Maatschappijwetenschappen
Boek: Politieke besluitvorming
Hoofdstuk 1: Wat is politiek?
1.1 Het begrip politiek
Politiek= een proces van omzetting van verlangens, wensen en eisen vanuit de samenleving in
bindende besluiten.
- Gezaghebbende(overheid gerechtigd is beslissingen te nemen) toedeling van waardevolle zaken
voor een samenleving.
- Beleid, de maatregelen van de ministers(en hun ambtenaren)waarmee zij een bepaald probleem
willen aanpakken en oplossen.
- Staatsinrichting, het geheel van regels waarin is vastgelegd hoe een land bestuurt word.
- Strategie/handelwijze, om een doel te bereiken.
- Behendig/sluw en achterbaks, geen rechtstreeks antwoord op de vraag.
Proces van politieke besluitvorming= proces begint bij een probleem en eindigt met de
oplossing.
- Gericht op een maatschappelijk probleem.
Politieke actoren:
- Burgers
- Media
- Pressiegroepen
- Politieke partijen
Macht= het vermogen om gedragen van anderen, eventueel tegen hun zin in, te beïnvloeden.
Politieke macht= het vermogen om de politieke besluitvorming te bepalen.
Politiek probleem= een situatie die een grote groep mensen ongewenst vindt, die ontstaan is
door maatschappelijke ontwikkelingen, die te maken hebben met tegengestelde belangen en die
de mensen door de overheidsingrijpen veranderd willen zien.
- Is een maatschappelijk probleem waarbij politici maatregelen bedenken om het probleem aan te
pakken.
- Te maken met de tijdgeest.
Publieke agenda= problemen die de aandacht van burgers en maatschappelijke groeperingen
krijgen.
Politieke agenda= bestaat vervolgens uit de problemen op de publieke agenda die aandacht
krijgen van politici.
Overheidsbeleid= beleid dat door de overheid wordt opgesteld en uitgevoerd.
- De genomen besluiten van de getroffen maatregelen door de overheid.
Definitie van Easton:
- Politiek= de gezaghebbende toedeling( van waardevolle immateriële en materiële zaken voor
een samenleving.
- Materiële zaken, verdeling van schaarse middelen(geld, woningen en gezondheidszorg).
- Immateriële zaken, toedeling van waarden(vrijheid en gelijkheid).
= De vraag hoe schaarse middelen verdeeld moeten worden waarbij de manier van besluiten
nemen en de inhoud ‘gezag moet hebben’ en daarmee steun krijgen van een meerderheid van
de bevolking.
1.2 De overheid
Bij de politiek gaat het om collectieve belangen, collectieve goederen en collectieve diensten.
Collectieve goederen= zijn goederen die van algemeen belang geacht worden, die moeilijk via
de markt kunnen worden aangeboden, maar die in principe voor iedereen beschikbaar zijn.
Pagina 1 van 39
,- Er is geen direct verband tussen het gebruik en de kosten.
Collectieve diensten= leger en verkiezingen van de tweede kamer.
- Meestal betaalt door verplichte belasting
Solidariteit vormt de basis voor voorzieningen, mensen leveren een stukje vrijheid in om
voorzieningen te regelen. Burgers aanvaarden vrijwillig een bepaalde mate van dwang. Die
aanvaarding is gebaseerd op de wetenschap (een vage notie) dat de dwang voor iedereen geldt.
Aan de basis van al deze overheidsvoorzieningen bestaat een soort sociaal contract.
Sociaal contract= in ruil voor de diensten die de overheid levert, aanvaarden de burgers een
beperking van hun financiële vrijheid(materieel gebied).
Taken van de overheid:
- Het garanderen van openbare orde en veiligheid
- Het garanderen en bewaken van mensenrechten
- Het onderhouden van goede buitenlandse betrekkingen, binnen de samenwerkingsverbanden
als de EU en de NAVO en met landen daarbuiten.
- Het scheppen van werkgelegenheid, sociale zekerheid, goede arbeidsomstandigheden,
infrastructuur en een goed economisch klimaat.
- Het zorgen voor welzijn, onderwijs, volksgezondheid, kunst en andere goederen op sociaal
cultureel gebied.
- De overheid heeft gezag/macht over een bepaald gebied
Taken overheid zijn uitgebreid toen Nederland een verzorgingsstaat werd. Doordat de
verzorgingsstaat onbetaalbaar leek te worden, trok de overheid zich voor groot deel terug en
mensen kregen meer eigen verantwoordelijkheden. De overheid ging bepaalde taken privatiseren.
Door privatisering kwam er meer concurrentie, + waardoor de prijzen voor de burgers flink
daalden. - slechtere dienstverlening en gedwongen ontslagen en angst voor buitenlandse
investeerders die teveel zeggenschap kregen.
Wie kan welke taken in de samenleving het beste verrichten?
- Liberaal-individualistisch visie, die de nadruk legt op de individuele vrijheden van mensen en die
het takenpakket van de overheid wil beperken tot het strikt noodzakelijke. De marktwerking en
particulier initiatief moeten een grotere rol spelen.
- Sociaal-collectivistische visie, die de nadruk legt op sociale gelijkheid en daarom vindt dat de
overheid moet ingrijpen op sociaaleconomische gebied. Vanwege de negatieve gevolgen voor
de lagere sociaaleconomische klassen is er minder vertrouwen in de marktwerking.
1.3 Politiek en macht
Vanaf 1588 spreken we van de Nederlandse staat:
- De overheid beschikt over een soevereine macht.
- Een bevolking waarover geregeerd word.
- Het grondgebied is internationaal erkend.
- De overheid beschikt over een geweldsmonopolie.
Soeverein= de hoogste macht en geeft een overheid het recht een land zelf te besturen zonder
inmenging van andere staten.
Macht= het vermogen om het gedrag van anderen, eventueel tegen hun zin in, te beïnvloeden.
Gezag= mensen accepteren de macht of zeggenschap van anderen als legitiem.
Politieke macht= het vermogen om de politieke besluitvorming te bepalen.(dmv machtsbronnen).
In een rechtstaat(zoals Nederland) heeft de overheid een geweldsmonopolie. Dat houdt in dat
allee de overheid geweld mag gebruiken en de voorwaarden voor dit geweldsmonopolie zijn
vastgelegd in de wet.
De overheid heeft gezag die is vastgelegd in de wet en omdat de bevolking in bepaalde instanties
de bevoegdheid hebben om macht uit te oefenen.
Geweldsmonopolie= alleen de overheid mag geweld gebruiken en de voorwaarden daarvoor
liggen vast in de wet.
Pagina 2 van 39
,- Als het de overheid niet lukt, ontstaat er een maffia.
Dictatuur= de politieke macht is in handen van één van een persoon of een klein groepje.
- Nadeel: machtsmisbruik en een controle van de politieke macht.
1.4 Visies over politieke macht
Klassieke democratietheorie= gaat ervan uit dat de burgers actief betrokken zijn bij de politieke
meningsvorming en besluitvorming. Het primaat ligt bij het volk en de politici doen simpelweg wat
het volk wil. Burgers nemen op basis van gelijkwaardigheid actief deel aan het politieke proces.
- Normatief(ideaalbeeld), omdat de politiek het algemeen belang moet uitvoeren. Burgers hebben
in theorie een actief en passief kiesrecht daardoor kan je kandidaat stellen bij verkiezingen en
meediscussiëren op partijbijeenkomsten, maar in de praktijk doen weinig mensen dat.
Representatiedemocratie= stelt dat burgers vertegenwoordigers kiezen die namens hen
besluiten nemen. De professionele politici beslissen over belangrijke maatschappelijke kwesties.
- Normatief(ideaalbeeld) want de burgers hebben inspraak in het bestuur en
descriptief(beschrijvend) want …
- Politici willen herkozen worden, maar zullen niet de hele tijd ‘de wil van het volk’ uitvoeren
- Meer aandacht voor de kracht van politiek leiderschap en minder voor belangen van burgers.
Pluralistisch democratiemodel
o Diversiteit in de samenleving
o Verschillende groepen met elk hun eigen belangen
o Macht niet alleen verkiezingen maar ook via maatschappelijke organisaties
o Politieke verschillen en maatschappelijke interactie tussen burgers en groepen onderling
vormen de basis voor democratie
Elitetheorie
o Macht oneerlijk verdeelt, sprake van een machtselite
o Sleutelposities op sociaaleconomisch en politiek terrein
o C. Wright Mills, parlementariërs zetbaas van instellingen en industrieën
o In Nederland ongeveer 200 mensen met sleutelposities
Systeembenadering van de politiek: proces van omzetting van verlangens, wensen en eisen
vanuit de samenleving in bindende besluiten (het proces van politieke besluitvorming).
Visie Normatief of descriptief? Toelichting
Klassieke Normatief(ideaalbeeld) Het is een ideaalbeeld van hoe een ‘zuivere
democratietheorie democratie’ is.
Representatiedemocratie Beide, zowel normatief als Het is een beschrijving van hoe het in de
descriptief(meer descriptief) praktijk gaat, maar het is ook een
ideaalbeeld.
Pluralistische Descriptief(beschrijvend) Het is een beschrijving over de
democratiemodel representatiedemocratie waarbij rekening
wordt gehouden met politieke actoren.
Elitetheorie Descriptief en (impliciet) Het geeft een beschrijving over dat
normatief parlementariërs een soort speelbal in handen
van de militaire instellingen en grote
industrieën zijn. En dat is een ideaalbeeld,
want daarbij hebben een klein aantal mensen
de macht en de ‘touwtjes in de handen’.
Pagina 3 van 39
, Betuursvorm Waarom geen échte Wie heeft de macht?
democratie?
Representatiedemocratie De bevolking heeft geen directe Volksvertegnwoordigers
stem bij politieke besluiten.
Pluralistische democratie Het algemeen belang verdwijnt Volksvertegenwoordigers en
deels uit beeld. maatschappelijke organisaties
Machtselite democratie Besluitvorming is grotendeels Grote organisaties en instituties
gecensureerd, omdat invloedrijke en slechts een deel van de
personen en instituties veel volksvertegenwoordiging
macht hebben en sterk kunnen
lobbyen.
Hoofdstuk 2: Democratie en rechtsstaat
2.1 Nederland als democratische rechtsstaat
1588 – Republiek der Zeven Verenigde Nederlanden, voor het eerste een NL staat:
- De overheid beschikt over soevereine macht
- Bevolking waarover geregeerd wordt
- Het grondgebied is internationaal erkend
- De overheid beschikt over het geweldsmonopolie
Macht, het vermogen om anderen je wil op te leggen, eventueel tegen hun zin.
Om dit te kunnen doen moet je beschikken over machtsbronnen, zoals wetten, bevoegdheden,
morele steun, kennis, geld, charismatisch gezag, aantal en de mogelijkheid om je geweld te
gebruiken. Verschil macht en gezag:
Gezag, als zeggenschap van mensen als legitiem wordt beschouwd. Ook is gezag vaak wettelijke
vastgelegd.
1848 was er een grondwetswijzing, dat hield in dat de macht van de koning werd beperkt door
het parlement(meer bevoegdheden van het parlement).
1919 invoering algemeen mannen- en vrouwenkiesrecht.
Rechtsstaat= een staat waarin de rechten en plichten van burgers in de wet zijn vastgelegd zodat
de burgers beschermd worden tegen machtsmisbruik door de overheid.
- Enerzijds dat de overheid beperkte mogelijkheden heeft om in te grijpen, want dat beperkt de
vrijheid van de burgers.
- Anderzijds schept het bezit van die rechten ook weer vrijheden, beperkingen en
verantwoordelijkheden met betrekking tot het maatschappelijk verkeer.
- Zonder rechtsstaat is er geen democratie(voorwaarde), omdat alleen in een rechtsstaat kunnen
burgers gebruik maken van politieke grondrechten.
Democratische rechtsstaat= een staat waarin de macht door of namens het volk wordt
uitgeoefend binnen de grenzen van de grondwet, zodat de individuele grondrechten worden
beschermd.
- Er is sprake van een grondwettelijke scheiding van de politieke macht.
- De (politieke) grondrechten worden geëerbiedigd.
- Het bestuur van het land is gebasseerd op het legaliteitsbeginsel.
- De mogelijkheden voor burgers om politiek te participeren zijn wettelijk vastgelegd.
- Er is openbaarheid van bestuur.
Montesquieu: Trias politica(scheiding der machten)
Doel: politieke macht splitsen, die elkaar aanvullen en controleren.
1. Wetgevende macht:
o Stelt wetten vast
o Regering (staatshoofd + ministers) en het parlement (1ste +2de kamer)
Pagina 4 van 39
Boek: Politieke besluitvorming
Hoofdstuk 1: Wat is politiek?
1.1 Het begrip politiek
Politiek= een proces van omzetting van verlangens, wensen en eisen vanuit de samenleving in
bindende besluiten.
- Gezaghebbende(overheid gerechtigd is beslissingen te nemen) toedeling van waardevolle zaken
voor een samenleving.
- Beleid, de maatregelen van de ministers(en hun ambtenaren)waarmee zij een bepaald probleem
willen aanpakken en oplossen.
- Staatsinrichting, het geheel van regels waarin is vastgelegd hoe een land bestuurt word.
- Strategie/handelwijze, om een doel te bereiken.
- Behendig/sluw en achterbaks, geen rechtstreeks antwoord op de vraag.
Proces van politieke besluitvorming= proces begint bij een probleem en eindigt met de
oplossing.
- Gericht op een maatschappelijk probleem.
Politieke actoren:
- Burgers
- Media
- Pressiegroepen
- Politieke partijen
Macht= het vermogen om gedragen van anderen, eventueel tegen hun zin in, te beïnvloeden.
Politieke macht= het vermogen om de politieke besluitvorming te bepalen.
Politiek probleem= een situatie die een grote groep mensen ongewenst vindt, die ontstaan is
door maatschappelijke ontwikkelingen, die te maken hebben met tegengestelde belangen en die
de mensen door de overheidsingrijpen veranderd willen zien.
- Is een maatschappelijk probleem waarbij politici maatregelen bedenken om het probleem aan te
pakken.
- Te maken met de tijdgeest.
Publieke agenda= problemen die de aandacht van burgers en maatschappelijke groeperingen
krijgen.
Politieke agenda= bestaat vervolgens uit de problemen op de publieke agenda die aandacht
krijgen van politici.
Overheidsbeleid= beleid dat door de overheid wordt opgesteld en uitgevoerd.
- De genomen besluiten van de getroffen maatregelen door de overheid.
Definitie van Easton:
- Politiek= de gezaghebbende toedeling( van waardevolle immateriële en materiële zaken voor
een samenleving.
- Materiële zaken, verdeling van schaarse middelen(geld, woningen en gezondheidszorg).
- Immateriële zaken, toedeling van waarden(vrijheid en gelijkheid).
= De vraag hoe schaarse middelen verdeeld moeten worden waarbij de manier van besluiten
nemen en de inhoud ‘gezag moet hebben’ en daarmee steun krijgen van een meerderheid van
de bevolking.
1.2 De overheid
Bij de politiek gaat het om collectieve belangen, collectieve goederen en collectieve diensten.
Collectieve goederen= zijn goederen die van algemeen belang geacht worden, die moeilijk via
de markt kunnen worden aangeboden, maar die in principe voor iedereen beschikbaar zijn.
Pagina 1 van 39
,- Er is geen direct verband tussen het gebruik en de kosten.
Collectieve diensten= leger en verkiezingen van de tweede kamer.
- Meestal betaalt door verplichte belasting
Solidariteit vormt de basis voor voorzieningen, mensen leveren een stukje vrijheid in om
voorzieningen te regelen. Burgers aanvaarden vrijwillig een bepaalde mate van dwang. Die
aanvaarding is gebaseerd op de wetenschap (een vage notie) dat de dwang voor iedereen geldt.
Aan de basis van al deze overheidsvoorzieningen bestaat een soort sociaal contract.
Sociaal contract= in ruil voor de diensten die de overheid levert, aanvaarden de burgers een
beperking van hun financiële vrijheid(materieel gebied).
Taken van de overheid:
- Het garanderen van openbare orde en veiligheid
- Het garanderen en bewaken van mensenrechten
- Het onderhouden van goede buitenlandse betrekkingen, binnen de samenwerkingsverbanden
als de EU en de NAVO en met landen daarbuiten.
- Het scheppen van werkgelegenheid, sociale zekerheid, goede arbeidsomstandigheden,
infrastructuur en een goed economisch klimaat.
- Het zorgen voor welzijn, onderwijs, volksgezondheid, kunst en andere goederen op sociaal
cultureel gebied.
- De overheid heeft gezag/macht over een bepaald gebied
Taken overheid zijn uitgebreid toen Nederland een verzorgingsstaat werd. Doordat de
verzorgingsstaat onbetaalbaar leek te worden, trok de overheid zich voor groot deel terug en
mensen kregen meer eigen verantwoordelijkheden. De overheid ging bepaalde taken privatiseren.
Door privatisering kwam er meer concurrentie, + waardoor de prijzen voor de burgers flink
daalden. - slechtere dienstverlening en gedwongen ontslagen en angst voor buitenlandse
investeerders die teveel zeggenschap kregen.
Wie kan welke taken in de samenleving het beste verrichten?
- Liberaal-individualistisch visie, die de nadruk legt op de individuele vrijheden van mensen en die
het takenpakket van de overheid wil beperken tot het strikt noodzakelijke. De marktwerking en
particulier initiatief moeten een grotere rol spelen.
- Sociaal-collectivistische visie, die de nadruk legt op sociale gelijkheid en daarom vindt dat de
overheid moet ingrijpen op sociaaleconomische gebied. Vanwege de negatieve gevolgen voor
de lagere sociaaleconomische klassen is er minder vertrouwen in de marktwerking.
1.3 Politiek en macht
Vanaf 1588 spreken we van de Nederlandse staat:
- De overheid beschikt over een soevereine macht.
- Een bevolking waarover geregeerd word.
- Het grondgebied is internationaal erkend.
- De overheid beschikt over een geweldsmonopolie.
Soeverein= de hoogste macht en geeft een overheid het recht een land zelf te besturen zonder
inmenging van andere staten.
Macht= het vermogen om het gedrag van anderen, eventueel tegen hun zin in, te beïnvloeden.
Gezag= mensen accepteren de macht of zeggenschap van anderen als legitiem.
Politieke macht= het vermogen om de politieke besluitvorming te bepalen.(dmv machtsbronnen).
In een rechtstaat(zoals Nederland) heeft de overheid een geweldsmonopolie. Dat houdt in dat
allee de overheid geweld mag gebruiken en de voorwaarden voor dit geweldsmonopolie zijn
vastgelegd in de wet.
De overheid heeft gezag die is vastgelegd in de wet en omdat de bevolking in bepaalde instanties
de bevoegdheid hebben om macht uit te oefenen.
Geweldsmonopolie= alleen de overheid mag geweld gebruiken en de voorwaarden daarvoor
liggen vast in de wet.
Pagina 2 van 39
,- Als het de overheid niet lukt, ontstaat er een maffia.
Dictatuur= de politieke macht is in handen van één van een persoon of een klein groepje.
- Nadeel: machtsmisbruik en een controle van de politieke macht.
1.4 Visies over politieke macht
Klassieke democratietheorie= gaat ervan uit dat de burgers actief betrokken zijn bij de politieke
meningsvorming en besluitvorming. Het primaat ligt bij het volk en de politici doen simpelweg wat
het volk wil. Burgers nemen op basis van gelijkwaardigheid actief deel aan het politieke proces.
- Normatief(ideaalbeeld), omdat de politiek het algemeen belang moet uitvoeren. Burgers hebben
in theorie een actief en passief kiesrecht daardoor kan je kandidaat stellen bij verkiezingen en
meediscussiëren op partijbijeenkomsten, maar in de praktijk doen weinig mensen dat.
Representatiedemocratie= stelt dat burgers vertegenwoordigers kiezen die namens hen
besluiten nemen. De professionele politici beslissen over belangrijke maatschappelijke kwesties.
- Normatief(ideaalbeeld) want de burgers hebben inspraak in het bestuur en
descriptief(beschrijvend) want …
- Politici willen herkozen worden, maar zullen niet de hele tijd ‘de wil van het volk’ uitvoeren
- Meer aandacht voor de kracht van politiek leiderschap en minder voor belangen van burgers.
Pluralistisch democratiemodel
o Diversiteit in de samenleving
o Verschillende groepen met elk hun eigen belangen
o Macht niet alleen verkiezingen maar ook via maatschappelijke organisaties
o Politieke verschillen en maatschappelijke interactie tussen burgers en groepen onderling
vormen de basis voor democratie
Elitetheorie
o Macht oneerlijk verdeelt, sprake van een machtselite
o Sleutelposities op sociaaleconomisch en politiek terrein
o C. Wright Mills, parlementariërs zetbaas van instellingen en industrieën
o In Nederland ongeveer 200 mensen met sleutelposities
Systeembenadering van de politiek: proces van omzetting van verlangens, wensen en eisen
vanuit de samenleving in bindende besluiten (het proces van politieke besluitvorming).
Visie Normatief of descriptief? Toelichting
Klassieke Normatief(ideaalbeeld) Het is een ideaalbeeld van hoe een ‘zuivere
democratietheorie democratie’ is.
Representatiedemocratie Beide, zowel normatief als Het is een beschrijving van hoe het in de
descriptief(meer descriptief) praktijk gaat, maar het is ook een
ideaalbeeld.
Pluralistische Descriptief(beschrijvend) Het is een beschrijving over de
democratiemodel representatiedemocratie waarbij rekening
wordt gehouden met politieke actoren.
Elitetheorie Descriptief en (impliciet) Het geeft een beschrijving over dat
normatief parlementariërs een soort speelbal in handen
van de militaire instellingen en grote
industrieën zijn. En dat is een ideaalbeeld,
want daarbij hebben een klein aantal mensen
de macht en de ‘touwtjes in de handen’.
Pagina 3 van 39
, Betuursvorm Waarom geen échte Wie heeft de macht?
democratie?
Representatiedemocratie De bevolking heeft geen directe Volksvertegnwoordigers
stem bij politieke besluiten.
Pluralistische democratie Het algemeen belang verdwijnt Volksvertegenwoordigers en
deels uit beeld. maatschappelijke organisaties
Machtselite democratie Besluitvorming is grotendeels Grote organisaties en instituties
gecensureerd, omdat invloedrijke en slechts een deel van de
personen en instituties veel volksvertegenwoordiging
macht hebben en sterk kunnen
lobbyen.
Hoofdstuk 2: Democratie en rechtsstaat
2.1 Nederland als democratische rechtsstaat
1588 – Republiek der Zeven Verenigde Nederlanden, voor het eerste een NL staat:
- De overheid beschikt over soevereine macht
- Bevolking waarover geregeerd wordt
- Het grondgebied is internationaal erkend
- De overheid beschikt over het geweldsmonopolie
Macht, het vermogen om anderen je wil op te leggen, eventueel tegen hun zin.
Om dit te kunnen doen moet je beschikken over machtsbronnen, zoals wetten, bevoegdheden,
morele steun, kennis, geld, charismatisch gezag, aantal en de mogelijkheid om je geweld te
gebruiken. Verschil macht en gezag:
Gezag, als zeggenschap van mensen als legitiem wordt beschouwd. Ook is gezag vaak wettelijke
vastgelegd.
1848 was er een grondwetswijzing, dat hield in dat de macht van de koning werd beperkt door
het parlement(meer bevoegdheden van het parlement).
1919 invoering algemeen mannen- en vrouwenkiesrecht.
Rechtsstaat= een staat waarin de rechten en plichten van burgers in de wet zijn vastgelegd zodat
de burgers beschermd worden tegen machtsmisbruik door de overheid.
- Enerzijds dat de overheid beperkte mogelijkheden heeft om in te grijpen, want dat beperkt de
vrijheid van de burgers.
- Anderzijds schept het bezit van die rechten ook weer vrijheden, beperkingen en
verantwoordelijkheden met betrekking tot het maatschappelijk verkeer.
- Zonder rechtsstaat is er geen democratie(voorwaarde), omdat alleen in een rechtsstaat kunnen
burgers gebruik maken van politieke grondrechten.
Democratische rechtsstaat= een staat waarin de macht door of namens het volk wordt
uitgeoefend binnen de grenzen van de grondwet, zodat de individuele grondrechten worden
beschermd.
- Er is sprake van een grondwettelijke scheiding van de politieke macht.
- De (politieke) grondrechten worden geëerbiedigd.
- Het bestuur van het land is gebasseerd op het legaliteitsbeginsel.
- De mogelijkheden voor burgers om politiek te participeren zijn wettelijk vastgelegd.
- Er is openbaarheid van bestuur.
Montesquieu: Trias politica(scheiding der machten)
Doel: politieke macht splitsen, die elkaar aanvullen en controleren.
1. Wetgevende macht:
o Stelt wetten vast
o Regering (staatshoofd + ministers) en het parlement (1ste +2de kamer)
Pagina 4 van 39
