Leerstof
Over een aantal oorlogen (er zijn er al genoeg die je wel moet kennen) zullen geen vragen gesteld
worden op het examen, dus NIET te kennen van de powerpoint presentatie Het Europa van de
vijfmogendheden, de slides 17-18 (Grote Turkse oorlog), slides 33-41 (oorlogen 1700-1738), slides
49-50 (Culloden Moor), slides 57-60 (Poolse Deling) en van de powerpoint presentatie Eindspel in de
kolonies, de slides 6-7 (Spaanse successieoorlog in de kolonies).
Periodisering
Geen eenduidig beginpunt
- 1453: val van Constantinopel, einde Honderdjarige Oorlog, ‘ontdekking’ boekdrukkunst
- 1492: Ontdekking van ‘Amerika’ en einde Reconquista in Spanje
- 1517: begin reformatie met Luthers Thesenanschlag
Een nieuw tijdperk
Grotere consensus omtrent eindpunt → intellectueel breekpunt → men beseft dat staten iets anders
doen dan in het verleden
- 1789: Franse Revolutie
- Industriële Revolutie
Nieuwe tijd of vroegmoderne periode?
- Nieuwe tijd:
o Benadrukt vooral de breuk met de middeleeuwen
- Vroegmoderne periode:
o Recentere benaming, waarbij vanuit het heden naar het verleden wordt gekeken.
Verlegt aandacht naar de ingrijpende maatschappelijke veranderingen in periode
1450-1800 die de grondslag vormen voor de moderne en hedendaagse samenleving
HOOFDSTUK 1: De Genese van het moderne Europa
Europa ca. 1450
Lappendeken van politieke eenheden → 500-tal staten
of onafhankelijke politieke eenheden (staten,
voornamelijk koninkrijken, republieken,
prinsbisdommen, …)
Staatsvorming: Andere staten dan de staten na de
Franse en de Amerikaanse Revolutie → gebaseerd op
totaal andere principes
5
, Nieuwe Tijd 1e bachelor Geschiedenis
Europa ca. 1800
100-tal staten of onafhankelijke politieke eenheden
Machtsconcentratie in de Oostenrijkse monarchie →
beheerst grote delen van centraal Europa
Pruisen → macht in uitbereiding
Sterkhouders: Frankrijk, Spanje, Engeland → succes
Atlantische gebieden
Italië nog altijd een versnipperd gebied → pas in 19°
eenheid
1.1. Staatsvorming
Centralisering v/d macht, absolutisme, vorsten trekken macht naar zich toe, centraliseren het gezag
→ Thesen niet waar, te eenvoudig en tegenvoorbeelden genoeg
- Politieke geschiedenis van vroegmodern Europa staat in teken van staatkundige
ontwikkelingen
o Afname Europese staten
o Schaalvergroting staten → verlies autonomie andere staten
- In eerste instantie in de grote Europese staten (Engeland, Frankrijk, Spanje), later ook in
landen uit de Europese ‘Periferie’ (bv. Pruisen, Rusland)
Wel een integratie van gebieden/schaalvergroting → proces vanuit de middel van adellijke en
vorstelijke families → adellijke families streven ernaar om vorstelijke families te worden via
huwelijken
Macht bestendigen → gebieden aaneenvoegen → territoriale integratie
Voorbeeld: Frankrijk → na 100jarige oorlog gewicht van territorium uit evenwicht geraakt
Succes heersende Valois dynastie einde 15°-begin 16° → Frankrijk samenbrengen → autonome
gebiedjes → huwelijken, veroveringen
Uithuwelijken op jonge leeftijd → sommige sterven jong → opnieuw beginnen
Voltooid onder Frans I, ook opvolgers breiden territorium uit
Richt regering op, nieuwe technieken van bestuur → vorming van territorium helemaal niet voltooid
- Geen rechtlijnige (Bv. Polen) en geen uniforme ontwikkeling (bv. Nederlanden, Duitsland,
Italië)
Territoria blijven wisselvallig, geen schaalvergroting voor alle gevallen
De desintegratie van Polen → voorbeeld van niet-lineaire staatsvorming → unieke bestuursvorm →
verkozen koning → edellieden functioneren als soort parlement
Gebied met enorme impact in Noord-Europa
1772: eerste Poolse deling → Pruisen deel van Polen veroverd
1793: Tweede Poolse deling → Rusland en Pruisen
6
, Nieuwe Tijd 1e bachelor Geschiedenis
1795: Derde Poolse deling → Polen weg
1.2. Gestalten van de staat
Staatsvorming = grondgebied samenvoegen
- Vroegmoderne Europese staten geen natiestaten in huidige betekenis
Geleid door allerlei motieven
- Voornamelijk dynastieke Conglomeraten verworven door huwelijk, erfenis en oorlog
o Dynastiek: bij troonafstand of overlijden zetelende monarch gaan rechten en titels
over op de wettelijke erfgenaam
Globaal: dynastieën die de macht bijeenbrengen
Dynastieke zijn erg belangrijk, maar niet altijd → zie Polen
o Conglomeraten: Dynastieke staten zijn in essentie ‘samengestelde staten’
Territoria zijn altijd samengestelde staten → staten = samengesteld gebied, met niet altijd een
territoriale logica
- Samengestelde staat (composite state)
o Staat bestaande uit meerdere territoria onder soevereiniteit van één heerser
(mozaïek van gebieden)
▪ Vorst erft gebieden via een huwelijk → niet alle instelling ter plekke
veranderen
o Geen of weinig andere elementen die het geheel aan territoria samenhouden dan de
figuur van de vorst en diens dynastieke rechten = personele unie
▪ Vorst streeft wel naar homogeniteit en bepaalde nieuwe instellingen
inrichten → voor specifieke gebieden
o De onderscheiden territoria staan niet of nauwelijks met elkaar in verband
o De onderscheiden territoria staan alle in een andere relatie t.o.v. de vorst
- Twee types samengestelde staten:
o Staten met aaneengesloten territorium: Engeland-Wales-Schotland, Castilië-Aragon,
Polen-Litouwen, Bourgondische Nederlanden, …
▪ Slimme koningen en een goede administratie
o Staten met een versnipperd territorium, gescheiden door zee of andere staten:
Brandenburg-Pruisen, Groot-Brittannië-Ierland-Hannover, het rijk van Karel V, …
▪ Britse voorbeeld: 1536-1543: Wales geïncorporeerd bij Engeland via Acts of
Union (parlementaire wetgeving)
▪ 1541: personele unie Engeland-Ierland na verovering door Hendrik VIII
▪ 1603: personele unie Engeland-Ierland-Schotland onder Jacob I
• Schotse Jacob Stuart op troon in Westminster
▪ 1689-1702: personele unie Engeland-Schotland-Ierland en Nederland onder
Willem III
▪ Stuart Dynastie sterft uit → Jacob II wordt van de troon verwijderd
• Opzoek naar protestantse koning → Willem III getrouwd met de
dochter van Jacob II
▪ 1707: personele unie Engeland-Schotland omgevormd tot Verenigd
Koninkrijk van Groot-Brittanië
7
, Nieuwe Tijd 1e bachelor Geschiedenis
• Onafhankelijke schotse koning verdwijnt → opgeslokt door
Westminster
▪ 1714-1837: personele unie tussen Keurvorsten Hannover en Groot-
Brittannië-Ierland
• Dynastie weeral uitgestorven, opnieuw opzoek naar andere dynastie
→ koning in Hannover
▪ Proces dat continue bezig is
▪ Territoriale versnippering: het rijk van Karel V → vorst voortdurend op reis
→ mobile hofhouding → continue probleem
• Lodewijk 14de breekt met mobiliteit
• Karel V heeft verschillende machtsposities:
o Rooms-Koning (officiële titel v keizer van het Heilige-
Roomse Rijk) → onrechtstreekse politieke macht → allemaal
onafhankelijke gebieden → rex romanorum → bepaalde
kwesties besturen
o Oostenrijkse erflanden → familie Hausmacht → familie heeft
daar bezittingen (opbrengsten: landbouw, industrie), burgers
eigenaar van hun gronden, maar grote (landbouw) gebieden
= bezit van edellieden, religieuze instellingen en vorstelijke
families
o Bourgondische gedeelten
o Beleidsdocument → territoria en titels
o Het Iberische Imperium (Filips II) → koning van Spanje en
Portugal → personele unie Spanje-Portugal (1580-1640)
- Iberische Unie (1580-1640): Spanje Portugal en kolonies
o ‘Politieke multinational’ waarop geen duidelijk centrum-periferie model van
toepassing is
▪ Vergelijkbaar met grote bedrijven die op de verschillende delen van de
wereld aanwezig zijn
▪ Hier gaat het om politieke systemen, waar de heerser door de bevolking
gezien wordt als een legitieme heerser
• Karel V erkend als de Graaf van Vlaanderen
o Geen hiërarchisch gezagspatroon in de vorm van bilaterale relaties tussen centrum
en deelstaten
o Wel te begrijpen als polycentrisch: meerdere centra die alle samen bijdragen aan
staatsvorming
▪ Meerdere centra waar de macht wordt uitgebouwd → zie
Engeland → Schotland en Engeland andere religies → centralisatie pas in
1707, maar weinig centralisatie
• Nederlanden: Brussel of waar Karel V aanwezig
- Naast dynastieke staat of erfelijke monarchie nog andere staatsvormen
o Electieve vorstendommen (o.a. kieskoningschap)
▪ Koning wordt verkozen
▪ Bv. Heilig Roomse Rijk, Polen, Hongarije, Bohemen
o Geestelijke vorstendommen
▪ Bv. Pauselijke Staat, Prinsbisdom Luik, Keulen, Metz
• Prins-bisschop doet afspraken in nauw verband met burgers & adel
o Stadstaten en republieken
8
, Nieuwe Tijd 1e bachelor Geschiedenis
▪ Geen monarch nodig
▪ Bv. Venetië, Florence, Zwitserland, Nederlandse Republiek
- Transformaties
o Bv. Florence, Noordelijke Nederland, Engeland
1.3. Ingrediënten
Wat zijn de ingrediënten van staatsvorming in de vroegmoderne periode?
Macht moet erkend worden en erkend blijven
- Dynastieke allianties
o Huwelijkssluitingen
- Militaire agressie
- Politieke centralisering
o Kan ook polycentrisch zijn
1.3.1. Dynastieke allianties
Een dynastie die aan de macht is wil zichzelf bestendigen en zoekt naar geschikte partners, politiek
strategisch → gearrangeerde huwelijken → sinds dat ze kinderen zijn → huwelijkskandidaten
hebben kans om nee te zeggen → meerderjarig → bv. Elizabeth I
Lastige manier → Habsburgse familie had een slimmigheid gevonden → vastgelegd bij wet →
huwelijkssluitingen ook een politieke validiteit
De Habsburgse huwelijkspolitiek: Gerant bella alii, tu felix Austria nube (Laat anderen oorlog
voeren, jij, gelukkig Oostenrijk, moet trouwen.)
1.3.2. Militaire agressie
“War made the state and the state made war” – Charles Tilly
- Vroegmodern staatsvormingsproces mede op gang getrokken door de zogenaamde militaire
revolutie → Geoffrey Parker → manier waarop een oorlogslogica ontwikkeld wordt, militaire
technologieën ontwikkeld wordt, financiën daarvoor gevonden worden → doel: vrede te
scheppen
o Term geïntroduceerd door Michael Roberts (1955): duidt op diepgaande
ontwikkelingen in militaire technologie en organisatie in periode ca. 1550-1650
o Eerder evolutie dan revolutie: beweging al midden 15de eeuw
- Nieuwe technologie → de link met centralisatie → betere belastinginkomsten → meer geld
uitgeven aan militaire technologie → sterkere staat
o Hendrik VIII → 1Ste koninklijke vloot → grondslag empire →
- Krachtigere en meer precieze artillerie
- Vernieuwing in vestingbouw: La trace italienne
o Steden die omgebouwd worden → oude stadswallen dienen als inspiratie voor een
heel nieuw type omwalling → defensieve functie → beschietingen met kanonnen zo
min mogelijk schade aanrichten, grote afstanden gecreëerd en dat troepen minder
makkelijk de stad in kunnen, …
o 1450-1520 ontwikkeld door Italiaanse militair ingenieurs, grote verspreiding in West-
Europa
▪ Antwerpen → Gilbert van Schoonbeke → hergebruikt bakstenen en legt een
trace aan omheen de stad
▪ Citadel van Rijsel
9
, Nieuwe Tijd 1e bachelor Geschiedenis
o 17de eeuw geperfectioneerd door de Franse militair ingenieur Sébastien Le Prestre
de Vauban (1633-1707)
- Oorlogen worden meer een zaak van belegeringen dan veldslagen; van artillerie en infanterie
dan van cavalerie
- Evolutie naar permante staande legers; invoering ‘dienstplicht’ (bv. Frankrijk 1688)
o Geld dat ter beschikking komt → professioneel leger
o Getrainde officieren
o 18de zo belangrijk → 17de adellijke families zien dat als een belangrijk carrière pad
voor zonen → eretitel en professionalisering
- Professionalisering: training, dril, discipline, uniformen, specialisatie compagnieën
- Drastische toename troepensterkte
- Gelijkaardige ontwikkelingen op zee → royal navy
o 16de eeuw: ontwikkeling gespecialiseerde oorlogsbodems
o Vooruitgang in scheepsbouw: verbeterde snelheid, stabiliteit, wendbaarheid en
weerbaarheid
o Gespecialiseerde opleiding: van landsoldaten op zee naar getraind Marine korps
o Evolutie naar permanente vloot in 16de eeuw; uitbreiding vloot
1.3.3. Politieke centralisatie
- Mede omwille van militaire revoluties stijgt kostprijs oorlog dramatisch
o Alles is mogelijk doordat de staten het niveau van de feodaliteit overstijgen
- Militaire uitgaven slorpen groot deel van staatsbudget op en creëren nood aan nieuwe
inkomstenbronnen
o Alles afhangen van landbouw kan voor moeilijkheden zorgen → misoogsten
- Gevolg militaire revolutie is sterke toename van directe en indirecte belastingen en stijgend
belang van kolonies voor financiële slagkracht van de staat
o Btw → belastingen op toegevoegde waarden → taksen en tollen, ook
verbruiksbelastingen → staten verwerven inkomsten → aparte boekhouding →
ontwikkeling administratie
o In functie van een idee van de staat
o Voorbeeld: Frankrijk → specifieke belastingen → wijn, zout
- Stijgende belastingen vereisen middelen en organisatie om inkomsten te innen en
tegenstand te beheersen brengen → geld dat binnenkomt moet beheerd worden →
ambtenaren nodig → een manier van sociale stijging in de Nieuwe tijd → universitaire
opleiding → beperkte opties → rechten → kerkelijk of burgerlijk recht of theologie → al die
mensen spelen een rol in staatsvorming → kunnen lezen en schrijven, contracten opstellen,
houden zich bezig met het verzinnen van allerlei interventies in het openbare leven → steeds
sterker in de loop van nieuwe tijd
- Evolutie naar gecentraliseerde staat
- Hoe gaan we om met belastingen, allerlei vormen van wetgevingen → controlemechanisme
→ vorst beslist niet → staatsapparaat stuurt wat de vorst kan en niet kan
o Versterken staatsgezag ten name van lokale elites of intermediaire lichamen zoals
standenvertegenwoordiging of parlement
o Ontstaan bureaucratie, uitdijend staatapparaat: toenemende overheidsinterventie in
alle domeinen van samenleving
o Meest succesvol in Frankrijk (17de eeuw) en Pruisen (18de eeuw)
10
Geschiedenis van de Nieuwe tijd
Inhoudsopgave
LEERSTOF + INLEIDING ............................................................................................................................ 5
Leerstof................................................................................................................................................ 5
Periodisering........................................................................................................................................ 5
Nieuwe tijd of vroegmoderne periode? .............................................................................................. 5
HOOFDSTUK 1: De Genese van het moderne Europa ........................................................................... 5
1.1. Staatsvorming .......................................................................................................................... 6
1.2. Gestalten van de staat............................................................................................................. 7
1.3. Ingrediënten ............................................................................................................................ 9
1.3.1. Dynastieke allianties ........................................................................................................ 9
1.3.2. Militaire agressie ............................................................................................................. 9
1.3.3. Politieke centralisatie .................................................................................................... 10
1.4. Verzet tegen centralisatie ..................................................................................................... 11
HOOFDSTUK 2: Habsburgse Hegemonie (1500-1556) ......................................................................... 12
2.1. Ontstaan van een grootmacht ................................................................................................... 12
2.1.1. Oostenrijkse erflanden ........................................................................................................ 12
2.1.2. Bourgondische erfenis ......................................................................................................... 12
2.1.3. De kronen van Castilië en Aragon ....................................................................................... 13
2.1.4. Keizerschap.......................................................................................................................... 14
2.2. De grenzen van het Imperium .................................................................................................... 15
2.2.1. Frankrijk: de strijd om heerschappij .................................................................................... 15
2.2.2. Engeland: de onwillige bondgenoot .................................................................................... 18
2.2.3. De Ottomaanse dreiging ..................................................................................................... 20
2.3. Macht en onmacht van de Keizer ............................................................................................... 21
2.3.1. Nederlanden: vereniging en verzet ..................................................................................... 21
2.3.2. Spanje: alliantie van dynastie en aristocratie...................................................................... 23
2.3.3. HRR: de doornenkroon van de keizer.................................................................................. 23
HOOFDSTUK 3: Spaanse nazomer (1556-1618) ................................................................................... 25
3.1. Afscheid van een imperium ........................................................................................................ 25
3.2. De troonsbestijging van Filips II .................................................................................................. 25
3.3. Spanje uitgedaagd ...................................................................................................................... 26
3.3.1. De Ottomaanse dreiging revisited ....................................................................................... 26
3.3.2. De Nederlandse opstand ..................................................................................................... 27
1
, Nieuwe Tijd 1e bachelor Geschiedenis
3.4. Afgedwongen evenwicht ............................................................................................................ 30
3.4.1. Frankrijk verscheurd ............................................................................................................ 30
3.4.2. Ongenaakbaar Engeland...................................................................................................... 31
3.4.3. Pax Hispanica ....................................................................................................................... 32
HOOFDSTUK 4: Europa in oorlog (1618-1648) ..................................................................................... 34
4.1. Europa op een keerpunt............................................................................................................. 34
4.2. Meervoudige oorzaak................................................................................................................. 34
4.3. Gefaseerd verloop ...................................................................................................................... 36
4.4. Europese vrede........................................................................................................................... 38
HOOFDSTUK 5: voorbij de horizon (tot 1650)...................................................................................... 41
Proloog: het onbekende verbeeld ..................................................................................................... 41
5.1. Europese overzeese expansie .................................................................................................... 41
5.2. Motieven .................................................................................................................................... 42
5.3. Portugese zoektocht naar Indië ................................................................................................. 43
5.4. De Nieuwe Wereld ..................................................................................................................... 46
5.5. Conquista en kolonisatie ............................................................................................................ 47
5.6. Indianen en Slaven ..................................................................................................................... 49
5.7. Kapers op de kust ....................................................................................................................... 51
5.7.1. Frankrijk ............................................................................................................................... 51
5.7.2. Engeland .............................................................................................................................. 52
5.7.3. Republiek ............................................................................................................................. 54
5.8. Conclusie: ca. 1650-1700............................................................................................................ 55
HOOFDSTUK 6: Een belaagde kerk ....................................................................................................... 56
6.1. Berekende devotie ..................................................................................................................... 56
6.2. Dageraad van de Reformatie...................................................................................................... 57
6.3. Luther: academische verzet ....................................................................................................... 58
6.4. Zwingli: stadshervormer ............................................................................................................. 60
6.5. Anabaptisme: radicale reformatie ............................................................................................. 62
6.6. Calvijn: het Geneefse model ...................................................................................................... 63
6.7. Roomse strijdbaarheid ............................................................................................................... 66
HOOFDSTUK 7: Diversiteit en (in)tolerantie ........................................................................................ 69
7.1. Religieuze diversiteit .................................................................................................................. 69
7.2. Het vraagstuk van tolerantie ...................................................................................................... 70
7.3. Co-existentie in de praktijk......................................................................................................... 70
7.3.1. Bi- of multiconfessionale regio’s ......................................................................................... 71
7.3.2. Mono-confessionele regio’s ................................................................................................ 71
2
, Nieuwe Tijd 1e bachelor Geschiedenis
7.4. Spanje: toonbeeld intolerantie? ................................................................................................. 72
7.4.1. Mislukking van de reformatie in Spanje .............................................................................. 72
7.4.2. Bestrijding protestantisme .................................................................................................. 74
7.4.3. Uitwijzing als pasmunt ........................................................................................................ 75
7.5. Begrensde tolerantie i/d Republiek............................................................................................ 75
7.5.1. Variaties in de ruimte .......................................................................................................... 75
7.5.2. Variaties in de tijd (Holland) ................................................................................................ 76
HOOFDSTUK 8: Nieuwe wegen naar kennis: humanisme ................................................................... 77
8.1. Prelude ....................................................................................................................................... 77
8.2. Achtergrond v/h humanisme ..................................................................................................... 77
8.3. Culturele wedergeboorte ........................................................................................................... 78
8.4. Humanisme en politiek............................................................................................................... 79
8.5. Verspreiding via boekdrukkunst ................................................................................................. 81
8.6. Humanisme buiten Italië ............................................................................................................ 82
HOOFDSTUK 9: Wetenschappelijke Revolutie ..................................................................................... 88
9.1. Afbakening en terminologie ....................................................................................................... 88
9.2. Dissectie en waarneming ........................................................................................................... 89
Andreas Vesalius (1514-1564) ...................................................................................................... 89
Nicolaus Copernicus (1473-1543) ................................................................................................. 90
9.3. Heliocentrisch wereldbeeld........................................................................................................ 91
Johannes Kepler (1571-1630) ....................................................................................................... 92
9.4. Mathematisering natuurfilosofie ............................................................................................... 93
Galileo Galilei (1564-1642)............................................................................................................ 93
9.5. Empirische wetenschap .............................................................................................................. 95
Francis Bacon (1561-1626) ............................................................................................................ 95
9.6. Mechanisering natuurfilosofie ................................................................................................... 96
Isaac Newton (1642-1727) ............................................................................................................ 96
9.7. Een ontoverde wereld ................................................................................................................ 97
HOOFDSTUK 10: Verlichting: religie, wetenschap en politiek ............................................................ 98
10.1. Inleiding: redelijke burgers ....................................................................................................... 98
10.2. Wetenschap en religie .............................................................................................................. 99
10.3. Globale kennis ........................................................................................................................ 102
10.4. Religieuze emancipatie........................................................................................................... 104
10.5. Politiek en burgerij ................................................................................................................. 109
Thomas Hobbes (1588-1679) ...................................................................................................... 110
John Locke (1632-1704) .............................................................................................................. 110
3
, Nieuwe Tijd 1e bachelor Geschiedenis
Montesquieu (1689-1755) .......................................................................................................... 111
Jean-Jacques Rousseau (1712-1778) .......................................................................................... 111
HOOFDSTUK 11: economie I, bevolking, landbouw en industrie ..................................................... 113
11.1. Bevolking en urbanisatie ........................................................................................................ 113
11.2. Levensstandaard..................................................................................................................... 114
11.3. Landbouw ............................................................................................................................... 115
11.4. Rurale nijverheid .................................................................................................................... 116
11.5. Stedelijke nijverheid ............................................................................................................... 118
11.6. Aanloop naar industrialisatie (niet gezien in de les) .............................................................. 119
HOOFDSTUK 12: economie II: hoogtij van handel ............................................................................. 121
12.1. Handelsstromen ..................................................................................................................... 121
12.2. Transcontinentale handel....................................................................................................... 122
12.3. Atlantische-Indische handel ................................................................................................... 123
12.4. Verval transcontinentale handel ............................................................................................ 125
12.5. Gouden eeuw van de Republiek............................................................................................. 127
12.6. Genese van het British Empire ............................................................................................... 129
12.7. Atlantische driehoekshandel .................................................................................................. 132
HOOFDSTUK 13: De Grand Siècle van Frankrijk................................................................................. 134
13.1 Nulpunt Westfalen .................................................................................................................. 134
13.2. Triomf van het absolutisme.................................................................................................... 134
13.3. ‘La France gourmande’ ........................................................................................................... 138
13.4. Engels Parlementair stelsel .................................................................................................... 140
13.5. Republiek onder vuur ............................................................................................................. 144
13.6. Bloedige ontknoping .............................................................................................................. 147
HOOFDSTUK 14: Het Europa van de vijf mogendheden (1713-1789) ............................................... 151
14.1. De Pentarchie ......................................................................................................................... 151
14.2. Strijd om evenwicht................................................................................................................ 155
14.3 Clash der titanen ..................................................................................................................... 156
14.4. Verlicht Absolutisme .............................................................................................................. 158
14.5. Einde van het Ancien Régime ................................................................................................. 159
HOOFDSTUK 15: eindspel in de kolonies (1650-1783) ...................................................................... 160
15.1. Koloniale imperia.................................................................................................................... 160
15.2. Kolonies als oorlogsbuit ......................................................................................................... 160
15.3. Amerikaanse onafhankelijkheid ............................................................................................. 161
4
, Nieuwe Tijd 1e bachelor Geschiedenis
LEERSTOF + INLEIDING
Leerstof
Over een aantal oorlogen (er zijn er al genoeg die je wel moet kennen) zullen geen vragen gesteld
worden op het examen, dus NIET te kennen van de powerpoint presentatie Het Europa van de
vijfmogendheden, de slides 17-18 (Grote Turkse oorlog), slides 33-41 (oorlogen 1700-1738), slides
49-50 (Culloden Moor), slides 57-60 (Poolse Deling) en van de powerpoint presentatie Eindspel in de
kolonies, de slides 6-7 (Spaanse successieoorlog in de kolonies).
Periodisering
Geen eenduidig beginpunt
- 1453: val van Constantinopel, einde Honderdjarige Oorlog, ‘ontdekking’ boekdrukkunst
- 1492: Ontdekking van ‘Amerika’ en einde Reconquista in Spanje
- 1517: begin reformatie met Luthers Thesenanschlag
Een nieuw tijdperk
Grotere consensus omtrent eindpunt → intellectueel breekpunt → men beseft dat staten iets anders
doen dan in het verleden
- 1789: Franse Revolutie
- Industriële Revolutie
Nieuwe tijd of vroegmoderne periode?
- Nieuwe tijd:
o Benadrukt vooral de breuk met de middeleeuwen
- Vroegmoderne periode:
o Recentere benaming, waarbij vanuit het heden naar het verleden wordt gekeken.
Verlegt aandacht naar de ingrijpende maatschappelijke veranderingen in periode
1450-1800 die de grondslag vormen voor de moderne en hedendaagse samenleving
HOOFDSTUK 1: De Genese van het moderne Europa
Europa ca. 1450
Lappendeken van politieke eenheden → 500-tal staten
of onafhankelijke politieke eenheden (staten,
voornamelijk koninkrijken, republieken,
prinsbisdommen, …)
Staatsvorming: Andere staten dan de staten na de
Franse en de Amerikaanse Revolutie → gebaseerd op
totaal andere principes
5
, Nieuwe Tijd 1e bachelor Geschiedenis
Europa ca. 1800
100-tal staten of onafhankelijke politieke eenheden
Machtsconcentratie in de Oostenrijkse monarchie →
beheerst grote delen van centraal Europa
Pruisen → macht in uitbereiding
Sterkhouders: Frankrijk, Spanje, Engeland → succes
Atlantische gebieden
Italië nog altijd een versnipperd gebied → pas in 19°
eenheid
1.1. Staatsvorming
Centralisering v/d macht, absolutisme, vorsten trekken macht naar zich toe, centraliseren het gezag
→ Thesen niet waar, te eenvoudig en tegenvoorbeelden genoeg
- Politieke geschiedenis van vroegmodern Europa staat in teken van staatkundige
ontwikkelingen
o Afname Europese staten
o Schaalvergroting staten → verlies autonomie andere staten
- In eerste instantie in de grote Europese staten (Engeland, Frankrijk, Spanje), later ook in
landen uit de Europese ‘Periferie’ (bv. Pruisen, Rusland)
Wel een integratie van gebieden/schaalvergroting → proces vanuit de middel van adellijke en
vorstelijke families → adellijke families streven ernaar om vorstelijke families te worden via
huwelijken
Macht bestendigen → gebieden aaneenvoegen → territoriale integratie
Voorbeeld: Frankrijk → na 100jarige oorlog gewicht van territorium uit evenwicht geraakt
Succes heersende Valois dynastie einde 15°-begin 16° → Frankrijk samenbrengen → autonome
gebiedjes → huwelijken, veroveringen
Uithuwelijken op jonge leeftijd → sommige sterven jong → opnieuw beginnen
Voltooid onder Frans I, ook opvolgers breiden territorium uit
Richt regering op, nieuwe technieken van bestuur → vorming van territorium helemaal niet voltooid
- Geen rechtlijnige (Bv. Polen) en geen uniforme ontwikkeling (bv. Nederlanden, Duitsland,
Italië)
Territoria blijven wisselvallig, geen schaalvergroting voor alle gevallen
De desintegratie van Polen → voorbeeld van niet-lineaire staatsvorming → unieke bestuursvorm →
verkozen koning → edellieden functioneren als soort parlement
Gebied met enorme impact in Noord-Europa
1772: eerste Poolse deling → Pruisen deel van Polen veroverd
1793: Tweede Poolse deling → Rusland en Pruisen
6
, Nieuwe Tijd 1e bachelor Geschiedenis
1795: Derde Poolse deling → Polen weg
1.2. Gestalten van de staat
Staatsvorming = grondgebied samenvoegen
- Vroegmoderne Europese staten geen natiestaten in huidige betekenis
Geleid door allerlei motieven
- Voornamelijk dynastieke Conglomeraten verworven door huwelijk, erfenis en oorlog
o Dynastiek: bij troonafstand of overlijden zetelende monarch gaan rechten en titels
over op de wettelijke erfgenaam
Globaal: dynastieën die de macht bijeenbrengen
Dynastieke zijn erg belangrijk, maar niet altijd → zie Polen
o Conglomeraten: Dynastieke staten zijn in essentie ‘samengestelde staten’
Territoria zijn altijd samengestelde staten → staten = samengesteld gebied, met niet altijd een
territoriale logica
- Samengestelde staat (composite state)
o Staat bestaande uit meerdere territoria onder soevereiniteit van één heerser
(mozaïek van gebieden)
▪ Vorst erft gebieden via een huwelijk → niet alle instelling ter plekke
veranderen
o Geen of weinig andere elementen die het geheel aan territoria samenhouden dan de
figuur van de vorst en diens dynastieke rechten = personele unie
▪ Vorst streeft wel naar homogeniteit en bepaalde nieuwe instellingen
inrichten → voor specifieke gebieden
o De onderscheiden territoria staan niet of nauwelijks met elkaar in verband
o De onderscheiden territoria staan alle in een andere relatie t.o.v. de vorst
- Twee types samengestelde staten:
o Staten met aaneengesloten territorium: Engeland-Wales-Schotland, Castilië-Aragon,
Polen-Litouwen, Bourgondische Nederlanden, …
▪ Slimme koningen en een goede administratie
o Staten met een versnipperd territorium, gescheiden door zee of andere staten:
Brandenburg-Pruisen, Groot-Brittannië-Ierland-Hannover, het rijk van Karel V, …
▪ Britse voorbeeld: 1536-1543: Wales geïncorporeerd bij Engeland via Acts of
Union (parlementaire wetgeving)
▪ 1541: personele unie Engeland-Ierland na verovering door Hendrik VIII
▪ 1603: personele unie Engeland-Ierland-Schotland onder Jacob I
• Schotse Jacob Stuart op troon in Westminster
▪ 1689-1702: personele unie Engeland-Schotland-Ierland en Nederland onder
Willem III
▪ Stuart Dynastie sterft uit → Jacob II wordt van de troon verwijderd
• Opzoek naar protestantse koning → Willem III getrouwd met de
dochter van Jacob II
▪ 1707: personele unie Engeland-Schotland omgevormd tot Verenigd
Koninkrijk van Groot-Brittanië
7
, Nieuwe Tijd 1e bachelor Geschiedenis
• Onafhankelijke schotse koning verdwijnt → opgeslokt door
Westminster
▪ 1714-1837: personele unie tussen Keurvorsten Hannover en Groot-
Brittannië-Ierland
• Dynastie weeral uitgestorven, opnieuw opzoek naar andere dynastie
→ koning in Hannover
▪ Proces dat continue bezig is
▪ Territoriale versnippering: het rijk van Karel V → vorst voortdurend op reis
→ mobile hofhouding → continue probleem
• Lodewijk 14de breekt met mobiliteit
• Karel V heeft verschillende machtsposities:
o Rooms-Koning (officiële titel v keizer van het Heilige-
Roomse Rijk) → onrechtstreekse politieke macht → allemaal
onafhankelijke gebieden → rex romanorum → bepaalde
kwesties besturen
o Oostenrijkse erflanden → familie Hausmacht → familie heeft
daar bezittingen (opbrengsten: landbouw, industrie), burgers
eigenaar van hun gronden, maar grote (landbouw) gebieden
= bezit van edellieden, religieuze instellingen en vorstelijke
families
o Bourgondische gedeelten
o Beleidsdocument → territoria en titels
o Het Iberische Imperium (Filips II) → koning van Spanje en
Portugal → personele unie Spanje-Portugal (1580-1640)
- Iberische Unie (1580-1640): Spanje Portugal en kolonies
o ‘Politieke multinational’ waarop geen duidelijk centrum-periferie model van
toepassing is
▪ Vergelijkbaar met grote bedrijven die op de verschillende delen van de
wereld aanwezig zijn
▪ Hier gaat het om politieke systemen, waar de heerser door de bevolking
gezien wordt als een legitieme heerser
• Karel V erkend als de Graaf van Vlaanderen
o Geen hiërarchisch gezagspatroon in de vorm van bilaterale relaties tussen centrum
en deelstaten
o Wel te begrijpen als polycentrisch: meerdere centra die alle samen bijdragen aan
staatsvorming
▪ Meerdere centra waar de macht wordt uitgebouwd → zie
Engeland → Schotland en Engeland andere religies → centralisatie pas in
1707, maar weinig centralisatie
• Nederlanden: Brussel of waar Karel V aanwezig
- Naast dynastieke staat of erfelijke monarchie nog andere staatsvormen
o Electieve vorstendommen (o.a. kieskoningschap)
▪ Koning wordt verkozen
▪ Bv. Heilig Roomse Rijk, Polen, Hongarije, Bohemen
o Geestelijke vorstendommen
▪ Bv. Pauselijke Staat, Prinsbisdom Luik, Keulen, Metz
• Prins-bisschop doet afspraken in nauw verband met burgers & adel
o Stadstaten en republieken
8
, Nieuwe Tijd 1e bachelor Geschiedenis
▪ Geen monarch nodig
▪ Bv. Venetië, Florence, Zwitserland, Nederlandse Republiek
- Transformaties
o Bv. Florence, Noordelijke Nederland, Engeland
1.3. Ingrediënten
Wat zijn de ingrediënten van staatsvorming in de vroegmoderne periode?
Macht moet erkend worden en erkend blijven
- Dynastieke allianties
o Huwelijkssluitingen
- Militaire agressie
- Politieke centralisering
o Kan ook polycentrisch zijn
1.3.1. Dynastieke allianties
Een dynastie die aan de macht is wil zichzelf bestendigen en zoekt naar geschikte partners, politiek
strategisch → gearrangeerde huwelijken → sinds dat ze kinderen zijn → huwelijkskandidaten
hebben kans om nee te zeggen → meerderjarig → bv. Elizabeth I
Lastige manier → Habsburgse familie had een slimmigheid gevonden → vastgelegd bij wet →
huwelijkssluitingen ook een politieke validiteit
De Habsburgse huwelijkspolitiek: Gerant bella alii, tu felix Austria nube (Laat anderen oorlog
voeren, jij, gelukkig Oostenrijk, moet trouwen.)
1.3.2. Militaire agressie
“War made the state and the state made war” – Charles Tilly
- Vroegmodern staatsvormingsproces mede op gang getrokken door de zogenaamde militaire
revolutie → Geoffrey Parker → manier waarop een oorlogslogica ontwikkeld wordt, militaire
technologieën ontwikkeld wordt, financiën daarvoor gevonden worden → doel: vrede te
scheppen
o Term geïntroduceerd door Michael Roberts (1955): duidt op diepgaande
ontwikkelingen in militaire technologie en organisatie in periode ca. 1550-1650
o Eerder evolutie dan revolutie: beweging al midden 15de eeuw
- Nieuwe technologie → de link met centralisatie → betere belastinginkomsten → meer geld
uitgeven aan militaire technologie → sterkere staat
o Hendrik VIII → 1Ste koninklijke vloot → grondslag empire →
- Krachtigere en meer precieze artillerie
- Vernieuwing in vestingbouw: La trace italienne
o Steden die omgebouwd worden → oude stadswallen dienen als inspiratie voor een
heel nieuw type omwalling → defensieve functie → beschietingen met kanonnen zo
min mogelijk schade aanrichten, grote afstanden gecreëerd en dat troepen minder
makkelijk de stad in kunnen, …
o 1450-1520 ontwikkeld door Italiaanse militair ingenieurs, grote verspreiding in West-
Europa
▪ Antwerpen → Gilbert van Schoonbeke → hergebruikt bakstenen en legt een
trace aan omheen de stad
▪ Citadel van Rijsel
9
, Nieuwe Tijd 1e bachelor Geschiedenis
o 17de eeuw geperfectioneerd door de Franse militair ingenieur Sébastien Le Prestre
de Vauban (1633-1707)
- Oorlogen worden meer een zaak van belegeringen dan veldslagen; van artillerie en infanterie
dan van cavalerie
- Evolutie naar permante staande legers; invoering ‘dienstplicht’ (bv. Frankrijk 1688)
o Geld dat ter beschikking komt → professioneel leger
o Getrainde officieren
o 18de zo belangrijk → 17de adellijke families zien dat als een belangrijk carrière pad
voor zonen → eretitel en professionalisering
- Professionalisering: training, dril, discipline, uniformen, specialisatie compagnieën
- Drastische toename troepensterkte
- Gelijkaardige ontwikkelingen op zee → royal navy
o 16de eeuw: ontwikkeling gespecialiseerde oorlogsbodems
o Vooruitgang in scheepsbouw: verbeterde snelheid, stabiliteit, wendbaarheid en
weerbaarheid
o Gespecialiseerde opleiding: van landsoldaten op zee naar getraind Marine korps
o Evolutie naar permanente vloot in 16de eeuw; uitbreiding vloot
1.3.3. Politieke centralisatie
- Mede omwille van militaire revoluties stijgt kostprijs oorlog dramatisch
o Alles is mogelijk doordat de staten het niveau van de feodaliteit overstijgen
- Militaire uitgaven slorpen groot deel van staatsbudget op en creëren nood aan nieuwe
inkomstenbronnen
o Alles afhangen van landbouw kan voor moeilijkheden zorgen → misoogsten
- Gevolg militaire revolutie is sterke toename van directe en indirecte belastingen en stijgend
belang van kolonies voor financiële slagkracht van de staat
o Btw → belastingen op toegevoegde waarden → taksen en tollen, ook
verbruiksbelastingen → staten verwerven inkomsten → aparte boekhouding →
ontwikkeling administratie
o In functie van een idee van de staat
o Voorbeeld: Frankrijk → specifieke belastingen → wijn, zout
- Stijgende belastingen vereisen middelen en organisatie om inkomsten te innen en
tegenstand te beheersen brengen → geld dat binnenkomt moet beheerd worden →
ambtenaren nodig → een manier van sociale stijging in de Nieuwe tijd → universitaire
opleiding → beperkte opties → rechten → kerkelijk of burgerlijk recht of theologie → al die
mensen spelen een rol in staatsvorming → kunnen lezen en schrijven, contracten opstellen,
houden zich bezig met het verzinnen van allerlei interventies in het openbare leven → steeds
sterker in de loop van nieuwe tijd
- Evolutie naar gecentraliseerde staat
- Hoe gaan we om met belastingen, allerlei vormen van wetgevingen → controlemechanisme
→ vorst beslist niet → staatsapparaat stuurt wat de vorst kan en niet kan
o Versterken staatsgezag ten name van lokale elites of intermediaire lichamen zoals
standenvertegenwoordiging of parlement
o Ontstaan bureaucratie, uitdijend staatapparaat: toenemende overheidsinterventie in
alle domeinen van samenleving
o Meest succesvol in Frankrijk (17de eeuw) en Pruisen (18de eeuw)
10
