Sharmeen Van Noten 2024-2025
STRAFRECHT
Inhoudsopgave
1. Begripsbepaling ............................................................................................................................ 5
1.1. Bepaling van het strafrecht ..................................................................................................... 5
1.2. Kenmerken van het strafrecht ................................................................................................. 6
a) Strafrecht is publiek recht........................................................................................................ 6
b) Strafrecht is legaal recht ......................................................................................................... 7
c) Strafrecht is sanctierecht......................................................................................................... 7
1.3. Kernbegrippen van het strafrecht ............................................................................................ 8
2. Inhoud en indeling van het strafrecht ......................................................................................... 9
2.1. Strafrecht van gemeen recht ................................................................................................... 9
a) Het Strafwetboek................................................................................................................... 10
b) Complementaire wetten ........................................................................................................ 10
2.2. Bijzondere strafwetten........................................................................................................... 11
2.3. Toepasselijkheid van strafrecht van gemeen recht op de bijzondere strafwetten ................. 11
1. De strafwet ................................................................................................................................... 13
1.1. Algemene beginselen............................................................................................................ 13
a) Legaliteitsbeginsel................................................................................................................. 13
b) Het karakter van de strafwet: van openbare orde ................................................................. 16
c) De interpretatie van de strafwet ............................................................................................ 16
1.2. De toepasselijkheid van de strafwet in de tijd ....................................................................... 18
a) De geldigheidsduur van de strafwet ...................................................................................... 18
b) De werking van de strafwet in de tijd .................................................................................... 19
1.3. De toepasselijkheid van de strafwet naar de plaats .............................................................. 24
a) Grondbeginselen ................................................................................................................... 24
b) Situering van het misdrijf in de ruimte ................................................................................... 24
c) De territoriale werking van de Belgische strafwet ................................................................. 25
d) De extraterritoriale werking van de Belgische strafwet ......................................................... 26
1.4. De toepasselijkheid van de strafwet naar de personen ........................................................ 29
e) Het gelijkheidsbeginsel ......................................................................................................... 29
f) De persoonlijke immuniteiten ................................................................................................ 30
2. Het misdrijf .................................................................................................................................. 31
2.1. Algemene beginselen............................................................................................................ 31
a) Begripsbepaling .................................................................................................................... 31
b) Legaliteit van de strafbaarstellingen...................................................................................... 32
c) De autonomie van het strafrecht ........................................................................................... 33
d) De bestanddelen van het misdrijf .......................................................................................... 33
2.2. Het materieel bestanddeel van het misdrijf ........................................................................... 35
a) Het vereiste van een uiterlijk waarneembare gedraging ....................................................... 35
b) De omschrijving van het materieel element .......................................................................... 35
1
,Sharmeen Van Noten 2024-2025
c) De handelings-en onthoudingsmisdrijven ............................................................................. 35
d) De handeling door onthouding .............................................................................................. 36
2.3. Het moreel bestanddeel van het misdrijf ............................................................................... 36
a) Algemene begrippen ............................................................................................................. 36
b) De klassieke theorie .............................................................................................................. 37
c) De theorie van Robert Legros ............................................................................................... 41
2.4. De wettelijke indeling van de misdrijven ............................................................................... 42
a) Het beginsel van de 3-ledige indeling ................................................................................... 42
b) Draagwijdte van de regel van artikel 1 Sw. ........................................................................... 43
2.5. Andere classificaties van de misdrijven ................................................................................ 47
a) Classificatie volgens de intrinsieke aard van het misdrijf ...................................................... 47
b) Classificatie volgens de materiële uitvoeringswijze .............................................................. 51
c) Overige classificaties van misdrijven .................................................................................... 54
2.6. Verzwarende omstandigheden ............................................................................................. 56
a) Algemene begrippen ............................................................................................................. 56
b) Kenmerken van de verzwarende omstandigheden ............................................................... 56
c) Gevallen van verzwarende omstandigheden ........................................................................ 58
d) Verzwarende factoren ........................................................................................................... 59
2.7. De strafbare poging............................................................................................................... 60
a) Algemene begrippen ............................................................................................................. 60
b) Bestanddelen van de strafbare poging ................................................................................. 63
c) De ondeugdelijke poging....................................................................................................... 66
d) Bestraffing van de poging ..................................................................................................... 67
2.8. De rechtvaardigingsgronden ................................................................................................. 69
a) Algemene begrippen ............................................................................................................. 69
b) De verschillende rechtvaardigingsgronden ........................................................................... 72
3. De dader ....................................................................................................................................... 78
3.1. Zowel natuurlijke personen als rechtspersonen .................................................................... 78
a) De rechtspersonen ................................................................................................................ 79
b) De misdrijven ........................................................................................................................ 80
c) De natuurlijke persoon .......................................................................................................... 82
d) De straffen ............................................................................................................................. 82
3.2. De strafbare deelneming ....................................................................................................... 83
a) Algemene begrippen ............................................................................................................. 83
b) Algemene voorwaarden v.d. strafbare deelneming ............................................................... 84
c) De wettelijke deelnemingsvormen ........................................................................................ 86
d) Bestraffing van de deelneming.............................................................................................. 90
3.3. De schuldontheffingsgronden ............................................................................................... 92
a) Algemene begrippen ............................................................................................................. 92
b) De verschillende gronden van schuldontheffing ................................................................... 92
3.4. De gronden van niet-toerekeningsvatbaarheid ..................................................................... 96
a) Algemene begrippen ............................................................................................................. 96
b) De verschillende gronden van niet-toerekeningsvatbaarheid ............................................... 97
3.5. De strafuitsluitende verschoningsgronden .......................................................................... 109
1. Algemene beginselen ............................................................................................................... 114
2
,Sharmeen Van Noten 2024-2025
1.1. Begripsbepaling .................................................................................................................. 114
1.2. Functies van de straffen ...................................................................................................... 115
1.3. Kenmerken .......................................................................................................................... 117
2. De straffen ................................................................................................................................. 119
2.1. Indeling................................................................................................................................ 119
2.2. Bespreking van de straffen voor natuurlijke personen ........................................................ 120
2.3. Bespreking van de straffen voor rechtspersonen................................................................ 142
3. Bepaling van de straf ................................................................................................................ 146
3.1. Algemene begrippen ........................................................................................................... 146
3.2. Strafverminderende verschoningsgronden (SVM) .............................................................. 147
3.3. Verzachtende omstandigheden .......................................................................................... 151
3.4. Herhaling ............................................................................................................................. 157
3.5. Samenloop .......................................................................................................................... 164
3.6. Combinatie van de wettelijke regels inzake de bepaling van de straf ................................. 170
4. De modaliteiten van de straffen ............................................................................................... 171
4.1. Algemene begrippen ........................................................................................................... 171
4.2. Opschorting van de uitspraak van de veroordeling ............................................................. 172
4.3. Uitstel van de tenuitvoerlegging van de straffen ................................................................. 175
4.4. Probatie ............................................................................................................................... 177
5. De uitvoering van de straffen .................................................................................................. 179
5.1. Algemene begrippen en evolutie......................................................................................... 179
5.2. Uitvoering van de vrijheidsberovende straffen .................................................................... 181
5.3. Uitvoering vrijheidsberovende straffen – strafuitvoeringsrechter + SURB ...................... 185
5.4. Uitvoering van de straf onder elektronisch toezicht ............................................................ 191
5.5. Uitvoering van de werkstraf................................................................................................. 192
5.6. Uitvoering van de autonome probatiestraf .......................................................................... 193
5.7. Uitvoering van de vermogensstraffen ................................................................................. 194
6. Genade ....................................................................................................................................... 195
6.1. Begrip .................................................................................................................................. 195
6.2. Draagwijdte genaderecht .................................................................................................... 195
6.3. Voorwaarden ....................................................................................................................... 196
6.4. Gevolgen ............................................................................................................................. 196
7. Verjaring van de straf ............................................................................................................... 197
7.1. Begrip .................................................................................................................................. 197
3
,Sharmeen Van Noten 2024-2025
7.2. Verjaringstermijnen ............................................................................................................. 197
7.3. Stuiting van de verjaring...................................................................................................... 198
7.4. Schorsing van de verjaring.................................................................................................. 198
7.5. Gevolgen van de verjaring .................................................................................................. 200
8. Verval van de straffen ............................................................................................................... 200
8.1. Dood van de veroordeelde .................................................................................................. 200
8.2. Herstel in eer en rechten ..................................................................................................... 201
8.3. Uitwissing van veroordelingen ............................................................................................ 204
8.4. Amnestie ............................................................................................................................. 205
9. De burgerlijke gevolgen van het misdrijf ................................................................................ 206
9.1. Teruggave ........................................................................................................................... 206
9.2. Schadevergoeding .............................................................................................................. 207
9.3. Gerechtskosten ................................................................................................................... 207
9.4. Onwaardigheid om te erven ................................................................................................ 208
9.5. Regels die gemeen zijn aan de burgerlijke veroordelingen tot teruggave, SV en
gerechtskosten ................................................................................................................................ 208
4
,Sharmeen Van Noten 2024-2025
H1: INLEIDING TOT DE STUDIE VAN HET STRAFRECHT
1. Begripsbepaling
1.1. Bepaling van het strafrecht
Samenleving = beheerd door rechtsregels, het recht → om afdwingbaar te zijn: sancties nodig!
Verschillende sanctiesystemen:
o Burgerlijk
Vb. toepassing van art. 1382 oud BW
o Administratief
Vb. gemeentelijke administratieve sancties, schorsing of intrekking van vergunning
o Disciplinair: t.a.v. leden van een bepaalde beroepsgroep onderworpen aan
tuchtoverheid
Vb. artsen, advocaten,…
Hechting groot belang bepaalde waarden → handhaving afdwingen a.d.h.v. strafsancties of
straffen
o Rechtsgoederen
Vb. bescherming van de menselijke persoon of eigendommen
o Bijzondere wetten buiten SW beschermen ook een aantal waarden: milieu,
dierenwelzijn, naleving sociale en fiscale verplichtingen,…
o Openbaar karakter van de te beschermen waarden en dus niet belangen van
particuliere personen = verklaring waarom de wetgever straffen gebruikt!
3 kenmerken strafrecht
o Publiek recht
o Legaal recht
o Sanctierecht
Ongeacht politieke, economisch of ideologische grondvesten: elke samenleving heeft
misdrijven en sancties = positief strafrecht → sinds 19e E ook aandacht voor dader
3 kernbegrippen: misdrijf, sanctie en dader
o Dader was eerst een abstract rationeel wezen, pas laat gaan bekijken als een mens
van vlees en bloed en dat die ook moest betrokken worden in het bestraffingsproces.
Zijn persoonlijkheid moest ook in aanmerking genomen worden.
Verschillende definities: geheel v. wetsbepalingen die:
o Strafbare gedraging aangeven / sanctie bepalen, hetzij
straffen/beveiligingsmaatregelen die op daders v. toep. Zijn
o Algemene principes v. bestraffing v. daders
Definitie positief strafrecht
o beoogt handhaving van een aantal waarden in een bepaald land op gegeven ogenblik
o Wat strafrecht beschermt is niet statistisch → varieert in tijd + ruimte
o Elke gemeenschap heeft misdrijven en sancties (dus positief strafrecht)
5
,Sharmeen Van Noten 2024-2025
Die sancties moeten niet per se een gevangenisstraf of geldboete zijn: het concept van het
overtreden van een regel en de daarop volgende sanctie, is gemeenschappelijk aan elke
samenleving = geldend strafrecht: vastgelegd in verdragen, wetten, decreten, ordonnanties
en regelementen
« wijsgerig strafrecht = gericht op onderzoek van rationele en morele funderingen van recht
van de gemeenschap om te straffen + doelstellingen van de straffen + van de eigenschappen
die straffen moeten bezitten om sociale functie te vervullen
o Het vigerende strafrecht, het recht zoals het moet worden toegepast hier en nu
o Je moet weten waarom je straft, wat het doel is van je straf en welke kenmerken je
straf heeft
Onderscheid absolute en relatieve theorieën
o Absolute: er is misdaan en de straf moet volgen
- Punitur, quia peccatum est = er wordt gestraft omdat er gezondigd is
- Schuld aan de gemeenschap die vereffend moet worden, de staat is gerechtigd
te bestraffen omdat het misdrijf is gepleegd
o Relatieve: geëigend middel om misdrijven te voorkomen
- Punitur, ne peccetur = er wordt gestraft opdat er niet meer zou worden
gezondigd
- Er wordt niet gestraft omdat betrokkene het verdient, maar wel omdat het
maatschappelijk nuttig is
o Zij zorgen voor uiteenlopende standpunten over opportuniteitsbeginsel + verjaring
o Absoluut: weinig zeggen over mogelijkheid van het OM om niet te vervolgen wegens
die beide redenen
- Als hij dit weekend met zijn zoon afspreekt en hem plots een klap geeft omdat
hij 15 jaar geleden een snoepje had gegeten terwijl dat niet mocht, dit kan niet
- Dus: om een nuttige straf te kunnen geven moet het binnen deftige termijn
- Absolutisme: “verjaring hoeft allemaal niet”
- Relativisme: “verjaring is wel nodig om de straf nuttig te houden”
o In de praktijk: combinatie van beiden, maar eerder nadruk op relativisme
1.2. Kenmerken van het strafrecht
a) Strafrecht is publiek recht
Verticale rechtsverhouding tussen dader en gemeenschap = wezenlijk deel van strafrecht
o Nu: recht tot straffen van de gemeenschap overgedragen aan staatsorganen (PdK)
- Maar “de staat” is geen noodzakelijk element van de SW → enkel
tussenkomende macht
- Belangrijk: OM vertegenwoordigt de gemeenschap en dus niet de staat
o Indien OH niet tegen strafbaar gedrag opkomt → risico dat de gemeenschap zelf het
recht in eigen handen zal nemen = eigenrichting
- Leidt tot onrust + chaos
- Positief dus dat monopolie om te straffen bij staat ligt!
6
,Sharmeen Van Noten 2024-2025
Horizontale rechtsverhouding tussen dader en slachtoffer ¹ wezenlijk deel van strafrecht
o Geen of geen identificeerbaar slachtoffer → er ontstaat geen (of geen identificeerbare)
horizontale rechtsverhouding door het plegen van het misdrijf
- Vb. bepaalde inbreuken op wetgeving i.v.m. verdovende middelen
- Vb. te snel rijden op de autostrade
- Soms zijn er wel slachtoffers, maar weten ze het niet
o Geen initiatief van het slachtoffer vereist om de strafvordering in te stellen: want wordt
opgestart door OM namens de gemeenschap en niet slachtoffer
- We hebben het slachtoffer niet nodig om de dader te kunnen vervolgen
- Slachtoffer moet geen klacht indienen, aanwezig zijn,… want door het plegen
van een misdrijf is de O.O. geschaad en dus de gemeenschap
- Soms wel rechtstelsels waar de strafprocedure niet in werking kan treden
zonder klacht van het slachtoffer: daar is het strafrecht geen publiek recht, maar
wel een veredelde vorm van privaat recht
- Uitzondering in BE: “klachtmisdrijven”
o Slachtoffer kan deelnemen aan strafprocedure of deze opstarten
- Vb. klacht met BP of rechtstreekse dagvaarding
- MAAR: uitoefening van de SV = prerogatief van het OM
- Slachtoffer staat niet in voor het vorderen van straffen: dat is de taak van publiek
(verticaal) recht
- Slachtoffer kan wel schadevergoeding vragen: privaat (horizontaal) recht
Private verhouding tussen dader en slachtoffer → steeds meer invloed op strafproces
o Daardoor herdenken + versterken positie slachtoffer in die procedure
o Vb. betrekking in procedure van voorwaardelijke invrijheidstelling + uitbreiding van
mogelijkheden tot inzage in strafdossiers van alle belanghebbenden.
o Kritiek: is die privatisering wel wenselijk? → zowel als we kijken van samenleving of
van individueel slachtoffer
b) Strafrecht is legaal recht
Legaliteit van de incriminatie (art. 12, 2de lid GW) en legaliteit van de straf = geen straf kan
worden opgelegd indien deze niet voorafgaand op een gedraging werd gesteld door de
wetgever
o Art. 14 Gw.: geen straf kan worden ingevoerd/toegepast dan krachtens de wet
o Geen toeval dat legaliteitsbeginsel van incriminatie + straf verkankerd onder titel
Belgen en hun rechten = fundamentele waarborg burger tegen willekeur van de OH
Niemand kan worden vervolgd, dan in de gevallen door de wetgever bepaald = grondrecht:
beperking tegen de willekeur
o Nullem crimen sine lege
o Nullem poena sine lege
c) Strafrecht is sanctierecht
Andere rechtstakken kennen ook sancties, maar die hebben andere functie dan strafrechtelijke
sancties (kortweg: straffen)
7
, Sharmeen Van Noten 2024-2025
Vb. privaat recht: particulier belang op voorgrond → schadevergoeding
Strafrecht: publiek belang op voorgrond
o Straffen zijn gekenmerkt door leedtoevoeging, die schuldige dader treft in zijn vrijheid,
vermogen of zijn eer
o Leedtoevoeging = situatie van de dader voor het plegen misdrijf is beter dan zijn situatie
na het ondergaan van de straf = wezen van de straf die daaraan haar repressieve en
preventieve werking ontleent
1.3. Kernbegrippen van het strafrecht
Misdrijven + sancties = traditionele kernbegrippen strafrecht, moderne strafrecht voegde ook
aandacht toe voor dader
Misdrijven: gedragingen waarop de wet een straf stelt
o Eerst enkel in Boek II: openbare orde of veiligheid, personen, eigendommen, veiligheid
van de staat
o Later: afzonderlijke wetten bescherming van nieuwe waarden die reeds in gedrang
waren of dreigden te worden → milieu, sociale zekerheid,…
o Techniek strafbaarstelling verandert
- Vroeger: positieve daden die effectieve schade hebben veroorzaakt werden
strafbaar
Vb. diefstal
- Nu: ook sommige onthoudingen + loutere gevaarzettende gedragingen zijn
misdrijven
Strafrechtelijke sancties = de door de wet vastgestelde reacties op schending van de
strafrechtelijke normen
o Klassieke opvatting: een sanctie is een straf → opleggen van leed (vrijheidsberoving,
aantasting van vermogen, ontzetting uit sommige rechten,..
o Stel je hele vermogen is 100 euro en als je dan 100 euro steelt heb je 200 euro, maar
als je wordt gepakt en wordt veroordeeld tot teruggave van de 100 euro en je krijgt een
boete van 300 euro en 6 maanden gevangenis, dan is je toestand verslechterd na het
ondergaan van de straf. Dit is essentieel om een straf nuttig te maken, want wat houdt
mensen anders tegen om een misdrijf te plegen.
o Nu: beveiligingsmaatregelen (geesteszieken en minderjarigen+ nieuwe straffen
(elektronisch toezicht, werkstraffen, probatiestraffen) + bestraffingsmodaliteiten
(opschorting, uitstel, probatie)
Omissiemisdrijf = onthoudingsmisdrijf
o Strafbaar omdat je iets NIET gedaan hebt = schuldigverzuim of plichtverzuim
o Vb. je kon iemand helpen zonder zelf in gevaar te komen, maar je hebt dat niet gedaan
De dader
o Pas eind 19e E aandacht gekregen van de wetgever (vooral in klassieke leer): meer en
meer individualisering van de sancties in het licht van de persoonlijkheid van de dader
→ zowel op niveau van oplegging (vb. keuze gevangenisstraf en geldboete) als op
niveau van uitvoering (vb. met uitstel)
8
STRAFRECHT
Inhoudsopgave
1. Begripsbepaling ............................................................................................................................ 5
1.1. Bepaling van het strafrecht ..................................................................................................... 5
1.2. Kenmerken van het strafrecht ................................................................................................. 6
a) Strafrecht is publiek recht........................................................................................................ 6
b) Strafrecht is legaal recht ......................................................................................................... 7
c) Strafrecht is sanctierecht......................................................................................................... 7
1.3. Kernbegrippen van het strafrecht ............................................................................................ 8
2. Inhoud en indeling van het strafrecht ......................................................................................... 9
2.1. Strafrecht van gemeen recht ................................................................................................... 9
a) Het Strafwetboek................................................................................................................... 10
b) Complementaire wetten ........................................................................................................ 10
2.2. Bijzondere strafwetten........................................................................................................... 11
2.3. Toepasselijkheid van strafrecht van gemeen recht op de bijzondere strafwetten ................. 11
1. De strafwet ................................................................................................................................... 13
1.1. Algemene beginselen............................................................................................................ 13
a) Legaliteitsbeginsel................................................................................................................. 13
b) Het karakter van de strafwet: van openbare orde ................................................................. 16
c) De interpretatie van de strafwet ............................................................................................ 16
1.2. De toepasselijkheid van de strafwet in de tijd ....................................................................... 18
a) De geldigheidsduur van de strafwet ...................................................................................... 18
b) De werking van de strafwet in de tijd .................................................................................... 19
1.3. De toepasselijkheid van de strafwet naar de plaats .............................................................. 24
a) Grondbeginselen ................................................................................................................... 24
b) Situering van het misdrijf in de ruimte ................................................................................... 24
c) De territoriale werking van de Belgische strafwet ................................................................. 25
d) De extraterritoriale werking van de Belgische strafwet ......................................................... 26
1.4. De toepasselijkheid van de strafwet naar de personen ........................................................ 29
e) Het gelijkheidsbeginsel ......................................................................................................... 29
f) De persoonlijke immuniteiten ................................................................................................ 30
2. Het misdrijf .................................................................................................................................. 31
2.1. Algemene beginselen............................................................................................................ 31
a) Begripsbepaling .................................................................................................................... 31
b) Legaliteit van de strafbaarstellingen...................................................................................... 32
c) De autonomie van het strafrecht ........................................................................................... 33
d) De bestanddelen van het misdrijf .......................................................................................... 33
2.2. Het materieel bestanddeel van het misdrijf ........................................................................... 35
a) Het vereiste van een uiterlijk waarneembare gedraging ....................................................... 35
b) De omschrijving van het materieel element .......................................................................... 35
1
,Sharmeen Van Noten 2024-2025
c) De handelings-en onthoudingsmisdrijven ............................................................................. 35
d) De handeling door onthouding .............................................................................................. 36
2.3. Het moreel bestanddeel van het misdrijf ............................................................................... 36
a) Algemene begrippen ............................................................................................................. 36
b) De klassieke theorie .............................................................................................................. 37
c) De theorie van Robert Legros ............................................................................................... 41
2.4. De wettelijke indeling van de misdrijven ............................................................................... 42
a) Het beginsel van de 3-ledige indeling ................................................................................... 42
b) Draagwijdte van de regel van artikel 1 Sw. ........................................................................... 43
2.5. Andere classificaties van de misdrijven ................................................................................ 47
a) Classificatie volgens de intrinsieke aard van het misdrijf ...................................................... 47
b) Classificatie volgens de materiële uitvoeringswijze .............................................................. 51
c) Overige classificaties van misdrijven .................................................................................... 54
2.6. Verzwarende omstandigheden ............................................................................................. 56
a) Algemene begrippen ............................................................................................................. 56
b) Kenmerken van de verzwarende omstandigheden ............................................................... 56
c) Gevallen van verzwarende omstandigheden ........................................................................ 58
d) Verzwarende factoren ........................................................................................................... 59
2.7. De strafbare poging............................................................................................................... 60
a) Algemene begrippen ............................................................................................................. 60
b) Bestanddelen van de strafbare poging ................................................................................. 63
c) De ondeugdelijke poging....................................................................................................... 66
d) Bestraffing van de poging ..................................................................................................... 67
2.8. De rechtvaardigingsgronden ................................................................................................. 69
a) Algemene begrippen ............................................................................................................. 69
b) De verschillende rechtvaardigingsgronden ........................................................................... 72
3. De dader ....................................................................................................................................... 78
3.1. Zowel natuurlijke personen als rechtspersonen .................................................................... 78
a) De rechtspersonen ................................................................................................................ 79
b) De misdrijven ........................................................................................................................ 80
c) De natuurlijke persoon .......................................................................................................... 82
d) De straffen ............................................................................................................................. 82
3.2. De strafbare deelneming ....................................................................................................... 83
a) Algemene begrippen ............................................................................................................. 83
b) Algemene voorwaarden v.d. strafbare deelneming ............................................................... 84
c) De wettelijke deelnemingsvormen ........................................................................................ 86
d) Bestraffing van de deelneming.............................................................................................. 90
3.3. De schuldontheffingsgronden ............................................................................................... 92
a) Algemene begrippen ............................................................................................................. 92
b) De verschillende gronden van schuldontheffing ................................................................... 92
3.4. De gronden van niet-toerekeningsvatbaarheid ..................................................................... 96
a) Algemene begrippen ............................................................................................................. 96
b) De verschillende gronden van niet-toerekeningsvatbaarheid ............................................... 97
3.5. De strafuitsluitende verschoningsgronden .......................................................................... 109
1. Algemene beginselen ............................................................................................................... 114
2
,Sharmeen Van Noten 2024-2025
1.1. Begripsbepaling .................................................................................................................. 114
1.2. Functies van de straffen ...................................................................................................... 115
1.3. Kenmerken .......................................................................................................................... 117
2. De straffen ................................................................................................................................. 119
2.1. Indeling................................................................................................................................ 119
2.2. Bespreking van de straffen voor natuurlijke personen ........................................................ 120
2.3. Bespreking van de straffen voor rechtspersonen................................................................ 142
3. Bepaling van de straf ................................................................................................................ 146
3.1. Algemene begrippen ........................................................................................................... 146
3.2. Strafverminderende verschoningsgronden (SVM) .............................................................. 147
3.3. Verzachtende omstandigheden .......................................................................................... 151
3.4. Herhaling ............................................................................................................................. 157
3.5. Samenloop .......................................................................................................................... 164
3.6. Combinatie van de wettelijke regels inzake de bepaling van de straf ................................. 170
4. De modaliteiten van de straffen ............................................................................................... 171
4.1. Algemene begrippen ........................................................................................................... 171
4.2. Opschorting van de uitspraak van de veroordeling ............................................................. 172
4.3. Uitstel van de tenuitvoerlegging van de straffen ................................................................. 175
4.4. Probatie ............................................................................................................................... 177
5. De uitvoering van de straffen .................................................................................................. 179
5.1. Algemene begrippen en evolutie......................................................................................... 179
5.2. Uitvoering van de vrijheidsberovende straffen .................................................................... 181
5.3. Uitvoering vrijheidsberovende straffen – strafuitvoeringsrechter + SURB ...................... 185
5.4. Uitvoering van de straf onder elektronisch toezicht ............................................................ 191
5.5. Uitvoering van de werkstraf................................................................................................. 192
5.6. Uitvoering van de autonome probatiestraf .......................................................................... 193
5.7. Uitvoering van de vermogensstraffen ................................................................................. 194
6. Genade ....................................................................................................................................... 195
6.1. Begrip .................................................................................................................................. 195
6.2. Draagwijdte genaderecht .................................................................................................... 195
6.3. Voorwaarden ....................................................................................................................... 196
6.4. Gevolgen ............................................................................................................................. 196
7. Verjaring van de straf ............................................................................................................... 197
7.1. Begrip .................................................................................................................................. 197
3
,Sharmeen Van Noten 2024-2025
7.2. Verjaringstermijnen ............................................................................................................. 197
7.3. Stuiting van de verjaring...................................................................................................... 198
7.4. Schorsing van de verjaring.................................................................................................. 198
7.5. Gevolgen van de verjaring .................................................................................................. 200
8. Verval van de straffen ............................................................................................................... 200
8.1. Dood van de veroordeelde .................................................................................................. 200
8.2. Herstel in eer en rechten ..................................................................................................... 201
8.3. Uitwissing van veroordelingen ............................................................................................ 204
8.4. Amnestie ............................................................................................................................. 205
9. De burgerlijke gevolgen van het misdrijf ................................................................................ 206
9.1. Teruggave ........................................................................................................................... 206
9.2. Schadevergoeding .............................................................................................................. 207
9.3. Gerechtskosten ................................................................................................................... 207
9.4. Onwaardigheid om te erven ................................................................................................ 208
9.5. Regels die gemeen zijn aan de burgerlijke veroordelingen tot teruggave, SV en
gerechtskosten ................................................................................................................................ 208
4
,Sharmeen Van Noten 2024-2025
H1: INLEIDING TOT DE STUDIE VAN HET STRAFRECHT
1. Begripsbepaling
1.1. Bepaling van het strafrecht
Samenleving = beheerd door rechtsregels, het recht → om afdwingbaar te zijn: sancties nodig!
Verschillende sanctiesystemen:
o Burgerlijk
Vb. toepassing van art. 1382 oud BW
o Administratief
Vb. gemeentelijke administratieve sancties, schorsing of intrekking van vergunning
o Disciplinair: t.a.v. leden van een bepaalde beroepsgroep onderworpen aan
tuchtoverheid
Vb. artsen, advocaten,…
Hechting groot belang bepaalde waarden → handhaving afdwingen a.d.h.v. strafsancties of
straffen
o Rechtsgoederen
Vb. bescherming van de menselijke persoon of eigendommen
o Bijzondere wetten buiten SW beschermen ook een aantal waarden: milieu,
dierenwelzijn, naleving sociale en fiscale verplichtingen,…
o Openbaar karakter van de te beschermen waarden en dus niet belangen van
particuliere personen = verklaring waarom de wetgever straffen gebruikt!
3 kenmerken strafrecht
o Publiek recht
o Legaal recht
o Sanctierecht
Ongeacht politieke, economisch of ideologische grondvesten: elke samenleving heeft
misdrijven en sancties = positief strafrecht → sinds 19e E ook aandacht voor dader
3 kernbegrippen: misdrijf, sanctie en dader
o Dader was eerst een abstract rationeel wezen, pas laat gaan bekijken als een mens
van vlees en bloed en dat die ook moest betrokken worden in het bestraffingsproces.
Zijn persoonlijkheid moest ook in aanmerking genomen worden.
Verschillende definities: geheel v. wetsbepalingen die:
o Strafbare gedraging aangeven / sanctie bepalen, hetzij
straffen/beveiligingsmaatregelen die op daders v. toep. Zijn
o Algemene principes v. bestraffing v. daders
Definitie positief strafrecht
o beoogt handhaving van een aantal waarden in een bepaald land op gegeven ogenblik
o Wat strafrecht beschermt is niet statistisch → varieert in tijd + ruimte
o Elke gemeenschap heeft misdrijven en sancties (dus positief strafrecht)
5
,Sharmeen Van Noten 2024-2025
Die sancties moeten niet per se een gevangenisstraf of geldboete zijn: het concept van het
overtreden van een regel en de daarop volgende sanctie, is gemeenschappelijk aan elke
samenleving = geldend strafrecht: vastgelegd in verdragen, wetten, decreten, ordonnanties
en regelementen
« wijsgerig strafrecht = gericht op onderzoek van rationele en morele funderingen van recht
van de gemeenschap om te straffen + doelstellingen van de straffen + van de eigenschappen
die straffen moeten bezitten om sociale functie te vervullen
o Het vigerende strafrecht, het recht zoals het moet worden toegepast hier en nu
o Je moet weten waarom je straft, wat het doel is van je straf en welke kenmerken je
straf heeft
Onderscheid absolute en relatieve theorieën
o Absolute: er is misdaan en de straf moet volgen
- Punitur, quia peccatum est = er wordt gestraft omdat er gezondigd is
- Schuld aan de gemeenschap die vereffend moet worden, de staat is gerechtigd
te bestraffen omdat het misdrijf is gepleegd
o Relatieve: geëigend middel om misdrijven te voorkomen
- Punitur, ne peccetur = er wordt gestraft opdat er niet meer zou worden
gezondigd
- Er wordt niet gestraft omdat betrokkene het verdient, maar wel omdat het
maatschappelijk nuttig is
o Zij zorgen voor uiteenlopende standpunten over opportuniteitsbeginsel + verjaring
o Absoluut: weinig zeggen over mogelijkheid van het OM om niet te vervolgen wegens
die beide redenen
- Als hij dit weekend met zijn zoon afspreekt en hem plots een klap geeft omdat
hij 15 jaar geleden een snoepje had gegeten terwijl dat niet mocht, dit kan niet
- Dus: om een nuttige straf te kunnen geven moet het binnen deftige termijn
- Absolutisme: “verjaring hoeft allemaal niet”
- Relativisme: “verjaring is wel nodig om de straf nuttig te houden”
o In de praktijk: combinatie van beiden, maar eerder nadruk op relativisme
1.2. Kenmerken van het strafrecht
a) Strafrecht is publiek recht
Verticale rechtsverhouding tussen dader en gemeenschap = wezenlijk deel van strafrecht
o Nu: recht tot straffen van de gemeenschap overgedragen aan staatsorganen (PdK)
- Maar “de staat” is geen noodzakelijk element van de SW → enkel
tussenkomende macht
- Belangrijk: OM vertegenwoordigt de gemeenschap en dus niet de staat
o Indien OH niet tegen strafbaar gedrag opkomt → risico dat de gemeenschap zelf het
recht in eigen handen zal nemen = eigenrichting
- Leidt tot onrust + chaos
- Positief dus dat monopolie om te straffen bij staat ligt!
6
,Sharmeen Van Noten 2024-2025
Horizontale rechtsverhouding tussen dader en slachtoffer ¹ wezenlijk deel van strafrecht
o Geen of geen identificeerbaar slachtoffer → er ontstaat geen (of geen identificeerbare)
horizontale rechtsverhouding door het plegen van het misdrijf
- Vb. bepaalde inbreuken op wetgeving i.v.m. verdovende middelen
- Vb. te snel rijden op de autostrade
- Soms zijn er wel slachtoffers, maar weten ze het niet
o Geen initiatief van het slachtoffer vereist om de strafvordering in te stellen: want wordt
opgestart door OM namens de gemeenschap en niet slachtoffer
- We hebben het slachtoffer niet nodig om de dader te kunnen vervolgen
- Slachtoffer moet geen klacht indienen, aanwezig zijn,… want door het plegen
van een misdrijf is de O.O. geschaad en dus de gemeenschap
- Soms wel rechtstelsels waar de strafprocedure niet in werking kan treden
zonder klacht van het slachtoffer: daar is het strafrecht geen publiek recht, maar
wel een veredelde vorm van privaat recht
- Uitzondering in BE: “klachtmisdrijven”
o Slachtoffer kan deelnemen aan strafprocedure of deze opstarten
- Vb. klacht met BP of rechtstreekse dagvaarding
- MAAR: uitoefening van de SV = prerogatief van het OM
- Slachtoffer staat niet in voor het vorderen van straffen: dat is de taak van publiek
(verticaal) recht
- Slachtoffer kan wel schadevergoeding vragen: privaat (horizontaal) recht
Private verhouding tussen dader en slachtoffer → steeds meer invloed op strafproces
o Daardoor herdenken + versterken positie slachtoffer in die procedure
o Vb. betrekking in procedure van voorwaardelijke invrijheidstelling + uitbreiding van
mogelijkheden tot inzage in strafdossiers van alle belanghebbenden.
o Kritiek: is die privatisering wel wenselijk? → zowel als we kijken van samenleving of
van individueel slachtoffer
b) Strafrecht is legaal recht
Legaliteit van de incriminatie (art. 12, 2de lid GW) en legaliteit van de straf = geen straf kan
worden opgelegd indien deze niet voorafgaand op een gedraging werd gesteld door de
wetgever
o Art. 14 Gw.: geen straf kan worden ingevoerd/toegepast dan krachtens de wet
o Geen toeval dat legaliteitsbeginsel van incriminatie + straf verkankerd onder titel
Belgen en hun rechten = fundamentele waarborg burger tegen willekeur van de OH
Niemand kan worden vervolgd, dan in de gevallen door de wetgever bepaald = grondrecht:
beperking tegen de willekeur
o Nullem crimen sine lege
o Nullem poena sine lege
c) Strafrecht is sanctierecht
Andere rechtstakken kennen ook sancties, maar die hebben andere functie dan strafrechtelijke
sancties (kortweg: straffen)
7
, Sharmeen Van Noten 2024-2025
Vb. privaat recht: particulier belang op voorgrond → schadevergoeding
Strafrecht: publiek belang op voorgrond
o Straffen zijn gekenmerkt door leedtoevoeging, die schuldige dader treft in zijn vrijheid,
vermogen of zijn eer
o Leedtoevoeging = situatie van de dader voor het plegen misdrijf is beter dan zijn situatie
na het ondergaan van de straf = wezen van de straf die daaraan haar repressieve en
preventieve werking ontleent
1.3. Kernbegrippen van het strafrecht
Misdrijven + sancties = traditionele kernbegrippen strafrecht, moderne strafrecht voegde ook
aandacht toe voor dader
Misdrijven: gedragingen waarop de wet een straf stelt
o Eerst enkel in Boek II: openbare orde of veiligheid, personen, eigendommen, veiligheid
van de staat
o Later: afzonderlijke wetten bescherming van nieuwe waarden die reeds in gedrang
waren of dreigden te worden → milieu, sociale zekerheid,…
o Techniek strafbaarstelling verandert
- Vroeger: positieve daden die effectieve schade hebben veroorzaakt werden
strafbaar
Vb. diefstal
- Nu: ook sommige onthoudingen + loutere gevaarzettende gedragingen zijn
misdrijven
Strafrechtelijke sancties = de door de wet vastgestelde reacties op schending van de
strafrechtelijke normen
o Klassieke opvatting: een sanctie is een straf → opleggen van leed (vrijheidsberoving,
aantasting van vermogen, ontzetting uit sommige rechten,..
o Stel je hele vermogen is 100 euro en als je dan 100 euro steelt heb je 200 euro, maar
als je wordt gepakt en wordt veroordeeld tot teruggave van de 100 euro en je krijgt een
boete van 300 euro en 6 maanden gevangenis, dan is je toestand verslechterd na het
ondergaan van de straf. Dit is essentieel om een straf nuttig te maken, want wat houdt
mensen anders tegen om een misdrijf te plegen.
o Nu: beveiligingsmaatregelen (geesteszieken en minderjarigen+ nieuwe straffen
(elektronisch toezicht, werkstraffen, probatiestraffen) + bestraffingsmodaliteiten
(opschorting, uitstel, probatie)
Omissiemisdrijf = onthoudingsmisdrijf
o Strafbaar omdat je iets NIET gedaan hebt = schuldigverzuim of plichtverzuim
o Vb. je kon iemand helpen zonder zelf in gevaar te komen, maar je hebt dat niet gedaan
De dader
o Pas eind 19e E aandacht gekregen van de wetgever (vooral in klassieke leer): meer en
meer individualisering van de sancties in het licht van de persoonlijkheid van de dader
→ zowel op niveau van oplegging (vb. keuze gevangenisstraf en geldboete) als op
niveau van uitvoering (vb. met uitstel)
8
