Hoofdstuk 14:
14.2 Een emotie is een (aan een specifieke gebeurtenis gekoppelde) meestal korte,
reactie met lichamelijke, gedrags- en gevoelskenmerken. Als de gebeurtenis verdwijnt,
verdwijnt de emotie ook. Een stemming is niet zo sterk aan een gebeurtenis gebonden en
blijft langer bestaan.
De normale emotionele ontwikkeling aan de hand van drie aspecten:
- De ontwikkeling van stemming bij baby’s en jonge kinderen: regulatie en
gehechtheid. Oudere kinderen kunnen vertellen hoe ze zich voelen, baby’s en
kleine kinderen niet, daarvoor kijken we naar hun gedrag. Kinderen leren
spelenderwijs en uitten hun goede stemming d.m.v. goed te slapen, eten en
groeien en door op onderzoek uit te gaan en makkelijk troostbaar te zijn. Factoren
kunnen dit proces in de weg zitten, bijv. als: het kind ongewenst is, te vroeg
geboren is, verslaafd wordt geboren, wordt mishandeld of verwaarloost etc.
- De normale emotionele ontwikkeling van kinderen. Kinderen vanaf 3 jaar gaan
emoties verwoorden zoals: “mama is blij”. In de loop van tijd leren ze ook hun
emoties reguleren en beheersen. Ze gaan begrijpen wanneer je bepaalde emoties
wel en niet mag uitten, de primaire emoties betreffen: vreugde, verbazing, woede,
angst, verdriet en walging. Na 1,5 jaar ontwikkelen zich secundaire of sociale
emoties zoals: schaamte, schuld en verliefdheid. Sociale emoties worden sterk
beïnvloed door culturele opvattingen en normen: wanneer, tegenover wie en op
welke manier mag je ze uiten?
- Sociaal-cognitieve ontwikkeling, kinderen ontwikkelen sociale-cognities: gedachten
en opvattingen over zichzelf en anderen. Vanaf de schoolleeftijd worden meningen
van anderen belangrijker, dit heeft zijn hoogtepunt tijdens de adolescentie.
Adolescenten zijn extreem gevoelig voor de mening van leeftijdsgenoten. Die
invloed is waarschijnlijk nog nooit zo groot geweest als in onze huidige
maatschappij waarin iedereen voortdurend over anderen oordeelt.
Het proces van sociaal-cognitieve ontwikkeling kent drie fasen: zelfbesef,
zelfconcept en zelfevaluatie.
Zelfbesef houdt in dat het kind beseft dat hij bestaat en anders is dan anderen, dit
begint bij lichamelijk zelfbesef: bewustwording van eigen handelen en het effect
daarvan tijdens bijv. spelletjes. Hierna komt zelfherkenning wat inhoudt dat het
kind zichzelf herkent in de spiegel en woordjes gebruikt als ‘ik’ en ‘mijn’.
Zelfconcept houdt in dat peuters over zichzelf kunnen vertellen in het hier en nu,
dit heet de preoperationele fase van de cognitieve ontwikkeling.
Zelfevaluatie, vanaf 2 jaar zoekt het kind erkenning voor hun prestatie,
bijvoorbeeld door aandacht te trekken. Vanaf 3 jaar gaan ze concrete kenmerken
van zichzelf vergelijken met anderen “ik ben langer dan jij”, hierbij komen
negatieve zelfevaluaties zeldzaam voor. Vanaf 7 jaar kan het kind zichzelf volledig
evalueren en over de toekomst nadenken. Vanaf deze leeftijd kunnen langdurige
negatieve zelfevaluaties ontstaan die kenmerkend zijn voor een depressieve
stoornis. Deze noemen we disfunctionele cognitieve schema’s of cognitieve
vertekeningen.
14.3 Stemmingsstoornissen kun je onderscheiden in unipolaire (depressieve) en bipolaire
(manisch-depressieve) stemmingsstoornissen. Unipolair betekend dat een ‘kant’ van de
, stemming verstoord is. Bij depressie de negatieve kant. Bipolair betekend dat beide
kanten achtereenvolgend verstoord kunnen zijn, zowel negatief als positief.
Kinderen uitten hun depressie anders dan volwassenen. Kinderen zijn snel geïrriteerd en
hebben op school en thuis vaak driftaanvallen. Ook zijn ze snel afgeleid en hebben ze
door hun gedrag weinig vrienden. Ze voelen zich waardeloos en hopeloos.
Volgens de DSM-5 duidt de aanwezigheid van minimaal 5 symptomen op een depressieve
stoornis, waarvan minimaal een kernsymptoom: een sombere stemming, verlies van
interesse of plezier. Let op: kinderen en adolescenten hebben vaak een prikkelbare
stemming i.p.v. somber. Andere niet-kernsymptomen zijn bijvoorbeeld:
gewichtsvermindering, slaapstoornissen, verlies van energie, terugkerende gedachten
aan de dood of suïcide. Deze symptomen moeten minimaal twee weken dagelijks
voorkomen, het dagelijkse functioneren bemoeilijken en niet worden veroorzaakt door
medicijnen of middelen.
In de tabel hieronder staan per leeftijdsfase 4 voorbeelden van signalen en symptomen
van een depressie bij kinderen en jongeren. Voor de rest van de signalen en symptomen
zie H14.3.2.
Leeftijdsfase Signalen en symptomen
Babyfase (0-1 jaar) - Voedings- en slaapproblemen
- Achterstand in de lichamelijke of emotionele ontwikkeling
- Frequent en ontroostbaar huilen
- Verlies van interesse en plezier
Peuter- en - Voedings- en slaapproblemen
kleutertijd (1-4 jaar) - Functionele klachten zoals buikpijn en hoofdpijn
- Angsten en driftig gedrag
- Geen plezier in spelen
Basisschoolleeftijd - Voedings- en slaapproblemen
(4-12 jaar) - Concentratieproblemen
- Pesten of gepest worden
- Depressieve gevoelend worden afgeweerd en overdekt
met stoer gedrag of opstandigheid
Adolescentie (12-18 - Voedings- en slaapproblemen
jaar) - Afnemende schoolprestaties, verhoogd ziekteverzuim en
spijbelen
- Drank en drugsmisbruik
- Extreem gevoelig voor afwijzing en falen, piekeren
Depressie ontstaat door een wisselwerking van risicofactoren, die wisselwerking wordt
ook wel kwetsbaarheid-stressmodel genoemd. Stres is een grote risicofactor voor een
depressie maar niet iedereen met stress krijgt een depressie, hier is kwetsbaarheid voor
nodig. Eerdere ervaringen kunnen een litteken achterlaten wat mensen overgevoelig
maakt voor het ontwikkelen van een depressie. Die overgevoeligheid kent 3 aspecten:
- Negatieve cognities (gedachten), over zichzelf, de wereld, het verleden en de
toekomst.
- Neerwaartse spiraal, iemand met een depressie gedraagt zich vaak op een manier
die minder complimentjes en meer kritiek uitlokt. Wat de kans vergroot dat hij
depressief blijft of zelfs nog depressiever wordt.
- Piekeren, dit leidt tot het ‘herkauwen’ van negatieve gedachten en versterkt
negatieve cognities
De ernst wordt op vier manieren ingedeeld
14.2 Een emotie is een (aan een specifieke gebeurtenis gekoppelde) meestal korte,
reactie met lichamelijke, gedrags- en gevoelskenmerken. Als de gebeurtenis verdwijnt,
verdwijnt de emotie ook. Een stemming is niet zo sterk aan een gebeurtenis gebonden en
blijft langer bestaan.
De normale emotionele ontwikkeling aan de hand van drie aspecten:
- De ontwikkeling van stemming bij baby’s en jonge kinderen: regulatie en
gehechtheid. Oudere kinderen kunnen vertellen hoe ze zich voelen, baby’s en
kleine kinderen niet, daarvoor kijken we naar hun gedrag. Kinderen leren
spelenderwijs en uitten hun goede stemming d.m.v. goed te slapen, eten en
groeien en door op onderzoek uit te gaan en makkelijk troostbaar te zijn. Factoren
kunnen dit proces in de weg zitten, bijv. als: het kind ongewenst is, te vroeg
geboren is, verslaafd wordt geboren, wordt mishandeld of verwaarloost etc.
- De normale emotionele ontwikkeling van kinderen. Kinderen vanaf 3 jaar gaan
emoties verwoorden zoals: “mama is blij”. In de loop van tijd leren ze ook hun
emoties reguleren en beheersen. Ze gaan begrijpen wanneer je bepaalde emoties
wel en niet mag uitten, de primaire emoties betreffen: vreugde, verbazing, woede,
angst, verdriet en walging. Na 1,5 jaar ontwikkelen zich secundaire of sociale
emoties zoals: schaamte, schuld en verliefdheid. Sociale emoties worden sterk
beïnvloed door culturele opvattingen en normen: wanneer, tegenover wie en op
welke manier mag je ze uiten?
- Sociaal-cognitieve ontwikkeling, kinderen ontwikkelen sociale-cognities: gedachten
en opvattingen over zichzelf en anderen. Vanaf de schoolleeftijd worden meningen
van anderen belangrijker, dit heeft zijn hoogtepunt tijdens de adolescentie.
Adolescenten zijn extreem gevoelig voor de mening van leeftijdsgenoten. Die
invloed is waarschijnlijk nog nooit zo groot geweest als in onze huidige
maatschappij waarin iedereen voortdurend over anderen oordeelt.
Het proces van sociaal-cognitieve ontwikkeling kent drie fasen: zelfbesef,
zelfconcept en zelfevaluatie.
Zelfbesef houdt in dat het kind beseft dat hij bestaat en anders is dan anderen, dit
begint bij lichamelijk zelfbesef: bewustwording van eigen handelen en het effect
daarvan tijdens bijv. spelletjes. Hierna komt zelfherkenning wat inhoudt dat het
kind zichzelf herkent in de spiegel en woordjes gebruikt als ‘ik’ en ‘mijn’.
Zelfconcept houdt in dat peuters over zichzelf kunnen vertellen in het hier en nu,
dit heet de preoperationele fase van de cognitieve ontwikkeling.
Zelfevaluatie, vanaf 2 jaar zoekt het kind erkenning voor hun prestatie,
bijvoorbeeld door aandacht te trekken. Vanaf 3 jaar gaan ze concrete kenmerken
van zichzelf vergelijken met anderen “ik ben langer dan jij”, hierbij komen
negatieve zelfevaluaties zeldzaam voor. Vanaf 7 jaar kan het kind zichzelf volledig
evalueren en over de toekomst nadenken. Vanaf deze leeftijd kunnen langdurige
negatieve zelfevaluaties ontstaan die kenmerkend zijn voor een depressieve
stoornis. Deze noemen we disfunctionele cognitieve schema’s of cognitieve
vertekeningen.
14.3 Stemmingsstoornissen kun je onderscheiden in unipolaire (depressieve) en bipolaire
(manisch-depressieve) stemmingsstoornissen. Unipolair betekend dat een ‘kant’ van de
, stemming verstoord is. Bij depressie de negatieve kant. Bipolair betekend dat beide
kanten achtereenvolgend verstoord kunnen zijn, zowel negatief als positief.
Kinderen uitten hun depressie anders dan volwassenen. Kinderen zijn snel geïrriteerd en
hebben op school en thuis vaak driftaanvallen. Ook zijn ze snel afgeleid en hebben ze
door hun gedrag weinig vrienden. Ze voelen zich waardeloos en hopeloos.
Volgens de DSM-5 duidt de aanwezigheid van minimaal 5 symptomen op een depressieve
stoornis, waarvan minimaal een kernsymptoom: een sombere stemming, verlies van
interesse of plezier. Let op: kinderen en adolescenten hebben vaak een prikkelbare
stemming i.p.v. somber. Andere niet-kernsymptomen zijn bijvoorbeeld:
gewichtsvermindering, slaapstoornissen, verlies van energie, terugkerende gedachten
aan de dood of suïcide. Deze symptomen moeten minimaal twee weken dagelijks
voorkomen, het dagelijkse functioneren bemoeilijken en niet worden veroorzaakt door
medicijnen of middelen.
In de tabel hieronder staan per leeftijdsfase 4 voorbeelden van signalen en symptomen
van een depressie bij kinderen en jongeren. Voor de rest van de signalen en symptomen
zie H14.3.2.
Leeftijdsfase Signalen en symptomen
Babyfase (0-1 jaar) - Voedings- en slaapproblemen
- Achterstand in de lichamelijke of emotionele ontwikkeling
- Frequent en ontroostbaar huilen
- Verlies van interesse en plezier
Peuter- en - Voedings- en slaapproblemen
kleutertijd (1-4 jaar) - Functionele klachten zoals buikpijn en hoofdpijn
- Angsten en driftig gedrag
- Geen plezier in spelen
Basisschoolleeftijd - Voedings- en slaapproblemen
(4-12 jaar) - Concentratieproblemen
- Pesten of gepest worden
- Depressieve gevoelend worden afgeweerd en overdekt
met stoer gedrag of opstandigheid
Adolescentie (12-18 - Voedings- en slaapproblemen
jaar) - Afnemende schoolprestaties, verhoogd ziekteverzuim en
spijbelen
- Drank en drugsmisbruik
- Extreem gevoelig voor afwijzing en falen, piekeren
Depressie ontstaat door een wisselwerking van risicofactoren, die wisselwerking wordt
ook wel kwetsbaarheid-stressmodel genoemd. Stres is een grote risicofactor voor een
depressie maar niet iedereen met stress krijgt een depressie, hier is kwetsbaarheid voor
nodig. Eerdere ervaringen kunnen een litteken achterlaten wat mensen overgevoelig
maakt voor het ontwikkelen van een depressie. Die overgevoeligheid kent 3 aspecten:
- Negatieve cognities (gedachten), over zichzelf, de wereld, het verleden en de
toekomst.
- Neerwaartse spiraal, iemand met een depressie gedraagt zich vaak op een manier
die minder complimentjes en meer kritiek uitlokt. Wat de kans vergroot dat hij
depressief blijft of zelfs nog depressiever wordt.
- Piekeren, dit leidt tot het ‘herkauwen’ van negatieve gedachten en versterkt
negatieve cognities
De ernst wordt op vier manieren ingedeeld
