Samenvatting slides, notities, boek + te kennen literatuur
Gezondheidspsychologie
Helene Koenen
11.
,Inhoudstafel
1. Introductie ...................................................................................................................... p. 3
Overzicht van gezondheidspsychologie en haar doelstellingen.
2. Gezondheidsgedrag ..................................................................................................... p. 14
Determinanten van gezondheidsgedrag en factoren die het beïnvloeden.
3. Gezondheidsmodellen .................................................................................................p. 28
Beschrijving van modellen zoals HAPA, Transtheoretisch model, en Health Belief
Model.
4. Gedragsverandering I ...................................................................................................p. 44
Motivatieprocessen, rol van zelfregulatie, en technieken zoals SMART-doelen.
5. Gedragsverandering II ................................................................................................ p. 55
Implementatie-intenties, copingstrategieën, en gradueel taken opbouwen.
6. Stress I ............................................................................................................................. p. 67
Definitie van stress, fysiologische reacties, en invloed op gezondheid.
7. Stress II ........................................................................................................................... p. 79
Copingmechanismen, sociale steun, en interventies bij stress.
8. Ziek zijn .......................................................................................................................... p. 95
Psychologische aspecten van ziek zijn, patiëntenpercepties en herstel.
9. Het consult .................................................................................................................. p. 102
Communicatie tussen patiënt en zorgverlener, en beïnvloeding van
gezondheidsuitkomsten.
10. Gezondheidsongelijkheid ........................................................................................ p. 116
Determinanten van ongelijkheid in gezondheid en strategieën voor verbetering
2
, 1. Introductie
Wat is gezondheidspsychologie?
Wetenschappelijk onderzoek naar mentale, psychosociale en biologische processen en het
gedragsmatig functioneren die een rol spelen bij:
● het bevorderen en in stand houden van gezondheid
● het ontstaan van ziekte
● preventie en behandeling van ziekte
● de verbetering van gezondheidszorg en gezondheidsbeleid
‘gezondheid’
→ verschillende betekenissen (ifv cultuur, geschiedenis1, sociale klasse, …)
→ lichamelijke en geestelijke aspecten
Doelstellingen cursus:
inzicht in het biopsychosociaal model van gezondheid en ziekte
inzicht in het belang van cognitieve, emotionele, persoonlijkheids- en sociale
factoren bij ziekte en gezondheid
inzicht in gezondheidsgedrag, gedragsmodellen en gedragsverandering
inzicht in psychologische interventies voor gezondheidsgedrag en -bevordering
inzicht in culturele of sociale verschillen in gezondheid en gezondheidsongelijkheid
1
vb. trepanatie (gaatjes in schedel voor vrijlaten van boze geesten) = vroege interpretatie van ziekte
in Hebreeuwse teksten; ziekte is een straf van de goden
3
,1.1. Historisch perspectief
Oude Griekenland
➢ Hippocrates zijn 4 humores:
● ziekte werd gezien als een onevenwicht tussen 4 lichaamssappen; gele gal,
slijm (flegma), bloed, zwarte gal
● verandering in evenwicht gelinkt aan seizoensveranderingen
● persoonlijkheidstypes staan in verband met de lichaamssappen
○ cholerisch = veel gele gal → boosaardig temperament
○ zwartgallig / melancholisch = veel zwarte gal → droevig persoon
○ sanguinisch = veel bloed → optimistisch
○ flegmatisch = veel slijm → kalm
● genezing = humores opnieuw in balans brengen door aderlaten, vasten,
speciaal dieet, geneesmiddelen
=> Deze opvatting over innerlijke balans vinden we vandaag de dag veel terug
→ bv. disbalans in neurotransmitter dopamine, melatonine en serotonine … leidt tot
depressie
➢ Galenus: (ca. 129 - 199 nChr.)
● Dacht dat er lichamelijke of pathologische basis was voor alle ziekten
(lichamelijk & geestelijk)
● geloofde ook in een link tussen 4 humores en ziekten
○ bv. zei dat melancholische vrouwen een hogere kans hebben op het
ontwikkelen van borstkanker
➡ Er werd niet gedacht aan het feit dat de geest zelf ook een invloed kan hebben op
gezondheid.
Hippocrates en Galenus hadden een grote invloed tot 18e eeuw => positivisme;
opkomst organische geneeskunde
Vroege middeleeuwen (ca. 500 nChr)
● theorieën van Galenus verloren terrein
● voornamelijk opvattingen over link gezondheid, en geloof & spiritualiteit
○ bv. ziekte werd gezien als een straf van God of kwade geesten in lichaam
○ Er heerste de idee dat mensen zelf weinig controle hadden over ziekte MAAR
priesters wel (zij konden demonen uit het lichaam jagen)
4
,Renaissance (14e en 15e eeuw)
● Belang van de individuele denker => religieuze perspectief werd maar één van de
vele perspectieven
Wetenschappelijke revolutie (16e eeuw)
● enorme groei in theoretische kennis, natuurwetenschappelijk onderzoek en
ontwikkelingen in de lichamelijke geneeskunde
● toegenomen anatomisch onderzoek
● steeds meer organische & fysiologische verklaringen
○ nog weinig ruimte voor psychologische verklaringen
➢ Descartes: (17e eeuw)
● Dualisme: de idee dat lichaam en geest afzonderlijke eenheden zijn
○ geest = niet-materieel, niet objectief of zichtbare
gedachten/gevoelens, domein van de theoloog
○ lichaam = wel materieel, objectieve en tastbare lichamelijke functies,
domein van de arts
● Artsen zijn bewakers van het lichaam → lichaam is een machine die
wetenschappelijk kon worden onderzocht en verklaard
○ Mechanistisch standpunt: standpunt dat de dualisten ontwikkelden
→ idee van het lichaam als machine dat alleen valt te doorgronden itv
onderdelen (moleculair, biologisch, biochemisch, genetisch)
=> Inzicht in ziekte werd verkregen via bestuderen van cellulaire en
fysiologische processen
● theologen = hoeders van de geest
● Volgens Descartes is de epifyse (pijnappelklier) de schakel tussen lichaam en
geest
❗
Descartes geloofde dat de ziel het lichaam verlaat bij de dood → hierdoor was
autopsie wel aanvaard nu ❗ (enorme vooruitgang destijds)
Door het mechanistische standpunt werd behandeling technischer, meer gericht op
diagnostiek en op de beschikbare lichamelijke bewijzen.
→ basis biomedisch ziektemodel
● Biomedisch ziektemodel: Ook wel diagnose-receptmodel genoemd. Het is de
opvatting dat ziekten en symptomen een achterliggende fysiologische verklaring
hebben en dat daarmee ook genezing mechanistisch en rechtlijnig werkt.
○ aanname: wegnemen van de oorzaak van de ziekte leidt tot herstel van
gezondheid.
5
, ○ Ook wel reductionistisch model genoemd; het reduceert de geest, het lichaam
en het menselijk gedrag tot lichaamscellen of tot neurale of biochemische
activiteit, en verklaart problemen alleen op dit niveau
=> MAAR:
- negeert sociale factor: mensen reageren op verschillende manier op ziekte
omwille van verschillen in persoonlijkheid, cognitie, sociale
ondersteuningsnetwerk of culturele aanname
- geen verklaring voor bepaalde psychosomatische effecten (bv.
fantoompijn, placebo-effect)
- ‘geest’ (psychologie) speelt een grote rol bij de manifestatie en reactie op
ziekte → hier is dus sprake van wederzijdse beïnvloeding
○ Dualistische visie op lichaam en geest is daarom een naïef perspectief
● Biopsychosociaal model: het standpunt dat ziekten door
een combinatie van lichamelijke, sociale, culturele en
psychologische factoren kunnen worden verklaard.
○ Is dan wel een aanvulling op het biomedisch
ziektemodel (in dat ze ook stelt dat er aan ziekte een
fysiologische mechanische oorzaak is), maar ze neemt
erin mee dat gezondheid enigszins subjectief is /
beleving een rol speelt.
○ biologische, psychologische en sociale factoren die
samen bepalen of iemand ziek te noemen is of zich
ziek voelt
○ dit model wijst het biomedische model niet af, maar verrijkt het met de
interactie tussen biologische processen en psychologische sociale invloeden
○ Strenghts-based model (positieve gezondheid)
❖ casus: Peter brak op 16-jarige leeftijd zijn nek na een duik in ondiep water. Hierdoor
raakte hij verlamd vanaf zijn middel en moet hij de rest van zijn leven in een rolstoel
doorbrengen. Gedurende lange tijd kon Peter slechts moeizaam werk vinden.
Ondertussen verdient hij geld als motivational speaker. Hij is getrouwd en heeft hij twee
gezonde kinderen. Peter is ook rolstoelsprinter, waarin hij meervoudig Paralympisch
kampioen en wereldrecordhouder is.
➔ Is Peter invalide?
➔ Is Peter gezond of ongezond?
● Invaliditeit = beperkende fysieke gezondheidstoestand, onvermogen om
‘normaal’ te functioneren, gezien als onvermijdelijk gevolg van lichamelijke
afwijkingen
→ MAAR is dit het hele plaatje?
6
Gezondheidspsychologie
Helene Koenen
11.
,Inhoudstafel
1. Introductie ...................................................................................................................... p. 3
Overzicht van gezondheidspsychologie en haar doelstellingen.
2. Gezondheidsgedrag ..................................................................................................... p. 14
Determinanten van gezondheidsgedrag en factoren die het beïnvloeden.
3. Gezondheidsmodellen .................................................................................................p. 28
Beschrijving van modellen zoals HAPA, Transtheoretisch model, en Health Belief
Model.
4. Gedragsverandering I ...................................................................................................p. 44
Motivatieprocessen, rol van zelfregulatie, en technieken zoals SMART-doelen.
5. Gedragsverandering II ................................................................................................ p. 55
Implementatie-intenties, copingstrategieën, en gradueel taken opbouwen.
6. Stress I ............................................................................................................................. p. 67
Definitie van stress, fysiologische reacties, en invloed op gezondheid.
7. Stress II ........................................................................................................................... p. 79
Copingmechanismen, sociale steun, en interventies bij stress.
8. Ziek zijn .......................................................................................................................... p. 95
Psychologische aspecten van ziek zijn, patiëntenpercepties en herstel.
9. Het consult .................................................................................................................. p. 102
Communicatie tussen patiënt en zorgverlener, en beïnvloeding van
gezondheidsuitkomsten.
10. Gezondheidsongelijkheid ........................................................................................ p. 116
Determinanten van ongelijkheid in gezondheid en strategieën voor verbetering
2
, 1. Introductie
Wat is gezondheidspsychologie?
Wetenschappelijk onderzoek naar mentale, psychosociale en biologische processen en het
gedragsmatig functioneren die een rol spelen bij:
● het bevorderen en in stand houden van gezondheid
● het ontstaan van ziekte
● preventie en behandeling van ziekte
● de verbetering van gezondheidszorg en gezondheidsbeleid
‘gezondheid’
→ verschillende betekenissen (ifv cultuur, geschiedenis1, sociale klasse, …)
→ lichamelijke en geestelijke aspecten
Doelstellingen cursus:
inzicht in het biopsychosociaal model van gezondheid en ziekte
inzicht in het belang van cognitieve, emotionele, persoonlijkheids- en sociale
factoren bij ziekte en gezondheid
inzicht in gezondheidsgedrag, gedragsmodellen en gedragsverandering
inzicht in psychologische interventies voor gezondheidsgedrag en -bevordering
inzicht in culturele of sociale verschillen in gezondheid en gezondheidsongelijkheid
1
vb. trepanatie (gaatjes in schedel voor vrijlaten van boze geesten) = vroege interpretatie van ziekte
in Hebreeuwse teksten; ziekte is een straf van de goden
3
,1.1. Historisch perspectief
Oude Griekenland
➢ Hippocrates zijn 4 humores:
● ziekte werd gezien als een onevenwicht tussen 4 lichaamssappen; gele gal,
slijm (flegma), bloed, zwarte gal
● verandering in evenwicht gelinkt aan seizoensveranderingen
● persoonlijkheidstypes staan in verband met de lichaamssappen
○ cholerisch = veel gele gal → boosaardig temperament
○ zwartgallig / melancholisch = veel zwarte gal → droevig persoon
○ sanguinisch = veel bloed → optimistisch
○ flegmatisch = veel slijm → kalm
● genezing = humores opnieuw in balans brengen door aderlaten, vasten,
speciaal dieet, geneesmiddelen
=> Deze opvatting over innerlijke balans vinden we vandaag de dag veel terug
→ bv. disbalans in neurotransmitter dopamine, melatonine en serotonine … leidt tot
depressie
➢ Galenus: (ca. 129 - 199 nChr.)
● Dacht dat er lichamelijke of pathologische basis was voor alle ziekten
(lichamelijk & geestelijk)
● geloofde ook in een link tussen 4 humores en ziekten
○ bv. zei dat melancholische vrouwen een hogere kans hebben op het
ontwikkelen van borstkanker
➡ Er werd niet gedacht aan het feit dat de geest zelf ook een invloed kan hebben op
gezondheid.
Hippocrates en Galenus hadden een grote invloed tot 18e eeuw => positivisme;
opkomst organische geneeskunde
Vroege middeleeuwen (ca. 500 nChr)
● theorieën van Galenus verloren terrein
● voornamelijk opvattingen over link gezondheid, en geloof & spiritualiteit
○ bv. ziekte werd gezien als een straf van God of kwade geesten in lichaam
○ Er heerste de idee dat mensen zelf weinig controle hadden over ziekte MAAR
priesters wel (zij konden demonen uit het lichaam jagen)
4
,Renaissance (14e en 15e eeuw)
● Belang van de individuele denker => religieuze perspectief werd maar één van de
vele perspectieven
Wetenschappelijke revolutie (16e eeuw)
● enorme groei in theoretische kennis, natuurwetenschappelijk onderzoek en
ontwikkelingen in de lichamelijke geneeskunde
● toegenomen anatomisch onderzoek
● steeds meer organische & fysiologische verklaringen
○ nog weinig ruimte voor psychologische verklaringen
➢ Descartes: (17e eeuw)
● Dualisme: de idee dat lichaam en geest afzonderlijke eenheden zijn
○ geest = niet-materieel, niet objectief of zichtbare
gedachten/gevoelens, domein van de theoloog
○ lichaam = wel materieel, objectieve en tastbare lichamelijke functies,
domein van de arts
● Artsen zijn bewakers van het lichaam → lichaam is een machine die
wetenschappelijk kon worden onderzocht en verklaard
○ Mechanistisch standpunt: standpunt dat de dualisten ontwikkelden
→ idee van het lichaam als machine dat alleen valt te doorgronden itv
onderdelen (moleculair, biologisch, biochemisch, genetisch)
=> Inzicht in ziekte werd verkregen via bestuderen van cellulaire en
fysiologische processen
● theologen = hoeders van de geest
● Volgens Descartes is de epifyse (pijnappelklier) de schakel tussen lichaam en
geest
❗
Descartes geloofde dat de ziel het lichaam verlaat bij de dood → hierdoor was
autopsie wel aanvaard nu ❗ (enorme vooruitgang destijds)
Door het mechanistische standpunt werd behandeling technischer, meer gericht op
diagnostiek en op de beschikbare lichamelijke bewijzen.
→ basis biomedisch ziektemodel
● Biomedisch ziektemodel: Ook wel diagnose-receptmodel genoemd. Het is de
opvatting dat ziekten en symptomen een achterliggende fysiologische verklaring
hebben en dat daarmee ook genezing mechanistisch en rechtlijnig werkt.
○ aanname: wegnemen van de oorzaak van de ziekte leidt tot herstel van
gezondheid.
5
, ○ Ook wel reductionistisch model genoemd; het reduceert de geest, het lichaam
en het menselijk gedrag tot lichaamscellen of tot neurale of biochemische
activiteit, en verklaart problemen alleen op dit niveau
=> MAAR:
- negeert sociale factor: mensen reageren op verschillende manier op ziekte
omwille van verschillen in persoonlijkheid, cognitie, sociale
ondersteuningsnetwerk of culturele aanname
- geen verklaring voor bepaalde psychosomatische effecten (bv.
fantoompijn, placebo-effect)
- ‘geest’ (psychologie) speelt een grote rol bij de manifestatie en reactie op
ziekte → hier is dus sprake van wederzijdse beïnvloeding
○ Dualistische visie op lichaam en geest is daarom een naïef perspectief
● Biopsychosociaal model: het standpunt dat ziekten door
een combinatie van lichamelijke, sociale, culturele en
psychologische factoren kunnen worden verklaard.
○ Is dan wel een aanvulling op het biomedisch
ziektemodel (in dat ze ook stelt dat er aan ziekte een
fysiologische mechanische oorzaak is), maar ze neemt
erin mee dat gezondheid enigszins subjectief is /
beleving een rol speelt.
○ biologische, psychologische en sociale factoren die
samen bepalen of iemand ziek te noemen is of zich
ziek voelt
○ dit model wijst het biomedische model niet af, maar verrijkt het met de
interactie tussen biologische processen en psychologische sociale invloeden
○ Strenghts-based model (positieve gezondheid)
❖ casus: Peter brak op 16-jarige leeftijd zijn nek na een duik in ondiep water. Hierdoor
raakte hij verlamd vanaf zijn middel en moet hij de rest van zijn leven in een rolstoel
doorbrengen. Gedurende lange tijd kon Peter slechts moeizaam werk vinden.
Ondertussen verdient hij geld als motivational speaker. Hij is getrouwd en heeft hij twee
gezonde kinderen. Peter is ook rolstoelsprinter, waarin hij meervoudig Paralympisch
kampioen en wereldrecordhouder is.
➔ Is Peter invalide?
➔ Is Peter gezond of ongezond?
● Invaliditeit = beperkende fysieke gezondheidstoestand, onvermogen om
‘normaal’ te functioneren, gezien als onvermijdelijk gevolg van lichamelijke
afwijkingen
→ MAAR is dit het hele plaatje?
6
