,LES 1
INLEIDING
FUNCTIES ONDERWIJSSYSTEEM
Onderwijssociologie bestudeert onderwijs vaak vanuit een functionalistische hoek: onderwijs bestaat; en
daarom moet het dus ook functies vervullen. Functionalisten noemen het onderwijssysteem ook wel eens het
kloppende hart van onze samenleving. Onderwijs zit dus gebed in onze samenleving, omdat het drie
verschillende functies vervult:
• Kwalificatiefunctie: kennis en vaardigheden aanleren
• Selectie- en allocatiefunctie: leerlingen oriënteren en verdelen over posities in de samenleving
(sorteermachine)
• Socialisatiefunctie: waarden, normen en gedragspatronen overdragen (stoomlijnen bevordert het
samenleven )
Daarnaast is er een uitgesproken conflictsociologische invalshoek:
• Onderwijs slaagt er onvoldoende in om zijn functies waar te maken
• Oorzaken liggen bij structurele gebreken in het onderwijsbeleid
• Onderwijs wordt gezien als een strijdtoneel tussen maatschappelijke groepen
• Deze visie wordt later in het vak verder uitgediept
ONDERWIJS ALS SOCIALE INSTITUTIE
Onderwijs is een sociale institutie:
• Georganiseerd patroon van regels, normen en gewoonten
• Met een historische oorsprong
• Die menselijk gedrag binnen samenleving/organisatie reguleert
• Om sociale behoeften te vervullen (cf. drie functies)
• Andere instituties: gezin, politie, religie, rechtssysteem, etc.
Sociale instituties zijn van cruciaal belang voor het functioneren van samenlevingen, omdat:
• Bieden structuur en orde binnen een samenleving
• Definiëren normen, waarden en gedragspatronen
• Reguleren machtsverhoudingen
• Maken kennis- en waardeoverdracht tussen generaties mogelijk
KERN VAN DIT VAK:
• Analyse van de wederzijdse wisselwerkingen tussen:
o De sociale institutie ‘onderwijs’ en de maatschappij
o Onderwijssociologie als wetenschap en het onderwijsbeleid
▪ Soms willen we de maatschappij uit onze klas houden en focussen op enkel de
lesinhoud, dit kan volgens onderwijssociologie niet
▪ Onderwijssociologen houden zich ook bezig met te testen of ons beleid werkt in de
onderwijspraktijk (bv. GOK-decreet)
,HOOFDSTUK 1. EEN KLEINE GESCHIEDENIS VAN DE MENS: DE TOTSTANDKOMING VAN
ONDERWIJS.
• Je kan het heden niet begrijpen als je het verleden niet kent
• Heel mooie evolutie > onderwijs evolueert mee met de maatschappij
• Actie & reactie
SAPIENS: EEN KLEINE GESCHIEDENIS VAN DE MENS (YUVAL NOAH HARARI )
• Harari geeft in dit boek een mooie beschrijving van hoe de leersystemen van de mens door de tijd heen
zijn geëvolueerd.
o Van eenvoudige structuur naar explosie van complexiteit
▪ Mensen zijn bijzonder inventief (en onderwijs is 1 van de redenen waarom)
• We beschikken over dezelfde hardware, onze hersenen; maar andere software: onze leerprocessen.
• ‘Je kunt het heden niet kennen zonder het verleden te begrijpen’.
• Laatste hoofdstuk doet hij aan ‘futurologie’ (=voorspellen van de toekomst) =/= onwetenschappelijk
SOCIALE ORGANISATIE VAN HET LEREN
• Klassikaal lesgeven, zoals wij het kennen, is een heel contextueel gebonden concept. Het lijkt
evident/’normaal’ maar is het niet: niet universeel: het is er niet altijd geweest, en niks zegt dat het er
altijd zal zijn.
➢ Onderwijssysteem: relatief nieuwe institutie
➢ Moderne mens groeit erin op en ‘ziet’ onzichtbare structuren en dynamieken niet
➢ Toch zijn er talloze andere leermogelijkheden!
➢ Constante doorheen geschiedenis: jonge generatie leert van oude generatie
• Mensen zaten niet op de schoolbanken tijdens de prehistorie. Ze studeerden af
aan ‘the school of life’. (bv. leren welke bomen welke vruchten opleveren) →
altijd iemand nodig die de kennis over de omgeving aanlevert om te kunnen
floreren in die sameleving, omdat we als mens weinig instinctiefmatige reflexen
hebben
• Leren om te overleven
➢ Economische productiemodus geeft vorm aan sociale organisatie van leren binnen
onderwijssysteem
➢ Bv: Industriële revolutie: de inrichting en werking van de fabriek bepaalt ook de inrichting
en werking van het onderwijs
• Arbeiders nodig die moeten weten hoe machines werken → in onderwijs wordt
aangeleerd hoe die machines werken
➢ Onderwijssysteem wordt lopende-bandsysteem: iedereen wordt gestandaardiseerd
product die dezelfde dingen leert (kwalificeren, socialiseren, selecteren)
• Omdat het hedendaagse onderwijssysteem allesbehalve een historische constante is, spreken we in de
onderwijssociologie over de sociale organisatie van het leren.
• Onderwijssociologie focust niet enkel op het moderne onderwijssysteem, maar de sociale organisatie
van het leren (breder)
, • Spinnenweb: er zijn zaken rondom ons die we niet zien. We denken dat we volkomen aan vrije wil kunnen
doen, maar volgens sociologie ‘je kan wel wat trekken en duwen, maar we zitten in een bepaalde
structuur. Uw plaats in de samenleving, wordt deels bepaald door omliggende structuren. Soms als je
hard genoeg trekt, zal het web wel breken, maar die structuur is er wel degelijk. → In onderwijs uit zich
dat op een specifieke manier (omdat het een universele ervaring is → structureert onze visie op leren
(moeilijk om los te komen van het systeem die je gewoon bent → we geven vaak les in hetzelfde systeem
waar we zelf ook les gevolgd hebben (bepaalde bril) → Maar hoe doen ze het elders?
PREHISTORISCHE SAMENLEVING
▪ Prehistorie = periode voorafgaand aan het schrift
➢ Ongenuanceerde beeldvorming prehistorische mens (‘primitief’, ‘dom’, ‘leren zal beperkt zijn
geweest’) → recent hebben we dit beeld moeten bijstellen
➢ Moderne complexe samenleving, maar nog steeds dezelfde homo sapiens (leerprocessen)
• Hardware (=hersenen) waren dezelfde, alleen de software (=de leerstof) was
verschillend
• Een homo sapiens van 100.000 jaar geleden zou perfect op onze schoolbanken
kunnen plaatsen mocht de primaire socialisatie bij familie en gezin hetzelfde
zijn als nu.
o Onze samenlevingen zijn zodanig complex geworden, maar we doen
het nog steeds met grotendeels hetzelfde sapiens brein. We
distantiëren ons graag van hen; maar dat zijn homo sapiens.
▪ Jagerverzamelaars: nomadische levensstijl, leefgebied van duizenden km² groot
➢ Hechte sociale gemeenschap (max. +/- 150 individuen)
▪ Hoeveel kennis moet je daar niet voor hebben? (Welk stuk van die duizenden km geeft mij
tijdens welke periode van het jaar het meeste eten, waar is het veilig, …?
• Sommige historici stellen zelfs dat IQ van een prehistorische mens hoger lag
dan IQ tijdens agrarische samenlevingen.
o Transporteer ons naar hun periode en we overleven geen week. Veel
van de contextspecifieke kennis die zij hadden (informatie over
seizoenen, planten, dieren, zaden, vijanden, …), is door een gebrek aan
schrift voorgoed verdwenen. → Maar hun kennissysteem was zeer sterk
uitgewerkt & belangrijk om te overleven
▪ Cognitive mapping: mentale representatie die een individu gebruikt om informatie te verwerven,
coderen, op te slaan, op te roepen en te decoderen over plaatsen en kenmerken van diens ruimtelijke
omgeving
• Was bij prehistorische mens zeer sterk ontwikkeld (overleven)
INLEIDING
FUNCTIES ONDERWIJSSYSTEEM
Onderwijssociologie bestudeert onderwijs vaak vanuit een functionalistische hoek: onderwijs bestaat; en
daarom moet het dus ook functies vervullen. Functionalisten noemen het onderwijssysteem ook wel eens het
kloppende hart van onze samenleving. Onderwijs zit dus gebed in onze samenleving, omdat het drie
verschillende functies vervult:
• Kwalificatiefunctie: kennis en vaardigheden aanleren
• Selectie- en allocatiefunctie: leerlingen oriënteren en verdelen over posities in de samenleving
(sorteermachine)
• Socialisatiefunctie: waarden, normen en gedragspatronen overdragen (stoomlijnen bevordert het
samenleven )
Daarnaast is er een uitgesproken conflictsociologische invalshoek:
• Onderwijs slaagt er onvoldoende in om zijn functies waar te maken
• Oorzaken liggen bij structurele gebreken in het onderwijsbeleid
• Onderwijs wordt gezien als een strijdtoneel tussen maatschappelijke groepen
• Deze visie wordt later in het vak verder uitgediept
ONDERWIJS ALS SOCIALE INSTITUTIE
Onderwijs is een sociale institutie:
• Georganiseerd patroon van regels, normen en gewoonten
• Met een historische oorsprong
• Die menselijk gedrag binnen samenleving/organisatie reguleert
• Om sociale behoeften te vervullen (cf. drie functies)
• Andere instituties: gezin, politie, religie, rechtssysteem, etc.
Sociale instituties zijn van cruciaal belang voor het functioneren van samenlevingen, omdat:
• Bieden structuur en orde binnen een samenleving
• Definiëren normen, waarden en gedragspatronen
• Reguleren machtsverhoudingen
• Maken kennis- en waardeoverdracht tussen generaties mogelijk
KERN VAN DIT VAK:
• Analyse van de wederzijdse wisselwerkingen tussen:
o De sociale institutie ‘onderwijs’ en de maatschappij
o Onderwijssociologie als wetenschap en het onderwijsbeleid
▪ Soms willen we de maatschappij uit onze klas houden en focussen op enkel de
lesinhoud, dit kan volgens onderwijssociologie niet
▪ Onderwijssociologen houden zich ook bezig met te testen of ons beleid werkt in de
onderwijspraktijk (bv. GOK-decreet)
,HOOFDSTUK 1. EEN KLEINE GESCHIEDENIS VAN DE MENS: DE TOTSTANDKOMING VAN
ONDERWIJS.
• Je kan het heden niet begrijpen als je het verleden niet kent
• Heel mooie evolutie > onderwijs evolueert mee met de maatschappij
• Actie & reactie
SAPIENS: EEN KLEINE GESCHIEDENIS VAN DE MENS (YUVAL NOAH HARARI )
• Harari geeft in dit boek een mooie beschrijving van hoe de leersystemen van de mens door de tijd heen
zijn geëvolueerd.
o Van eenvoudige structuur naar explosie van complexiteit
▪ Mensen zijn bijzonder inventief (en onderwijs is 1 van de redenen waarom)
• We beschikken over dezelfde hardware, onze hersenen; maar andere software: onze leerprocessen.
• ‘Je kunt het heden niet kennen zonder het verleden te begrijpen’.
• Laatste hoofdstuk doet hij aan ‘futurologie’ (=voorspellen van de toekomst) =/= onwetenschappelijk
SOCIALE ORGANISATIE VAN HET LEREN
• Klassikaal lesgeven, zoals wij het kennen, is een heel contextueel gebonden concept. Het lijkt
evident/’normaal’ maar is het niet: niet universeel: het is er niet altijd geweest, en niks zegt dat het er
altijd zal zijn.
➢ Onderwijssysteem: relatief nieuwe institutie
➢ Moderne mens groeit erin op en ‘ziet’ onzichtbare structuren en dynamieken niet
➢ Toch zijn er talloze andere leermogelijkheden!
➢ Constante doorheen geschiedenis: jonge generatie leert van oude generatie
• Mensen zaten niet op de schoolbanken tijdens de prehistorie. Ze studeerden af
aan ‘the school of life’. (bv. leren welke bomen welke vruchten opleveren) →
altijd iemand nodig die de kennis over de omgeving aanlevert om te kunnen
floreren in die sameleving, omdat we als mens weinig instinctiefmatige reflexen
hebben
• Leren om te overleven
➢ Economische productiemodus geeft vorm aan sociale organisatie van leren binnen
onderwijssysteem
➢ Bv: Industriële revolutie: de inrichting en werking van de fabriek bepaalt ook de inrichting
en werking van het onderwijs
• Arbeiders nodig die moeten weten hoe machines werken → in onderwijs wordt
aangeleerd hoe die machines werken
➢ Onderwijssysteem wordt lopende-bandsysteem: iedereen wordt gestandaardiseerd
product die dezelfde dingen leert (kwalificeren, socialiseren, selecteren)
• Omdat het hedendaagse onderwijssysteem allesbehalve een historische constante is, spreken we in de
onderwijssociologie over de sociale organisatie van het leren.
• Onderwijssociologie focust niet enkel op het moderne onderwijssysteem, maar de sociale organisatie
van het leren (breder)
, • Spinnenweb: er zijn zaken rondom ons die we niet zien. We denken dat we volkomen aan vrije wil kunnen
doen, maar volgens sociologie ‘je kan wel wat trekken en duwen, maar we zitten in een bepaalde
structuur. Uw plaats in de samenleving, wordt deels bepaald door omliggende structuren. Soms als je
hard genoeg trekt, zal het web wel breken, maar die structuur is er wel degelijk. → In onderwijs uit zich
dat op een specifieke manier (omdat het een universele ervaring is → structureert onze visie op leren
(moeilijk om los te komen van het systeem die je gewoon bent → we geven vaak les in hetzelfde systeem
waar we zelf ook les gevolgd hebben (bepaalde bril) → Maar hoe doen ze het elders?
PREHISTORISCHE SAMENLEVING
▪ Prehistorie = periode voorafgaand aan het schrift
➢ Ongenuanceerde beeldvorming prehistorische mens (‘primitief’, ‘dom’, ‘leren zal beperkt zijn
geweest’) → recent hebben we dit beeld moeten bijstellen
➢ Moderne complexe samenleving, maar nog steeds dezelfde homo sapiens (leerprocessen)
• Hardware (=hersenen) waren dezelfde, alleen de software (=de leerstof) was
verschillend
• Een homo sapiens van 100.000 jaar geleden zou perfect op onze schoolbanken
kunnen plaatsen mocht de primaire socialisatie bij familie en gezin hetzelfde
zijn als nu.
o Onze samenlevingen zijn zodanig complex geworden, maar we doen
het nog steeds met grotendeels hetzelfde sapiens brein. We
distantiëren ons graag van hen; maar dat zijn homo sapiens.
▪ Jagerverzamelaars: nomadische levensstijl, leefgebied van duizenden km² groot
➢ Hechte sociale gemeenschap (max. +/- 150 individuen)
▪ Hoeveel kennis moet je daar niet voor hebben? (Welk stuk van die duizenden km geeft mij
tijdens welke periode van het jaar het meeste eten, waar is het veilig, …?
• Sommige historici stellen zelfs dat IQ van een prehistorische mens hoger lag
dan IQ tijdens agrarische samenlevingen.
o Transporteer ons naar hun periode en we overleven geen week. Veel
van de contextspecifieke kennis die zij hadden (informatie over
seizoenen, planten, dieren, zaden, vijanden, …), is door een gebrek aan
schrift voorgoed verdwenen. → Maar hun kennissysteem was zeer sterk
uitgewerkt & belangrijk om te overleven
▪ Cognitive mapping: mentale representatie die een individu gebruikt om informatie te verwerven,
coderen, op te slaan, op te roepen en te decoderen over plaatsen en kenmerken van diens ruimtelijke
omgeving
• Was bij prehistorische mens zeer sterk ontwikkeld (overleven)
