GERECHTELIJKE GENEESKUNDE EN
CRIMINALISTIEK (4 SP)
HOOFDSTUK 1: INLEIDING
FORENSISCHE WETENSCHAPPEN
“Geheel van alle wetenschappen en techonologische disciplines die kunnen worden aangewend ter opheldering van gerezen rechtsvragen”
Binnen de forensische wetenschappen wordt gedaan aan objectieve waarheidsbevinding:
• Opheldering van feiten: ‘Hoe hebben de feiten zich afgespeeld?’
o Door een unieke gebeurtenis te reconstrueren op basis van wetenschappelijk onderbouwd onderzoek
o WAT? – WAAR? – WAARMEE? – WANNEER? – WIE?
▪ WAAROM? Hoort bij criminologie en niet bij criminalistiek, is een vraag voor criminologen
• Materiële bewijsvoering
o Uitwisselingsprincipe van Locard
• Materiële bewijsvoering volgens principe van Locard
• “Elk contact laat sporen achter” (want iedereen verliest constant microsporen)
• Als dader in contact komt met slachtoffer -> sporenoverdracht van dader naar slachtoffer EN van slachtoffer naar dader EN ook
voorwerpen gebruikt tussen dader en slachtoffer laten sporen achtern en neme sporen op
• Als je onderzoek wil doen anar dader/slachtoffer -> moet je gaan zoeken op de crime scene (= bron van microsporen van
dader/slachtoffer)
• Overal is physical evidence te vinden
• Criminalistiek: sporenonderzoek
o Tak van de forensische wetenschappen die zich richt op het identificeren, verzamelen, analyseren en interpreteren van
fysiek bewijst (physical evidence)
▪ Wat je analyseert hangt af van welke vraag je wilt beantwoorden
▪ Elke wetenschap kan je forensisch inzetten; bv. forensische accountancy: was er fraude in de administratie
o Vormen van natuurkundig, scheikundig en technisch onderzoek
o ≠ Criminologie: onderzoek van de oorzaken, gevolgen en preventie van crimineel gedrag
Natuurwetenschappen: Gedragswetenschappen:
• Ingenieurswetenschappen • Psychologie
• (Bio)Medische wetenschappen • Sociologie
• … • …
• = Specifieke kennis en kunde nodig
• Onderzoeksgebieden:
• Accountancy • Digitale forensica: digitale • Odontologie: tanden
• Antropologie sporen achterhalen onderzoek
• Archeologie DNA-analyse • Pathologie: microscopisch
• Ballistiek: wapensonderzoek • Documentanalyse onderzoek (ziekteleer),
• Beeldanalyse • Entomologie: insecten onderd. geneeskunde
• Biometrie onderzoek • Psychiatrie
• Bloedspatpatroonanalyse • Geneeskunde • Toxicologie
1
, • Botanie: plantkunde • Glas-en verfonderzoek • Verzel- en textielonderzoek
• Brand • Grafologie: onderzoek • Verkeer/transport
• Chemie geschrift • Werktuigsporenonderzoek
• Dactyloscopie: • Haaronderzoek • …
vingerafdrukken onderzoek • Materiaalkunde: ingenieus
onderzoeken
materiaalstukken
• Voorbeeld botanie/plantkunde: verpakt slachtoffer, mss blad van boom/stuifmeel als microspoor op slachtoffer gevonden:
aankopingspunt met plaats vanwaar het slachtoffer komt
• Voorbeeld entomologie: gebruiken om het tijdstip van overlijden te achterhalen
• Grafologie hangt samen met documentenanalyse
• Voorbeeld odontologie: bij bijtlesel of voor de identificaie van een persoon
Lijstje niet vanbuiten kennen/opsommen MAAR weten wat alles ong. betekent
FORENSISCHE GENEESKUNDE
Antistius:
• 23 letsels door dolksteken (o.a. aangezicht en lies)
• 1 dodelijke steek in de borstkas onder de linker arm tot aan het hart
• Hemothorax: bloedophoping in de pleuraholte (ruimte tussen longen en borstwand) die ademhalingsproblemen geeft en vaak
drainage vereist
Moord op Caesar. Arts Antisius had 23 letsels gevonden op het lichaam van Caesar en maar één dodelijke steek in de borstkast (hemothorax).
Dit is één van de eerste echte bevindingen van een wetsarts (revolutionair voor die tijd, autopsieën werden toen niet gedaan om oorzaak van de
dood te achterhalen). ‘Forensisch’ komt van het ‘forum romanum’ omdat daar veel aan rechtspraak werd gedaan.
Term ‘forensisch’ bevat het openbaar element van de rechtspraak, de term ‘gerechtelijk’ bevat dat niet -> daarom beter in deze context de
term ‘forensische geneeskunde’ gebruiken
DEFINITIES
~ Gerechtelijke geneeskunde
“Gerechtelijke geneeskunde is de studie van alle problemen die zich bij de rechtspleging kunnen voordoen, en slechts met deskundige hulp van
een arst kunnen opgelost worden” (H.F. Roll)
“Truth or the nearest reasonable approach tot it that is possible from what is observed, is the sole aim” (B. Knight)
Het medisch specialisme waar specifieke medische kennis en kunde wordt aangewend voor waarheidsbevinding
~ openbaar (maar geheim onderzoek)
UITOEFENING
NEDERLAND:
• Forensisch patholoog ≠ Forensisch arts
• Splitsing tussen uitwendige lijkschouwing ter plaatse (forensisch arts) en autopsie (forensisch patholoog)
BELGIË:
• Sinds 2002: opleiding arts-specialist in de gerechtelijke geneeskunde (5 jaar): combineert deze twee functies, de kennis van
patholoog en arts moeten samen in verband gebracht worden, op dit vlak heeft België een beter systeem dan Nederland
o Master in de specialistische Geneeskunde (180 stp)
o 1,5 jaar Pathologische ontleedkunde
o 3,5 jaar Gerechtelijke geneeskunde
o 60 stp. Expertisegeneeskunde
• Erkenning door FOD Volksgezondheid en FOD Justitie
2
,TAAKOMSCHRIJVING
• Forensische pathologie (postmortaal onderzoek)
o Onderzoek van de death scene
o Uitwendige lijkschouwing
o Autopsie: medisch onderzoek van lichaam na overlijden om de doodsoorzaak vast te stellen
• Forensische kliniek
o Forensisch medisch onderzoek slachtoffers en daders
o Evaluatie menselijke schade
o Medische rijgeschiktheidsonderzoeken
• Medische expertises:
o Studie medische dossiers
o Beoordelen medisch handelen
o Adviesverlening (bv. wedersamenstellingen: terug naar de plaats delict gaan en vragen aan het slachtoffer/getuigen om
terug alles te tonen wat die dag gebeurd is)
Wanneer handig om medisch dossier te bestuderen:
Casus van slechtgelopen tinderdate: bij toxicologisch onderzoek van een dode vrouw, een promillage gevonden van 4 promille en intoxicatie
met slaapmedicatie. Dit zou de doodsoorzaak kunnen zijn maar de vrouw was duidelijk gestranguleert. 2 weken voor de tinderdate was ze al
bij spoed opgenomen met nog hogere promille en intoxicatie met slaapmedicatie. Ze was dus al verslaafd aan slaapmedicatie.
FORENSISCHE BIOMEDISCHE WETENSCHAPPEN
• Forensische geneeskunde
o -- Arts-specialisten in de gerechtelijke geneeskunde
• Forensische genetica en biologisch sporenonderzoek
• Forensische toxicologie
• Forensische odontologie (tandonderzoek)
• Forensische antropologie
FORENSISCHE PSYCHIATRIE
Beoefend door psychiaters
Geen exacte wetenschap, er moet meer evidence based gewerkt orden
• Evaluatie geestelijke gezondheid (daders en slachtoffers)
• Psychische schadebepaling
o Bv. vaak PTSS
• Evaluatie toerekeningsvatbaarheid: België = ‘alles of niets’
o Heel slecht, in NL veel beter want ze werken daar met graden van toerekeningsvatbaarheid
o Art. 71 Sw: Er is geen misdrijf wanneer de beschuldigde of de beklaagde op het tijdstip van de feiten leed aan een
geestesstoornis die zijn oordeelsvermogen of de controle over zijn daden heeft tenietgedaan, of wanneer hij gedwongen
werd door een macht die hij niet heeft kunnen weerstaan. ‘krankzinnigheid’
• Behandeling psychiatrische delinquenten met oog op re-integratie
o Bv. therapeutisch traject voor pedofielen
• Risicotaxatie: wat is de kans op recidive en gevaar voor de samenleving?
• Gedwongen opname (‘collocatie’)
o Wet 26/06/1990 betreffende de bescherming v/d persoon v/d geestesziekte: psychiatrische observatie/ psychiatrisch
verblijft, als er aan 3 voorwaarden voldaan is kan de rechter iemand tegen zijn wil opnemen:
o Beschermende maatregelen:
▪ Psychiatrische observatie (max. 40 d)
▪ Psychiatrisch verblijf (max. 2j)
o Voorwaarden:
1. Psychiatrische aandoening
2. Ernstig gevaar voor zichzelf of voor anderen in de omgeving
3. Enige mogelijkheid (bv. weigering behandeling)
o Noodzaak van psychiater en rechterlijke beslissing (vrederechter)
o Spoedprocedure in geval van hoogdringendheid (via Procureur des Koning)
3
, ▪ Bij spoedprocedure (bv. als de vrederechter niet werkt) kan elke arts deze beslissing nemen als er voldaan wordt
aan de 3 voorwaarden
FORENSISCH MEDISCHE INSTITUTEN
Professionalisering door institutionalisering: forensische medici samen laten werken in een instituut (doel)
1) Betrouwbare bewijs- en waarheidsvorming tot voor de rechter (chain-of-custody)
2) Het terugdringen van een dark number
3) Permanente beschikbaarheid van arts-specialisten
4) Kwaliteitsvolle dienstverlening en aandacht voor slachtofferbejegening
-> Basisfinanciering + prestatie per act.
Erkenningsvoorwaarden:
• Georganiserrde 24/7 wachtregeling; samenwerkingsprotocool met 1 of meerdere Parketten
• Kwaliteitssysteem met BELAC-accreditatie voor forensisch autopsies
• Beschikken over de geschikte infrastructuur voor uitvoering autopsies (incl. bewaring biologische stalen) en waardig afscheid nemen
• Gestructureerde samenwerking met radiologie en labo’s voor forensische toxicologie, postmortale biochemie en microbiologie
• Erkende stagedienst voor opleiding arts-assistenten in de gerechtelijke geneeskunde
• Structureel betrokken bij slachtofferbejegening
• Samenwerken met andere in de zaak aangestelde deskundigen
• Opleiden via lessen van artsen en andere zorgverleners, slachtofferbejegenaars, politie en magistraten
• Jaarlijks uitvoeren van minstens 250 uitwendige lijkschouwingen en 75 autopsies
sep 2023: oprichting 1ste Forensisch Medisch Instituut (UZ Leuven)
jan 2024: Oprischitng 2de Forensisch Medisch Instituut (CUSL Brussel)
4
CRIMINALISTIEK (4 SP)
HOOFDSTUK 1: INLEIDING
FORENSISCHE WETENSCHAPPEN
“Geheel van alle wetenschappen en techonologische disciplines die kunnen worden aangewend ter opheldering van gerezen rechtsvragen”
Binnen de forensische wetenschappen wordt gedaan aan objectieve waarheidsbevinding:
• Opheldering van feiten: ‘Hoe hebben de feiten zich afgespeeld?’
o Door een unieke gebeurtenis te reconstrueren op basis van wetenschappelijk onderbouwd onderzoek
o WAT? – WAAR? – WAARMEE? – WANNEER? – WIE?
▪ WAAROM? Hoort bij criminologie en niet bij criminalistiek, is een vraag voor criminologen
• Materiële bewijsvoering
o Uitwisselingsprincipe van Locard
• Materiële bewijsvoering volgens principe van Locard
• “Elk contact laat sporen achter” (want iedereen verliest constant microsporen)
• Als dader in contact komt met slachtoffer -> sporenoverdracht van dader naar slachtoffer EN van slachtoffer naar dader EN ook
voorwerpen gebruikt tussen dader en slachtoffer laten sporen achtern en neme sporen op
• Als je onderzoek wil doen anar dader/slachtoffer -> moet je gaan zoeken op de crime scene (= bron van microsporen van
dader/slachtoffer)
• Overal is physical evidence te vinden
• Criminalistiek: sporenonderzoek
o Tak van de forensische wetenschappen die zich richt op het identificeren, verzamelen, analyseren en interpreteren van
fysiek bewijst (physical evidence)
▪ Wat je analyseert hangt af van welke vraag je wilt beantwoorden
▪ Elke wetenschap kan je forensisch inzetten; bv. forensische accountancy: was er fraude in de administratie
o Vormen van natuurkundig, scheikundig en technisch onderzoek
o ≠ Criminologie: onderzoek van de oorzaken, gevolgen en preventie van crimineel gedrag
Natuurwetenschappen: Gedragswetenschappen:
• Ingenieurswetenschappen • Psychologie
• (Bio)Medische wetenschappen • Sociologie
• … • …
• = Specifieke kennis en kunde nodig
• Onderzoeksgebieden:
• Accountancy • Digitale forensica: digitale • Odontologie: tanden
• Antropologie sporen achterhalen onderzoek
• Archeologie DNA-analyse • Pathologie: microscopisch
• Ballistiek: wapensonderzoek • Documentanalyse onderzoek (ziekteleer),
• Beeldanalyse • Entomologie: insecten onderd. geneeskunde
• Biometrie onderzoek • Psychiatrie
• Bloedspatpatroonanalyse • Geneeskunde • Toxicologie
1
, • Botanie: plantkunde • Glas-en verfonderzoek • Verzel- en textielonderzoek
• Brand • Grafologie: onderzoek • Verkeer/transport
• Chemie geschrift • Werktuigsporenonderzoek
• Dactyloscopie: • Haaronderzoek • …
vingerafdrukken onderzoek • Materiaalkunde: ingenieus
onderzoeken
materiaalstukken
• Voorbeeld botanie/plantkunde: verpakt slachtoffer, mss blad van boom/stuifmeel als microspoor op slachtoffer gevonden:
aankopingspunt met plaats vanwaar het slachtoffer komt
• Voorbeeld entomologie: gebruiken om het tijdstip van overlijden te achterhalen
• Grafologie hangt samen met documentenanalyse
• Voorbeeld odontologie: bij bijtlesel of voor de identificaie van een persoon
Lijstje niet vanbuiten kennen/opsommen MAAR weten wat alles ong. betekent
FORENSISCHE GENEESKUNDE
Antistius:
• 23 letsels door dolksteken (o.a. aangezicht en lies)
• 1 dodelijke steek in de borstkas onder de linker arm tot aan het hart
• Hemothorax: bloedophoping in de pleuraholte (ruimte tussen longen en borstwand) die ademhalingsproblemen geeft en vaak
drainage vereist
Moord op Caesar. Arts Antisius had 23 letsels gevonden op het lichaam van Caesar en maar één dodelijke steek in de borstkast (hemothorax).
Dit is één van de eerste echte bevindingen van een wetsarts (revolutionair voor die tijd, autopsieën werden toen niet gedaan om oorzaak van de
dood te achterhalen). ‘Forensisch’ komt van het ‘forum romanum’ omdat daar veel aan rechtspraak werd gedaan.
Term ‘forensisch’ bevat het openbaar element van de rechtspraak, de term ‘gerechtelijk’ bevat dat niet -> daarom beter in deze context de
term ‘forensische geneeskunde’ gebruiken
DEFINITIES
~ Gerechtelijke geneeskunde
“Gerechtelijke geneeskunde is de studie van alle problemen die zich bij de rechtspleging kunnen voordoen, en slechts met deskundige hulp van
een arst kunnen opgelost worden” (H.F. Roll)
“Truth or the nearest reasonable approach tot it that is possible from what is observed, is the sole aim” (B. Knight)
Het medisch specialisme waar specifieke medische kennis en kunde wordt aangewend voor waarheidsbevinding
~ openbaar (maar geheim onderzoek)
UITOEFENING
NEDERLAND:
• Forensisch patholoog ≠ Forensisch arts
• Splitsing tussen uitwendige lijkschouwing ter plaatse (forensisch arts) en autopsie (forensisch patholoog)
BELGIË:
• Sinds 2002: opleiding arts-specialist in de gerechtelijke geneeskunde (5 jaar): combineert deze twee functies, de kennis van
patholoog en arts moeten samen in verband gebracht worden, op dit vlak heeft België een beter systeem dan Nederland
o Master in de specialistische Geneeskunde (180 stp)
o 1,5 jaar Pathologische ontleedkunde
o 3,5 jaar Gerechtelijke geneeskunde
o 60 stp. Expertisegeneeskunde
• Erkenning door FOD Volksgezondheid en FOD Justitie
2
,TAAKOMSCHRIJVING
• Forensische pathologie (postmortaal onderzoek)
o Onderzoek van de death scene
o Uitwendige lijkschouwing
o Autopsie: medisch onderzoek van lichaam na overlijden om de doodsoorzaak vast te stellen
• Forensische kliniek
o Forensisch medisch onderzoek slachtoffers en daders
o Evaluatie menselijke schade
o Medische rijgeschiktheidsonderzoeken
• Medische expertises:
o Studie medische dossiers
o Beoordelen medisch handelen
o Adviesverlening (bv. wedersamenstellingen: terug naar de plaats delict gaan en vragen aan het slachtoffer/getuigen om
terug alles te tonen wat die dag gebeurd is)
Wanneer handig om medisch dossier te bestuderen:
Casus van slechtgelopen tinderdate: bij toxicologisch onderzoek van een dode vrouw, een promillage gevonden van 4 promille en intoxicatie
met slaapmedicatie. Dit zou de doodsoorzaak kunnen zijn maar de vrouw was duidelijk gestranguleert. 2 weken voor de tinderdate was ze al
bij spoed opgenomen met nog hogere promille en intoxicatie met slaapmedicatie. Ze was dus al verslaafd aan slaapmedicatie.
FORENSISCHE BIOMEDISCHE WETENSCHAPPEN
• Forensische geneeskunde
o -- Arts-specialisten in de gerechtelijke geneeskunde
• Forensische genetica en biologisch sporenonderzoek
• Forensische toxicologie
• Forensische odontologie (tandonderzoek)
• Forensische antropologie
FORENSISCHE PSYCHIATRIE
Beoefend door psychiaters
Geen exacte wetenschap, er moet meer evidence based gewerkt orden
• Evaluatie geestelijke gezondheid (daders en slachtoffers)
• Psychische schadebepaling
o Bv. vaak PTSS
• Evaluatie toerekeningsvatbaarheid: België = ‘alles of niets’
o Heel slecht, in NL veel beter want ze werken daar met graden van toerekeningsvatbaarheid
o Art. 71 Sw: Er is geen misdrijf wanneer de beschuldigde of de beklaagde op het tijdstip van de feiten leed aan een
geestesstoornis die zijn oordeelsvermogen of de controle over zijn daden heeft tenietgedaan, of wanneer hij gedwongen
werd door een macht die hij niet heeft kunnen weerstaan. ‘krankzinnigheid’
• Behandeling psychiatrische delinquenten met oog op re-integratie
o Bv. therapeutisch traject voor pedofielen
• Risicotaxatie: wat is de kans op recidive en gevaar voor de samenleving?
• Gedwongen opname (‘collocatie’)
o Wet 26/06/1990 betreffende de bescherming v/d persoon v/d geestesziekte: psychiatrische observatie/ psychiatrisch
verblijft, als er aan 3 voorwaarden voldaan is kan de rechter iemand tegen zijn wil opnemen:
o Beschermende maatregelen:
▪ Psychiatrische observatie (max. 40 d)
▪ Psychiatrisch verblijf (max. 2j)
o Voorwaarden:
1. Psychiatrische aandoening
2. Ernstig gevaar voor zichzelf of voor anderen in de omgeving
3. Enige mogelijkheid (bv. weigering behandeling)
o Noodzaak van psychiater en rechterlijke beslissing (vrederechter)
o Spoedprocedure in geval van hoogdringendheid (via Procureur des Koning)
3
, ▪ Bij spoedprocedure (bv. als de vrederechter niet werkt) kan elke arts deze beslissing nemen als er voldaan wordt
aan de 3 voorwaarden
FORENSISCH MEDISCHE INSTITUTEN
Professionalisering door institutionalisering: forensische medici samen laten werken in een instituut (doel)
1) Betrouwbare bewijs- en waarheidsvorming tot voor de rechter (chain-of-custody)
2) Het terugdringen van een dark number
3) Permanente beschikbaarheid van arts-specialisten
4) Kwaliteitsvolle dienstverlening en aandacht voor slachtofferbejegening
-> Basisfinanciering + prestatie per act.
Erkenningsvoorwaarden:
• Georganiserrde 24/7 wachtregeling; samenwerkingsprotocool met 1 of meerdere Parketten
• Kwaliteitssysteem met BELAC-accreditatie voor forensisch autopsies
• Beschikken over de geschikte infrastructuur voor uitvoering autopsies (incl. bewaring biologische stalen) en waardig afscheid nemen
• Gestructureerde samenwerking met radiologie en labo’s voor forensische toxicologie, postmortale biochemie en microbiologie
• Erkende stagedienst voor opleiding arts-assistenten in de gerechtelijke geneeskunde
• Structureel betrokken bij slachtofferbejegening
• Samenwerken met andere in de zaak aangestelde deskundigen
• Opleiden via lessen van artsen en andere zorgverleners, slachtofferbejegenaars, politie en magistraten
• Jaarlijks uitvoeren van minstens 250 uitwendige lijkschouwingen en 75 autopsies
sep 2023: oprichting 1ste Forensisch Medisch Instituut (UZ Leuven)
jan 2024: Oprischitng 2de Forensisch Medisch Instituut (CUSL Brussel)
4
