The psychology of attachment
samenvatting
Inhoudsopgave
Hoofdstuk 1 - Ethologische-evolutionaire hechtingstheorie............................................3
Evolutie en ethologie................................................................................................... 4
Gehechtheidstheorie................................................................................................... 4
Hoofdstuk 2 - De normatieve beginselen van de gehechtheidstheorie...........................6
Separatie..................................................................................................................... 6
De ontwikkeling van gehechtheid................................................................................7
Eén of meerdere gehechtheidsfiguren.........................................................................8
Het netwerk van gehechtheidsrelaties........................................................................8
Dagopvang en institutionele zorg................................................................................9
Debat met antropologen.............................................................................................9
Hoofdstuk 3 – individuele verschillen in gehechtheid bij kinderen..................................9
De aparte situatie/strange situation procedure.........................................................11
Voorwaardelijke strategieën......................................................................................12
Hoofdstuk 4 – gedesorganiseerde gehechtheid en gehechtheid voorbij de begin jaren14
Gederorganiseerde hechting.....................................................................................14
Alarmerend gedrag van de verzorgers......................................................................15
Ontwikkeling en verandering.....................................................................................16
Hoofdstuk 5- Het interview over gehechtheid bij volwassenen en gehechtheid in de
adolescentie................................................................................................................. 18
Het volwassen gehechtheidsinterview AAI................................................................19
Gebrek aan oplossingen............................................................................................ 20
Adolescenten............................................................................................................. 22
Hoofdstuk 7– Current Concerns in Attachment Research.............................................22
Mentalisatie en Psychotherapie.................................................................................22
Hechting gebaseerde interventies – geen tentamenstof...........................................24
Artikelen...................................................................................................... 26
1 Concepts travel faster than thought: an empirical study of the use of attachment
classifications in child protection investigations (Hammarlund et al., 2022):............26
2 Lost in translation? Het belang van meer duidelijkheid bij het gebruik van
kernbegrippen uit de gehechtheidstheorie in wetenschap en praktijk (Tharner,
Verhage, Bakkum, Duschinsky, Bosmans & Fearon, 2022):.......................................27
3 Attachment in the Early Life Course: Meta‐Analytic Evidence for Its Role in
Socioemotional Development....................................................................................28
4 Disorganized attachment in infancy: a review of the phenomenon and its
implications for clinicians and policy-makers.............................................................30
Granqvist, et al (2017).............................................................................................. 30
5 Celebrating more than 26,000 adult attachment interviews: mapping the main
adult attachment classifications on personal, social, and clinical status (-Kranenburg,
Dagan, Cárcamo & Van IJzendoorn, 2025).................................................................31
6 Cooke et al. (2020) – Validation of the AMBIANCE-brief..........................................32
, 7 Forrer et al. (2024) – Testing reliability and validity of practitioner-rated parental
sensitivity: A novel tool for practice:..........................................................................33
8 Het dilemma van de orthopedagoog......................................................................33
9 Less is more: Meta-analyses of sensitivity and attachment interventions in early
childhood. Psychological Bulletin, 129(2),195–215. Bakermans-Kranenburg, M. J., Van
IJzendoorn, M. H., & Juffer, F. (2003)..........................................................................35
10 Attachment and Biobehavioral Catch-up (ABC) Dozier & Bernard (2017):............35
11 Improving parenting, child attachment, and externalizing behaviors (VIPP-SD
meta-analyse) Van IJzendoorn, et al(2023)................................................................36
2
,Hoofdstuk 1 - Ethologische-evolutionaire hechtingstheorie
Bowlby zijn theorie is afgeleid vanuit de volgende 4 stromingen:
1. Psychoanalyse van Anna Freud aangezien hier de focus lag op de sterke opbrengsten die
kinderen ervaarde door de band die zij hadden met hun ouders/verzorgers. Deze band
werd beïnvloed zelf wanneer ouders/verzorgers niet aardig of verwaarlozend waren.
Kritiek:
- Zwakke relatie tussen psychoanalytisch en natuurwetenschappen (zijn moeilijk/niet te
testen)
- Te weinig voor de echte ervaring van kinderen in hun opvoeding
- Zij legden te veel nadruk op fantasieën, instincten en herhalingen van vroege stadia, terwijl
Bowlby benadrukte dat de manier waarop volwassenen relaties aangaan vooral wordt
gevormd door hun werkelijke ontwikkelingspad en ervaringen.
- Vond dat er meer gekeken moet worden naar frustraties en tekortkomingen in vroege zorg
in plaats van te veronderstellen ‘ te sterke impulsen’
2. Leertheorie van Bandura (+collega’s) stelt dat kinderen leren door modelleren en
feedback. Dit sloot aan bij Bowlby’s idee dat ervaringen de ontwikkeling sturen. Hij was
het eens dat kinderen hun gedrag deels van ouders leren door de sociale feedback.
Kritiek:
- Vond dat de leertheorie te weinig rekening hield met onze evolutionaire aanleg
- Volgens Bowlby was hechting net zo primair als honger, niet slechts een aangeleerde
reactie.
3. Cognitieve wetenschap van Beck stelt dat mensen mentale modellen ontwikkelen van
zichzelf en andere op basis van hun ervaringen met verzorgers. Deze modellen bepalen
verwachtingen over intimiteit en vertrouwen, ook in volwassenen relaties. Het is moeilijk
te veranderen omdat ze diep verankert en emotioneel geladen zijn. Echter zijn ze niet
onveranderbaar aangezien bij herhaalde mislukkingen nieuwe modellen ontwikkeld
kunnen worden.
Kritiek: Bowlby waardeert de link met cognitieve therapie, maar vond dat er te weinig
aandacht was voor de rol van kinderlijke ervaringen in de vorming van mentale modellen.
4. Evolutionaire biologie (+etholoog Lorenz) vormde de belangrijkste inspiratie voor
Bowlby. Ethologen zoals Lorenz lieten zien dat gedragingen, net als fysieke kenmerken
door evolutie geselecteerd konden zijn (voorbeeld: het volginstinct bij ganzen, dat vooral
gevoelig is in een kritieke periode). Hierin heeft Bowlby dit toegepast op mensen, omdat
menselijk hechtingsgedragingen ook evolutionair gevormd worden en gevoelige periode
3
, Evolutie en ethologie
Bowlby werkte dicht samen met etholoog Robert Hinde om het volgedrag van jonge dieren
(babies/kinderen) te bestuderen. Ze concludeerden dat dit gedrag evolutionair was ontstaan
om kinderen dicht bij hun verzorger te houden ter bescherming. Het proces zou geactiveerd
worden bij het gevoel van gevaar en wanneer kinderen zonder overeenstemming gescheiden
worden. Hierin zijn zowel de aangeleerde bedreigingen zoals ervaringen maar ook
evolutionair “geprimed”(zoals kou, donker en harde geluiden) gedragingen. Ook vastklampen
aan de ouder/verzorger hoort hierbij.
Onderzoekers Harlow en Zimmerman beschreven hoe de nabijheid van de ouder een ‘Haven
of safety’ vormt wat het alarmgevoel van het kind doet afnemen. Bowlby en Hinde voegde
hieraan toe dat naast fysieke nabijheid ook de beschikbaarheid en responsiviteit van de
ouder van belang is.
Volgens Hinde was volggedrag niet als een instinct maar als een gedragssysteem, net als
exploratie of agressie, dat deels aangeboren is en deels door ervaring wordt gevormd.
Bowlby introduceerde de term monotropy (de voorkeur van een kind voor bepaalde
volwassenen als hechtingsfiguren). Hiermee bedoelde hij niet dat er slechts één figuur is
(mono), maar dat de band met een specifieke persoon uniek en onvervangbaar is, ook als er
meerdere verzorgers zijn.
Conflicten tussen gedragssystemen konden leiden tot conflictgedrag, zoals tegenstrijdige
signalen of stilvallen. Bowlby zag hierin parallellen met de symptomen van oorlogsveteranen
en kinderen in langdurige scheiding, wat later uitmondde in het concept van
gedesorganiseerde gehechtheid.
Gehechtheidstheorie
Bowlby’s gehechtheidtheorie is een combinatie uit ideeën vanuit de psychoanalyse en de
ethologie. Het begrip ‘attachment’ nam hij over van Anna Freud, die wees op de waarde die
kinderen hechten aan relaties met hun ouders/verzorgers, dit combineerde hij met Hinde’s
beschrijving van het volggedrag.
Kritiek/Probleem: Hinde vond dat het gebruik van de term attachment in deze zin verwarrend
zou zijn. En inderdaad: de term kreeg bij Bowlby zowel een smalle betekenis (concreet
gedrag zoals volgen, clingen, huilen om nabijheid te behouden) als een brede betekenis (een
emotioneel geïnvesteerde relatie die fungeert als veilige haven en filter voor intimiteit en
vertrouwen). Bowlby wisselde vaak tussen deze betekenissen, zonder dit duidelijk te maken,
wat voor verwarring zorgde.
- Breed: In zijn vroege werk gebruikte Bowlby attachment soms zelfs voor de band van
ouders met hun kinderen. Dit liet hij later vallen, maar hij bleef de term wel gebruiken
voor emotioneel beladen relaties in het algemeen. Aan het eind van zijn carrière schreef
hij dat zulke intieme gehechtheden het centrum vormen van iemands leven. Dit droeg
4
samenvatting
Inhoudsopgave
Hoofdstuk 1 - Ethologische-evolutionaire hechtingstheorie............................................3
Evolutie en ethologie................................................................................................... 4
Gehechtheidstheorie................................................................................................... 4
Hoofdstuk 2 - De normatieve beginselen van de gehechtheidstheorie...........................6
Separatie..................................................................................................................... 6
De ontwikkeling van gehechtheid................................................................................7
Eén of meerdere gehechtheidsfiguren.........................................................................8
Het netwerk van gehechtheidsrelaties........................................................................8
Dagopvang en institutionele zorg................................................................................9
Debat met antropologen.............................................................................................9
Hoofdstuk 3 – individuele verschillen in gehechtheid bij kinderen..................................9
De aparte situatie/strange situation procedure.........................................................11
Voorwaardelijke strategieën......................................................................................12
Hoofdstuk 4 – gedesorganiseerde gehechtheid en gehechtheid voorbij de begin jaren14
Gederorganiseerde hechting.....................................................................................14
Alarmerend gedrag van de verzorgers......................................................................15
Ontwikkeling en verandering.....................................................................................16
Hoofdstuk 5- Het interview over gehechtheid bij volwassenen en gehechtheid in de
adolescentie................................................................................................................. 18
Het volwassen gehechtheidsinterview AAI................................................................19
Gebrek aan oplossingen............................................................................................ 20
Adolescenten............................................................................................................. 22
Hoofdstuk 7– Current Concerns in Attachment Research.............................................22
Mentalisatie en Psychotherapie.................................................................................22
Hechting gebaseerde interventies – geen tentamenstof...........................................24
Artikelen...................................................................................................... 26
1 Concepts travel faster than thought: an empirical study of the use of attachment
classifications in child protection investigations (Hammarlund et al., 2022):............26
2 Lost in translation? Het belang van meer duidelijkheid bij het gebruik van
kernbegrippen uit de gehechtheidstheorie in wetenschap en praktijk (Tharner,
Verhage, Bakkum, Duschinsky, Bosmans & Fearon, 2022):.......................................27
3 Attachment in the Early Life Course: Meta‐Analytic Evidence for Its Role in
Socioemotional Development....................................................................................28
4 Disorganized attachment in infancy: a review of the phenomenon and its
implications for clinicians and policy-makers.............................................................30
Granqvist, et al (2017).............................................................................................. 30
5 Celebrating more than 26,000 adult attachment interviews: mapping the main
adult attachment classifications on personal, social, and clinical status (-Kranenburg,
Dagan, Cárcamo & Van IJzendoorn, 2025).................................................................31
6 Cooke et al. (2020) – Validation of the AMBIANCE-brief..........................................32
, 7 Forrer et al. (2024) – Testing reliability and validity of practitioner-rated parental
sensitivity: A novel tool for practice:..........................................................................33
8 Het dilemma van de orthopedagoog......................................................................33
9 Less is more: Meta-analyses of sensitivity and attachment interventions in early
childhood. Psychological Bulletin, 129(2),195–215. Bakermans-Kranenburg, M. J., Van
IJzendoorn, M. H., & Juffer, F. (2003)..........................................................................35
10 Attachment and Biobehavioral Catch-up (ABC) Dozier & Bernard (2017):............35
11 Improving parenting, child attachment, and externalizing behaviors (VIPP-SD
meta-analyse) Van IJzendoorn, et al(2023)................................................................36
2
,Hoofdstuk 1 - Ethologische-evolutionaire hechtingstheorie
Bowlby zijn theorie is afgeleid vanuit de volgende 4 stromingen:
1. Psychoanalyse van Anna Freud aangezien hier de focus lag op de sterke opbrengsten die
kinderen ervaarde door de band die zij hadden met hun ouders/verzorgers. Deze band
werd beïnvloed zelf wanneer ouders/verzorgers niet aardig of verwaarlozend waren.
Kritiek:
- Zwakke relatie tussen psychoanalytisch en natuurwetenschappen (zijn moeilijk/niet te
testen)
- Te weinig voor de echte ervaring van kinderen in hun opvoeding
- Zij legden te veel nadruk op fantasieën, instincten en herhalingen van vroege stadia, terwijl
Bowlby benadrukte dat de manier waarop volwassenen relaties aangaan vooral wordt
gevormd door hun werkelijke ontwikkelingspad en ervaringen.
- Vond dat er meer gekeken moet worden naar frustraties en tekortkomingen in vroege zorg
in plaats van te veronderstellen ‘ te sterke impulsen’
2. Leertheorie van Bandura (+collega’s) stelt dat kinderen leren door modelleren en
feedback. Dit sloot aan bij Bowlby’s idee dat ervaringen de ontwikkeling sturen. Hij was
het eens dat kinderen hun gedrag deels van ouders leren door de sociale feedback.
Kritiek:
- Vond dat de leertheorie te weinig rekening hield met onze evolutionaire aanleg
- Volgens Bowlby was hechting net zo primair als honger, niet slechts een aangeleerde
reactie.
3. Cognitieve wetenschap van Beck stelt dat mensen mentale modellen ontwikkelen van
zichzelf en andere op basis van hun ervaringen met verzorgers. Deze modellen bepalen
verwachtingen over intimiteit en vertrouwen, ook in volwassenen relaties. Het is moeilijk
te veranderen omdat ze diep verankert en emotioneel geladen zijn. Echter zijn ze niet
onveranderbaar aangezien bij herhaalde mislukkingen nieuwe modellen ontwikkeld
kunnen worden.
Kritiek: Bowlby waardeert de link met cognitieve therapie, maar vond dat er te weinig
aandacht was voor de rol van kinderlijke ervaringen in de vorming van mentale modellen.
4. Evolutionaire biologie (+etholoog Lorenz) vormde de belangrijkste inspiratie voor
Bowlby. Ethologen zoals Lorenz lieten zien dat gedragingen, net als fysieke kenmerken
door evolutie geselecteerd konden zijn (voorbeeld: het volginstinct bij ganzen, dat vooral
gevoelig is in een kritieke periode). Hierin heeft Bowlby dit toegepast op mensen, omdat
menselijk hechtingsgedragingen ook evolutionair gevormd worden en gevoelige periode
3
, Evolutie en ethologie
Bowlby werkte dicht samen met etholoog Robert Hinde om het volgedrag van jonge dieren
(babies/kinderen) te bestuderen. Ze concludeerden dat dit gedrag evolutionair was ontstaan
om kinderen dicht bij hun verzorger te houden ter bescherming. Het proces zou geactiveerd
worden bij het gevoel van gevaar en wanneer kinderen zonder overeenstemming gescheiden
worden. Hierin zijn zowel de aangeleerde bedreigingen zoals ervaringen maar ook
evolutionair “geprimed”(zoals kou, donker en harde geluiden) gedragingen. Ook vastklampen
aan de ouder/verzorger hoort hierbij.
Onderzoekers Harlow en Zimmerman beschreven hoe de nabijheid van de ouder een ‘Haven
of safety’ vormt wat het alarmgevoel van het kind doet afnemen. Bowlby en Hinde voegde
hieraan toe dat naast fysieke nabijheid ook de beschikbaarheid en responsiviteit van de
ouder van belang is.
Volgens Hinde was volggedrag niet als een instinct maar als een gedragssysteem, net als
exploratie of agressie, dat deels aangeboren is en deels door ervaring wordt gevormd.
Bowlby introduceerde de term monotropy (de voorkeur van een kind voor bepaalde
volwassenen als hechtingsfiguren). Hiermee bedoelde hij niet dat er slechts één figuur is
(mono), maar dat de band met een specifieke persoon uniek en onvervangbaar is, ook als er
meerdere verzorgers zijn.
Conflicten tussen gedragssystemen konden leiden tot conflictgedrag, zoals tegenstrijdige
signalen of stilvallen. Bowlby zag hierin parallellen met de symptomen van oorlogsveteranen
en kinderen in langdurige scheiding, wat later uitmondde in het concept van
gedesorganiseerde gehechtheid.
Gehechtheidstheorie
Bowlby’s gehechtheidtheorie is een combinatie uit ideeën vanuit de psychoanalyse en de
ethologie. Het begrip ‘attachment’ nam hij over van Anna Freud, die wees op de waarde die
kinderen hechten aan relaties met hun ouders/verzorgers, dit combineerde hij met Hinde’s
beschrijving van het volggedrag.
Kritiek/Probleem: Hinde vond dat het gebruik van de term attachment in deze zin verwarrend
zou zijn. En inderdaad: de term kreeg bij Bowlby zowel een smalle betekenis (concreet
gedrag zoals volgen, clingen, huilen om nabijheid te behouden) als een brede betekenis (een
emotioneel geïnvesteerde relatie die fungeert als veilige haven en filter voor intimiteit en
vertrouwen). Bowlby wisselde vaak tussen deze betekenissen, zonder dit duidelijk te maken,
wat voor verwarring zorgde.
- Breed: In zijn vroege werk gebruikte Bowlby attachment soms zelfs voor de band van
ouders met hun kinderen. Dit liet hij later vallen, maar hij bleef de term wel gebruiken
voor emotioneel beladen relaties in het algemeen. Aan het eind van zijn carrière schreef
hij dat zulke intieme gehechtheden het centrum vormen van iemands leven. Dit droeg
4
