Samenvatting Sociologische perspectieven

SOCIOLOGISCHE
PERSPECTIEVEN
HOOFDSTUK 1: ONDERWIJS ALS ORDEVRAAGSTUK

1. INLEIDING
o Doel van de samenleving: toekomstige generaties hun weg leren vinden in de samenleving en
benodigde kennissen opdoen
o Vorm van leren (sociale organisaties) staat niet vast, wel afhankelijk van maatschappelijke
omstandigheden, dus verandert
• Gelijkenis met dominante economische modus van productie = onderliggende organiserende
principes bij het produceren van goederen en diensten
• Evolutie van producten- naar diensteconomie: gerichtheid op de specifieke wensen van
individuele klanten = individualisering
o School: efficiënte manier om in relatief korte tijd grote groepen mensen te equiperen voor een
veranderde samenleving + mogelijk voor overheid om greep te houden op onderwijs
 Nadruk op ‘onderwijs op maat’, aansluiten bij individuele behoeften van leerlingen en
gepersonaliseerd leren, bij gelijkblijvende bekostiging
 (Input, proces, output) netwerken
1.1 Sociale ordes
o 3 essentiële vragen + 1 extra vraag = vraagstuk van …
 Wat moet er worden onderwezen? = curriculum
 Hoe moet dat worden gedaan? = onderwijsproces
 Voor wie is welke vorm van leren? = onderwijskansen
 Wie beantwoordt die vragen? = governance
 Verschillende coördinatiemechanismen: OMOP-model:




o Sociale orde: biedt mensen mogelijkheden om bepaalde doelen – op een bepaalde manier – te
realiseren, maar stelt daar ook beperkingen bij
 binnen elke orde gedragen mensen zich anders t.o.v. elkaar
 Primaire sociale orde (pso): persoonlijke onderlinge relaties
 Affectieve component
 Bv. gezin/collega’s
 Markt: onpersoonlijke relaties o.b.v. ruil
 Overheid: interacties o.b.v. alomvattend gezag (regels)
 Organisaties: alle soorten vormen en verbanden die met een specifiek doel zijn
gevormd en waar mensen zich ten dele mee verbinden
o Interactie tussen mensen wordt meestal door meerdere sociale ordes tegelijk beïnvloed
o Sociologen: vooral focus op pso
o Sociale ordes zijn verantwoordelijk: pso lang sterkst coördinerend principe in maatschappij, nu
bureaucratische geconstrueerde principes, die afgerekend worden o.b.v. prestaties en markten
(sociaal kapitaal neemt af)

1

,1.2 Onderwijs als ‘ordevraagstuk’
o Binnen scholen verschillende ordes naast elkaar werkzaam
= Gemeenschap: niet te dwingen want spontane orde
 Vooral pso en specifiek gezag (org)
o Op niveau van de samenleving ook meerdere sociale ordes tegelijk werkzaam, in specifieke
verhouding tot elkaar
o Voor- en nadelen van verschillende ordes:




 Focus op verhouding tussen markt en overheid


2. OVERHEID EN MARKT
3
4
o Individualiteit en recht doen aan verschillen steeds belangrijker na oliecrisis jaren ‘70
o Chicago school of economics: pasten eco theorie toe op publieke sector: veel aandacht voor
overheidsfalen en werking van de markt
o “Markt waar het kan, overheid waar het moet”
1
2
2.1 Marktwerking in het onderwijs
o Overheid: geconstrueerd, 3 instrumenten
 Financieren
 Verschaffen: officieel onderwijs
 Reguleren: bv. eindtermen
o Markt: spontaan
 Prijs bepaalt wat en hoeveel er geproduceerd gaat worden
 Concurrentie tussen verkopers bepaalt hoe er geproduceerd gaat worden
 Gezamenlijk wordt bepaald voor wie geproduceerd wordt (iedereen bepaalt voor zichzelf tegen
welke prijs hij iets koopt)
 Steeds evenwicht zoeken tussen vraag en aanbod, zonder ingreep van buitenaf
(=’onzichtbare hand’, Adam Smith)
2
1.
2.1.1 Marktwerking
o Markt = als aanbieders, vrij kiezende consumenten en prijsmechanisme alle 3 functioneren
! Publieke sector: quasi markt: aanbieders concurreren in enige mate met elkaar, burgers
hebben iets te kiezen en financiële prikkels spelen indirecte rol


2

, o Overheid kan op 3 manieren meer ruimte geven aan de markt:
 Privatiseren = (deel van) het onderwijs wordt door private partijen betaald
 Uitbesteden = overheid betaalt, maar verschaft product/dienst niet
 Dereguleren = inhoud en beoogde invloed van regels versoepelen: meer ruimte voor
eigen keuzes van ouders en leerlingen én profilering tussen scholen




 ! Beleidsepidemie: 2 gemeenschappelijke uitgangspunten:
 Recht doen aan wensen van ouders en leerlingen
 Concurrentie tussen scholen door meer diversiteit en hogere kwaliteit
 meer dynamiek, bv. vrije schoolkeuze
2.2 Publiek en privaat combineren
o Publiek = landelijke, regionale of lokale overheid
o Privaat = for-profit bedrijf, non-profitstichting/-vereniging, particuliere burgers
 Kunnen op 3 dimensies van elkaar verschillen
 Financiering: wie betaalt het?
 Bestuur: wie is eindverantwoordelijk?
 Operatie/management: wie voert het uit?
2.3 Zweden: een illustratie casus
o Lezen p.24-26


3. THEORIE, PRAKTIJK EN BELEID
5
6
3
3.1 Theorie
3
1.
3.1.1 Voor
o Marktwerking, overheidsfalen
o Vrije schoolkeuze duidt op vrijheid als waarde  pso
o Markt moet veel ruimte krijgen, want:
 Sluit aan bij verschillende voorkeuren van mensen
 Leidt tot verbetering van kwaliteit van onderwijs
 Hoge responsiviteit (luisteren naar leerlingen en ouders)
 Leidt tot diversiteit
o Valkuilen van markt: marktfalen
 Er moeten veel aanbieders zijn (geen monopolie)
 Informatie-asymmetrie: kiezers beschikken niet over goede info
  Overheid moet zorgen voor openbare beschikbare informatie over scholen
3.1.2 Tegen
o Overheidswerking, marktfalen: eerder reactief
o Vrije schoolkeuze is niet vrij: kiezen o.b.v. sociale status, gender, etniciteit, financiën
o Zijn ouders en leerlingen wel in staat om de kwaliteit van een school (van tevoren) te
bepalen?
o Hoe wenselijk is de exit-optie? (school niet goed = nieuwe school)
o ! Circuits of schooling = ontstaan van scholen voor lagere en hogere sociale groepen
o  gesegregeerd onderwijs

3

, 3.2 Empirie
1
2
3
1.
2.
3.2.1 Aanbodzijde: concurrentie tussen scholen
o Lokale hiërarchie van scholen: afhankelijk van reputatie, afhankelijk van leerlingpopulatie;
komt niet per se overeen met echte rangorde qua kwaliteit
o Streven naar behoud en verbetering van de eigen plaats in hiërarchie: bv. selectie van
leerlingen
 Expliciete selectie: toelatingscriteria
 Impliciete selectie: uitgesproken onderwijsinhoudelijk, pedagogisch,
levensbeschouwelijk of religieus profiel
o  Eerder keuze voor ‘eenvoudigere’ strategieën rond selectie, profilering en marketing dan
voor ‘moeilijkere’ strategieën om de kwaliteit te verbeteren
o  Afhankelijk van (beleids)context en plaats in lokale hiërarchie meer of minder
concurrentie, meeste concurrentie in het midden van de hiërarchie
3.2.2 Vraagzijde: schoolkeuze van ouders en leerlingen
o Keuzeproces van ouders bestaan uit 2 fases:
 1) Shortlist maken van scholen die in aanmerking komen (vaak impliciet en onbewust)
 2) Meer bewuste overwegingen omtrent de schoolkeuze, o.b.v. kwaliteit, sfeer,
nabijheid en bereikbaarheid
  Combinatie van eigen sociaaleconomische achtergrond + samenstelling
leerlingpopulatie = betere voorspeller voor schoolkeuze
3.2.3 De rol van informatie over onderwijskwaliteit
o Informatie-asymmetrie: overheid moet ouders voorzien van voldoende en betrouwbare
informatie over scholen  welke gegevens zijn relevant?
 Ambitie en motivatie van leerlingen
 Instroomniveau van de leerlingen
o Gebruiken ouders onderwijskwaliteit echt als factor voor schoolkeuze?
 Hoger opgeleide ouders maken meer gebruik van kwaliteitsinformatie dan lager
opgeleide ouders
o Niet enkel OK is van belang bij schoolkeuze, ook:
 Acceptabel alternatief in de buurt?
 Consequenties van verder reizen op kosten, veiligheid en gezinslogistiek
 Informele sociale netwerk van ouders
o Kwaliteit van onderwijs gaat niet echt vooruit, omdat ouders niet voor die school kiezen
(omdat ze OK niet kennis)
3.3 Implicaties voor beleid
o ! Markt kan alleen goed functioneren als overheid ook goed functioneert
o Maatregelen die bewerkstellingen dat:
 De door scholen ervaren concurrentie binnen een gewenste brandbreedte zit
 Prikkels zoveel mogelijk leiden tot wenselijke uitkomsten zoals het uitbreiden van variëteit van
het aanbod en daadwerkelijke verbetering van de kwaliteit van het onderwijs
 Prikkels zo weinig mogelijk aanleiding geven voor onwenselijke uitkomsten, zoals concurrentie
o.b.v. leerlingsamenstelling – wat leidt tot segregatie – en louter ‘symbolische’ aanpassingen
door scholen
o Positieve effecten enkel mogelijk indien volgende voorwaarden voldaan zijn:


4