Forensische psychologie
LES 1: FORENSISCHE PSYCHOLOGIE
1.1 WAT IS FORENSISCHE PSYCHOLOGIE?
1.1.1 GESCHIEDENIS VAN DE FORENSISCHE PSYCHOLOGIE
Geschiedenis in Europa over het ontstaan van forensische psychologie als tak:
1896: Albert von Schrenck-Notzing, Duitsland
- Eerste psychiater als expert in de rechtbank bij moordzaak.
○ Zei dat ooggetuigen niet altijd even betrouwbaarheid zijn, dmv experimenten met geheugen
- Haalt studies aan over suggestibiliteit en geheugen
1900: Alfred Binet
- Pleit voor het gebruik van psychologische tests bij delinquenten
- Het oordeel mag niet puur afhangen van inschattingen van feiten
1907: Hugo Munsterberg
- Publicatie ‘On the witness stanke mate getuigenissen betrouwbaar zijnd’ = in wel
○ Eerste echte forensische psychologische publicatie in Europa
- Forensische toepassingen van de psychologie: accuraatheid van ooggetuigen, suggestibiliteit voor
getuigenissen/bekentenissen, preventie van misdaad
1911: Juliaan Varendonck, Belgische psycholoog
- Pleit tegen het gebruik van getuigenissen van kinderen in de rechtbank omwille van nog niet voldoende
ontwikkelde mentale capaciteit
Gelijkaardige evolutie in USA
Rode draad: psychologie als wetenschap ging zich een beetje moeien in de rechten, de psychologie werd gebruikt
in rechtzaken & binnen motivatie
1950 – 1960 (verdere ontwikkeling)
- Verschillende zaken waarin kennis uit de sociale psychologie gebruikt werd in justitiële besluitvorming
- Vb. Brown v. Board of Education
○ Rechtszaak over rassenscheiding in openbare scholen; in welke mate dit nog mag doorgevoerd
worden
▪ Kennis uit de sociale psychologie werd gebruikt om de zaak te gaan bepleiten
○ Besluitvoering mee op basis van sociaal psychologisch experiment dat kinderen Afro-Amerikaanse en
witte poppen niet gelijkaardig behandelen.
▪ Kinderen behandelde de speelgoed poppen (wit en zwart) niet gelijkaardig. Deze kennis werd
meegenomen in de besluitvorming
1970: forensische psychologie als aparte divisie binnen the American Psychological Association (APA)
2001: klinische forensische psychologie als specialiteit voor klinische praktijk
1
,1.1.2 FORENSISCHE PSYCHOLOGIE =
Forensische psychologie is meer dan wat je er op het eerste zicht van denkt. Zo is profilering (dat je ziet binnen
criminal minds) slechts één taak binnen de forensische psychologie.
APA’s speciality guidelines for Forensic psychologists
‘Forensic psychology refers to professional practice by any psychologist working within any subdiscipline of
psychology (e.g., clinical, developmental, social, cognitive) when applying the scientific, technical or
specialized knowledge of psychology to the law to assist in addressing legal, contractual and administrative
matters
Centraal: het gaat over het toepassen van psychologie op rechtspraak en alles wat er mee te maken heeft, dit
is heel ruim: niet enkel in de rechtbank, ook in bijvoorbeeld het gevangeniswezen
Vlaamse Vereniging van Klinisch Psychologen (VVKP): Divisie Forensische psychologie
“Forensische psychologie verwijst naar de professionele praktijk van iedere klinisch psycholoog die
wetenschappelijke, technische en/of gespecialiseerde psychologische ken - nis toepast op (1) justitiële vragen
met betrekking tot contractuele, administratieve en juridische probleemstellingen, en op (2) niet-justitiële
vragen met betrekking tot grensoverschrijdend gedrag (onder andere preventie, bemiddeling en vrijwillige hulp
- verlening). De forensisch psycholoog is diegene die gespecialiseerd is in preventie van
crimineel/normoverschrijdend gedrag, de forensische psychodiagnostiek en/of de be - handeling van plegers
dan wel slachtoffers
Forensische psychologie gaat van heel academisch tot heel
toegepast, tot diagnostiek, profilering, etc. = HEEL BREED
DOMEIN!
Het toont de verschillende takken van forensische
psychologie
1.1.3 FORENSISCHE PSYCHOLOGIE VERSUS KLINISCHE PSYCHOLOGIE
Forensische pscyhologie heeft wel wat overlap met klinische pscyhologie, maar er zijn ook verschillen
Er zijn verschillen in doelstelling
- Welzijn cliënt (klinische psycho) versus beschermen maatschappij (forensische psycho)
○ Gewone psycholoog: primaire focus is welzijn cliënt VS forensische klinische psycholoog: welzijn
cliënt speelt een rol maar tweede aspect dat de maatschappij beschermt moet worden
- Vraagt ook andere theorie en vaardigheden van forensisch psycholoog
Er zijn verschillen in context
- (Meestal) vrijwillig versus (meestal) opgelegd
○ Implicaties voor motivatie (vaardigheden op vlak van motivationele gespreksvoering)
▪ Als je als klinisch psycholoog gaat werken in een forensische setting, dan ga je vaak met
mensen werken waar de hulpverlening (deels) opgelegd is / is er een gedwongen kader
▪ Hierdoor zal er niet minder tot geen motivatie zijn om aan de slag te gaan en gaan
vaardigheden voor motivationele gespreksvoering belangrijk zijn om mensen mee te krijgen in
het traject.
2
, - Aanwezigheid van derde partij: justitie als opdrachtgever
○ Rapportering bv. in kader van deskundig onderzoek doe je testen met iemand die veroordeeld wordt
en je schrijft hierover een verslag naar de rechtbank
○ Derde partij is heel eigen aan de forensische tak en speelt (bijna) niet als klinische psycholoog
- Stressoren vragen vaardigheden om hiermee om te kunnen
○ Werken als klinisch psycholoog is sowieso zwaar, maar bij het forensische stuk komt er ook nog bij
dat er externaliserend gedrag zoals bedreiging en agressie worden geuit
○ Agressie, bedreigingen, …
○ Zorgen dat je het niet te sterk meeneemt naar huis
- Subjectieve waarde (KP) als uitgangspunt versus heteroanamnese, dossierstudie, … (FP)
○ Het belang dat je hecht aan de subjectieve waarde van een verhaal
▪ In de klinische praktijk staat het verhaal / de perceptie van de cliënt centraal, als dit de
beleving is van je cliënt (ook al is het niet waar) ga je hiermee aan de slag
▪ Het verhaal in de forensische psychologie is het verhaal van de cliënten niet steeds waar, ook
door de derde partij van justitie en bescherming vd maatschappij kan je niet gewoon vanuit dit
verhaal gaan werken
● Daders kunnen bijvoorbeeld hun aandeel niet inzien & dingen anders vertellen dan ze
zijn/waren
● Dit kan worden opgevangen dmv dossieronderzoek & heteroanamnese
○ Heteroanamnese is niet alleen vertrekken vanuit verhaal cliënt, maar ook omgeving, dossier,.
1.1.4 FORENSISCHE PSYCHOLOGIE EN RECHT
Forensische psychologie heeft ook linken met recht, het zit zelfs in de definitie van
forensische psychologie > dus ook gelijkenissen en verschillen
Spanningsveld: de twee lijken een andere taal te spreken die niet makkelijk te combineren valt
- Recht gaat meer uit van zwart-wit verhalen: iemand is schuldig of niet, weinig marge hierin
- In de psychologie ga je kijken of er eventuele psychische stoornissen aanwezig zijn & op die manier te kijken
of iemand toerekeningsvatbaar is > dit beïnvloed of de feiten hebben plaatsgevonden en waarom
Verschillen in taal/training
- Psychologie: stoornis (tast mogelijks vrije wil aan)
- Recht: schuldig/niet schuldig; goed/kwaad (meer dichotome benadering)
Andere methode om ‘waarheid’ te achterhalen/andere manieren om de waarheid te achterhalen:
- Rechtspraak: waarheid wordt achterhaald op basis van deductie. Er zijn altijd twee versies van de feiten die in
de rechtbank worden gerepresenteerd; de waarheid ligt hier ergens in het midden, maar er is maar één versie
die kan winnen (= legal truth)
3
, - (Klinische) psychologie: gaat wetenschap gebruiken en een inductieve methode. Op basis van observatie
kom je op hypothese, deze toets je aan de hand van testen (de waarheid is gebaseerd op wat je kan meten >
maar: kan je alles meten?)
Verschillen in paradigma
- Vrij wil versus determinisme
○ Recht gaat uit van vrije wil terwijl men bij de psychologie meer bewust is dat er allemaal dingen mee
spelen en dat de wil niet altijd helemaal vrij is door deze factoren
▪ Klinische psycholoog: door de aanwezigheid van stoornis, kan je dan wel nog spreken van
vrije wil?
- Aard van de feiten
○ Kans versus zekerheid: iemand met een antisociale persoonlijkheidsstoornis heeft meer kans op
recidive
▪ Als psycholoog ga je kijken naar kansen
▪ Iemand met psychopathie heeft meer kans om nieuwe feiten te gaan plegen, maar dit gaat
over een uitspraak op groepsniveau; dat betekend niet dat dat gaat over die specifieke dader
die in de rechtbank zit
○ Groep versus individueel: uitspraken op groepsniveau, niet 100% zekerheid voor de aanwezige dader
▪ Je kan in de psychologie nooit een uitspraak doen over één persoon, terwijl dit wel vaak is
wat de rechtspraak verlangt
1.1.5 VELD IN BEWEGING
Psychologie als wetenschap staat niet stil. Er zijn enkele evoluties binnen algemene psychologie bv. inzichten in
geheugenprocessen, psychodiagnostiek, etc.
- We weten steeds meer: meer inzicht in hoe het geheugen werkt, dit vertaalt
zich ook in de forensische psychologie waardoor je beter inzicht krijgt
Sociale omwentelingen hebben ook impact gehad: wat is er veranderd in de
forensische psychologie
Bv. kindermisbruik
- 19de eeuw: Zeer zelden dat kindermisbruik voorkwam voor het gerecht, indien
het voorkwam werd moeder vaak als schuldige beschouwd
- Toename rechtszaken eind 19de eeuw
- 1960: opkomst feminisme = vader als de schuldige aanduiden
○ Het aantal zaken met een vader als verdachte / schuldige was dus opnieuw een verandering
- Vanaf 2010: komt aan het licht dat seksueel misbruik ook in andere domeinen/disciplines (de kerk, sport,…)
voorkomt
Bv. 2017-…: #Metoo
- Geleid tot veel meer meldingen en veroordelingen van dit seksueel overschrijdend gedrag
- Het is van alle tijden, maar hoe wij er als maatschappij naar kijken, is veranderd
○ Seksueel overschrijdende gedrag is van alle tijden maar hoe we ermee omgaan bepaald of het bij
justitie terecht komt
○ Sociale omwentelingen spelen daarom ook een rol binnen de forensische psychologie
Ontwikkelingen binnen justitie
- Ook ontwikkelingen binnen justitie zelf hebben een impact
- Bv. stalking (1990; California = eerste staat die dit als misdrijf zag)
4
LES 1: FORENSISCHE PSYCHOLOGIE
1.1 WAT IS FORENSISCHE PSYCHOLOGIE?
1.1.1 GESCHIEDENIS VAN DE FORENSISCHE PSYCHOLOGIE
Geschiedenis in Europa over het ontstaan van forensische psychologie als tak:
1896: Albert von Schrenck-Notzing, Duitsland
- Eerste psychiater als expert in de rechtbank bij moordzaak.
○ Zei dat ooggetuigen niet altijd even betrouwbaarheid zijn, dmv experimenten met geheugen
- Haalt studies aan over suggestibiliteit en geheugen
1900: Alfred Binet
- Pleit voor het gebruik van psychologische tests bij delinquenten
- Het oordeel mag niet puur afhangen van inschattingen van feiten
1907: Hugo Munsterberg
- Publicatie ‘On the witness stanke mate getuigenissen betrouwbaar zijnd’ = in wel
○ Eerste echte forensische psychologische publicatie in Europa
- Forensische toepassingen van de psychologie: accuraatheid van ooggetuigen, suggestibiliteit voor
getuigenissen/bekentenissen, preventie van misdaad
1911: Juliaan Varendonck, Belgische psycholoog
- Pleit tegen het gebruik van getuigenissen van kinderen in de rechtbank omwille van nog niet voldoende
ontwikkelde mentale capaciteit
Gelijkaardige evolutie in USA
Rode draad: psychologie als wetenschap ging zich een beetje moeien in de rechten, de psychologie werd gebruikt
in rechtzaken & binnen motivatie
1950 – 1960 (verdere ontwikkeling)
- Verschillende zaken waarin kennis uit de sociale psychologie gebruikt werd in justitiële besluitvorming
- Vb. Brown v. Board of Education
○ Rechtszaak over rassenscheiding in openbare scholen; in welke mate dit nog mag doorgevoerd
worden
▪ Kennis uit de sociale psychologie werd gebruikt om de zaak te gaan bepleiten
○ Besluitvoering mee op basis van sociaal psychologisch experiment dat kinderen Afro-Amerikaanse en
witte poppen niet gelijkaardig behandelen.
▪ Kinderen behandelde de speelgoed poppen (wit en zwart) niet gelijkaardig. Deze kennis werd
meegenomen in de besluitvorming
1970: forensische psychologie als aparte divisie binnen the American Psychological Association (APA)
2001: klinische forensische psychologie als specialiteit voor klinische praktijk
1
,1.1.2 FORENSISCHE PSYCHOLOGIE =
Forensische psychologie is meer dan wat je er op het eerste zicht van denkt. Zo is profilering (dat je ziet binnen
criminal minds) slechts één taak binnen de forensische psychologie.
APA’s speciality guidelines for Forensic psychologists
‘Forensic psychology refers to professional practice by any psychologist working within any subdiscipline of
psychology (e.g., clinical, developmental, social, cognitive) when applying the scientific, technical or
specialized knowledge of psychology to the law to assist in addressing legal, contractual and administrative
matters
Centraal: het gaat over het toepassen van psychologie op rechtspraak en alles wat er mee te maken heeft, dit
is heel ruim: niet enkel in de rechtbank, ook in bijvoorbeeld het gevangeniswezen
Vlaamse Vereniging van Klinisch Psychologen (VVKP): Divisie Forensische psychologie
“Forensische psychologie verwijst naar de professionele praktijk van iedere klinisch psycholoog die
wetenschappelijke, technische en/of gespecialiseerde psychologische ken - nis toepast op (1) justitiële vragen
met betrekking tot contractuele, administratieve en juridische probleemstellingen, en op (2) niet-justitiële
vragen met betrekking tot grensoverschrijdend gedrag (onder andere preventie, bemiddeling en vrijwillige hulp
- verlening). De forensisch psycholoog is diegene die gespecialiseerd is in preventie van
crimineel/normoverschrijdend gedrag, de forensische psychodiagnostiek en/of de be - handeling van plegers
dan wel slachtoffers
Forensische psychologie gaat van heel academisch tot heel
toegepast, tot diagnostiek, profilering, etc. = HEEL BREED
DOMEIN!
Het toont de verschillende takken van forensische
psychologie
1.1.3 FORENSISCHE PSYCHOLOGIE VERSUS KLINISCHE PSYCHOLOGIE
Forensische pscyhologie heeft wel wat overlap met klinische pscyhologie, maar er zijn ook verschillen
Er zijn verschillen in doelstelling
- Welzijn cliënt (klinische psycho) versus beschermen maatschappij (forensische psycho)
○ Gewone psycholoog: primaire focus is welzijn cliënt VS forensische klinische psycholoog: welzijn
cliënt speelt een rol maar tweede aspect dat de maatschappij beschermt moet worden
- Vraagt ook andere theorie en vaardigheden van forensisch psycholoog
Er zijn verschillen in context
- (Meestal) vrijwillig versus (meestal) opgelegd
○ Implicaties voor motivatie (vaardigheden op vlak van motivationele gespreksvoering)
▪ Als je als klinisch psycholoog gaat werken in een forensische setting, dan ga je vaak met
mensen werken waar de hulpverlening (deels) opgelegd is / is er een gedwongen kader
▪ Hierdoor zal er niet minder tot geen motivatie zijn om aan de slag te gaan en gaan
vaardigheden voor motivationele gespreksvoering belangrijk zijn om mensen mee te krijgen in
het traject.
2
, - Aanwezigheid van derde partij: justitie als opdrachtgever
○ Rapportering bv. in kader van deskundig onderzoek doe je testen met iemand die veroordeeld wordt
en je schrijft hierover een verslag naar de rechtbank
○ Derde partij is heel eigen aan de forensische tak en speelt (bijna) niet als klinische psycholoog
- Stressoren vragen vaardigheden om hiermee om te kunnen
○ Werken als klinisch psycholoog is sowieso zwaar, maar bij het forensische stuk komt er ook nog bij
dat er externaliserend gedrag zoals bedreiging en agressie worden geuit
○ Agressie, bedreigingen, …
○ Zorgen dat je het niet te sterk meeneemt naar huis
- Subjectieve waarde (KP) als uitgangspunt versus heteroanamnese, dossierstudie, … (FP)
○ Het belang dat je hecht aan de subjectieve waarde van een verhaal
▪ In de klinische praktijk staat het verhaal / de perceptie van de cliënt centraal, als dit de
beleving is van je cliënt (ook al is het niet waar) ga je hiermee aan de slag
▪ Het verhaal in de forensische psychologie is het verhaal van de cliënten niet steeds waar, ook
door de derde partij van justitie en bescherming vd maatschappij kan je niet gewoon vanuit dit
verhaal gaan werken
● Daders kunnen bijvoorbeeld hun aandeel niet inzien & dingen anders vertellen dan ze
zijn/waren
● Dit kan worden opgevangen dmv dossieronderzoek & heteroanamnese
○ Heteroanamnese is niet alleen vertrekken vanuit verhaal cliënt, maar ook omgeving, dossier,.
1.1.4 FORENSISCHE PSYCHOLOGIE EN RECHT
Forensische psychologie heeft ook linken met recht, het zit zelfs in de definitie van
forensische psychologie > dus ook gelijkenissen en verschillen
Spanningsveld: de twee lijken een andere taal te spreken die niet makkelijk te combineren valt
- Recht gaat meer uit van zwart-wit verhalen: iemand is schuldig of niet, weinig marge hierin
- In de psychologie ga je kijken of er eventuele psychische stoornissen aanwezig zijn & op die manier te kijken
of iemand toerekeningsvatbaar is > dit beïnvloed of de feiten hebben plaatsgevonden en waarom
Verschillen in taal/training
- Psychologie: stoornis (tast mogelijks vrije wil aan)
- Recht: schuldig/niet schuldig; goed/kwaad (meer dichotome benadering)
Andere methode om ‘waarheid’ te achterhalen/andere manieren om de waarheid te achterhalen:
- Rechtspraak: waarheid wordt achterhaald op basis van deductie. Er zijn altijd twee versies van de feiten die in
de rechtbank worden gerepresenteerd; de waarheid ligt hier ergens in het midden, maar er is maar één versie
die kan winnen (= legal truth)
3
, - (Klinische) psychologie: gaat wetenschap gebruiken en een inductieve methode. Op basis van observatie
kom je op hypothese, deze toets je aan de hand van testen (de waarheid is gebaseerd op wat je kan meten >
maar: kan je alles meten?)
Verschillen in paradigma
- Vrij wil versus determinisme
○ Recht gaat uit van vrije wil terwijl men bij de psychologie meer bewust is dat er allemaal dingen mee
spelen en dat de wil niet altijd helemaal vrij is door deze factoren
▪ Klinische psycholoog: door de aanwezigheid van stoornis, kan je dan wel nog spreken van
vrije wil?
- Aard van de feiten
○ Kans versus zekerheid: iemand met een antisociale persoonlijkheidsstoornis heeft meer kans op
recidive
▪ Als psycholoog ga je kijken naar kansen
▪ Iemand met psychopathie heeft meer kans om nieuwe feiten te gaan plegen, maar dit gaat
over een uitspraak op groepsniveau; dat betekend niet dat dat gaat over die specifieke dader
die in de rechtbank zit
○ Groep versus individueel: uitspraken op groepsniveau, niet 100% zekerheid voor de aanwezige dader
▪ Je kan in de psychologie nooit een uitspraak doen over één persoon, terwijl dit wel vaak is
wat de rechtspraak verlangt
1.1.5 VELD IN BEWEGING
Psychologie als wetenschap staat niet stil. Er zijn enkele evoluties binnen algemene psychologie bv. inzichten in
geheugenprocessen, psychodiagnostiek, etc.
- We weten steeds meer: meer inzicht in hoe het geheugen werkt, dit vertaalt
zich ook in de forensische psychologie waardoor je beter inzicht krijgt
Sociale omwentelingen hebben ook impact gehad: wat is er veranderd in de
forensische psychologie
Bv. kindermisbruik
- 19de eeuw: Zeer zelden dat kindermisbruik voorkwam voor het gerecht, indien
het voorkwam werd moeder vaak als schuldige beschouwd
- Toename rechtszaken eind 19de eeuw
- 1960: opkomst feminisme = vader als de schuldige aanduiden
○ Het aantal zaken met een vader als verdachte / schuldige was dus opnieuw een verandering
- Vanaf 2010: komt aan het licht dat seksueel misbruik ook in andere domeinen/disciplines (de kerk, sport,…)
voorkomt
Bv. 2017-…: #Metoo
- Geleid tot veel meer meldingen en veroordelingen van dit seksueel overschrijdend gedrag
- Het is van alle tijden, maar hoe wij er als maatschappij naar kijken, is veranderd
○ Seksueel overschrijdende gedrag is van alle tijden maar hoe we ermee omgaan bepaald of het bij
justitie terecht komt
○ Sociale omwentelingen spelen daarom ook een rol binnen de forensische psychologie
Ontwikkelingen binnen justitie
- Ook ontwikkelingen binnen justitie zelf hebben een impact
- Bv. stalking (1990; California = eerste staat die dit als misdrijf zag)
4
