Hoorcollege 7

Hoorcollege 7 (16-3): Poststructuralisme

Structuralisme
- Benaderingen in geesteswetenschappen benaderen door drie dimensies:
o Ontologie.
o Epistemologie.
o Kennisdoel.
- Structuralisten vinden dat je naar subject-onafhankelijke structuren moet kijken.
o Ontologie: Anti-individualistisch (raakvlak met positivisme; zoeken naar
bovenindividuele wetten en dingen).
o Methode: Empirisch.
o Kennisdoel: Objectieve kennis.
- Verschillend in benadering van hermeneutiek (betekenis en individuen centraal).
- Structuralisme belangrijk in taalwetenschappen, antropologie.
- Minder in geschiedenis:
o Structuren zijn stabiele fenomenen. Historici zijn geïnteresseerd in veranderingen.
Moeilijk in structuralisme.
- Fernand de Saussure (1857-1913):
o Grondlegger structuralisme.
o Structuralistische linguïstiek:
 Taal systeem van tekens.
 Betekenis afhankelijk van positie teken in systeem, niet van verwijzing naar
werkelijkheid of taalgebruiker.
 Wereld objectief bestuderen, kijken naar systemen en structuren.
o Teken (signe) Elk teken heeft twee kanten:
 Betekende (signifié).
 Concept.
 Betekenaar (signifiant).
 Image acousfique (klankbeeld, verwijst naar concept).
o Uitsluiting van verwijzingen naar de werkelijkheid. Het gaat er niet om dat een woord
verwijst naar de werkelijkheid maar gaat om systeem.
o Hoe kun je zeggen dat tekens hun betekenis verkrijgen uit plek in het systeem?
 Herkennen van woorden met plek in klanksysteem. Overeenkomsten en
verschillen in systeem van klanken.
 Concept heeft ook plek in het systeem.
 Betekenis is uiteindelijk product van structuur van de taal. Betekenis heeft te
maken met plek dat het concept heeft te midden van andere concepten
o Verschil tussen betekende en betekenis is koppeling in het systeem. Is niet natuurlijk
of bepaald door werkelijkheid, maar min of meer toevallig kenmerk van het systeem.
o Structuralisme in taalwetenschap veel invloed op structuralisme in andere
vakgebieden.
- Claude Lévi-Strauss (1908-2009):
o Structuralisme in antropologie.
o Culturen analyseren door te kijken naar onbewuste infrastructuur in culturen.
 Niet naar culturele fenomenen of symbolen maar relaties tussen fenomenen
en symbolen.
 Zoeken naar algemene wetten en principes in het systeem.
o Onderliggende structurele tegenstellingen bekijken:
 Tegenstellingen tussen zuiver en onzuiver (terug te vinden in alle culturen).
o Kijken naar verwantschapssystemen:

,  In veel culturen gaat het om relaties tussen vier elementen (vader, moeder,
broer, zus).
 In alle verwantschapssystemen verboden huwelijken en taboes (incest).
Maar wel onderliggende culturele verschillen.
o Niet kijken naar specifiek culturele fenomenen in hun context maar naar
onderliggende structuren.
- Roland Barthes (1915-1980):
o Structuralisme in literatuurtheorie.
o Overgang van structuralisme naar poststructuralisme.
 Structuralistische elementen:
 Betekenis in literaire teksten benaderen vanuit idee dat het gaat om
betekenissystemen.
 Foto’s, films en teksten zijn onderdeel van betekenissysteem.
 Betekenis is niet afhankelijk van intentie auteur. Kijken naar plek van
tekens in structuur.
 Culturele aannames zichtbaar maken. Wat er in cultureel
tekensysteem verondersteld wordt.
o Stap naar poststructuralisme.

Poststructuralisme
- Destabilisering van structuren.
- Idee van structuralisme overgenomen (kijken naar structurele relaties) maar destabiliseren
van de structuren. Zijn deze structuren wel zo stabiel als aangenomen wordt?
- Bekritiseren van structuren -> op bepaalde manieren ideologische werking (stap naar
kritische theorie).
- Kritiek op de notie van het subject.
o Saussure -> taal als systeem beschouwen. Subject wordt hier al min of meer tussen
haakjes gezet.
o Verder expliciet bekritiseren van subject in poststructuralisme.
o Subject zeer cruciaal in modern westerse denken:
 Aanname van Verlichting van rationele subject.
 Aanname van het Romantische idee van het unieke subject.
- Barthes, ‘dood van de auteur’
o Literaire teksten niet bekijken als producten van auteurs maar als verzameling van
tekens die plek hebben in groter systeem van tekens.
o ‘Mythologieën’, culturele symbolen in Franse cultuur bekijken, laten zien hoe
allesdoordringend de symbolen zijn.
 Ideeën wat het betekent om Frans te zijn -> culturele constructies in een
tekensysteem met ideologische lading.
- Poststructuralisme kan kritische lading krijgen -> culturele fenomenen bekritiseren door te
laten zien hoe ze structurele relaties veronderstellen.
- Jacques Derrida (1930-2004):
o Invloedrijk in afdelingen literatuurwetenschap. In Europese continentale filosofie en
postkoloniale theorie zeer belangrijk geweest.
o Derrida op bepaalde manier reagerend op aannames hermeneutiek.
 Discussie over wat betekenis is en hoe je dat moet zien.
o Structuralisme van Saussure als beginpunt (taal als verzameling tweeledige tekens).
o Structuren niet als stabiel beschouwen, maar betekenis wordt in dynamisch proces
geredigeerd.