Aantekeningen Sociologie 1
Aantekeningen Sociologie 1...................................................................................................................1
Hoofdstuk 1: De sociologische verzuchting........................................................................................8
Wat is sociologie?...........................................................................................................................8
Belangrijkste les van sociologie......................................................................................................8
Contingent maar niet arbitrair........................................................................................................8
Jean-Jacques Rousseau...............................................................................................................8
Verlichting en Tegen-Verlichting.................................................................................................9
Auguste Comte...........................................................................................................................9
Habermas & Luhmann..............................................................................................................10
Twee vragen die centraal staan bij de sociologie.........................................................................10
Sociale orde..................................................................................................................................10
De legitimerende derde................................................................................................................10
Natuur.......................................................................................................................................10
Geschiedenis.............................................................................................................................10
Samenhang...............................................................................................................................10
Hoofdstuk 2: De taak en de houding van de socioloog.....................................................................11
Inleiding/samenvatting.................................................................................................................11
De taak van de socioloog: cijferaar, mythejager, levenskunstenaar.............................................11
Cijferaar: de empirische-analytische taak.................................................................................11
Mythejager: de kritische taak...................................................................................................12
Levenskunstenaar: de praktische taak......................................................................................12
De houding van de socioloog........................................................................................................12
Belangstelling voor samenhang................................................................................................12
Afstandelijke betrokkenheid.....................................................................................................13
Empirisch gezind.......................................................................................................................13
Respectvol................................................................................................................................13
Hoofdstuk 3: De ontdekking van de samenleving 1: de individualistische variant............................13
De voorgeschiedenis: Verlichting & Tegen-Verlichting.................................................................13
Opkomst van de sociologie.......................................................................................................14
Verlichting.............................................................................................................................14
Utilitarisme...........................................................................................................................14
Empiricisme..........................................................................................................................14
Fréderic Le Play.....................................................................................................................14
Adolphe Quetelet.................................................................................................................14
1
, De verankerde mens.............................................................................................................15
Sociologie als satire of het contingente als leidraad.....................................................................15
Het Mattheüs-effect.................................................................................................................15
Onbedoelde gevolgen...............................................................................................................15
Onbedoelde gevolgen en perverse effecten.................................................................................15
Individuele redelijkheid en het probleem van de collectieve actie...........................................16
Het probleem van de collectieve actie......................................................................................16
Waarom dan toch zoveel collectieve acties?............................................................................16
Rationele-keuzetheorie............................................................................................................16
Hoofdstuk 4: De ontdekking van de samenleving 2: de collectivistische variant..............................16
Individu en samenleving: het geheel is meer dan de som van delen............................................17
Een wereld op zijn kop: over ziekte en misdaad...........................................................................18
De ziekterol: ongestraft afwijken..............................................................................................18
La réalité surpasse la fiction......................................................................................................19
Tweemaal het sociale: individualisme en collectivisme................................................................20
Hoofdstuk 5: Rol en zelf....................................................................................................................20
Een tocht door de sociale werkelijkheid.......................................................................................20
De rol: persoon noch inhoud telt..................................................................................................20
Voorbeeld conciërge.................................................................................................................21
Functionalistische verklaring en conflictsociologie.......................................................................21
Functionalisme..........................................................................................................................21
Conflictsociologie......................................................................................................................22
Marxistische conflictsociologie.................................................................................................23
Macht en functie.......................................................................................................................24
Rollentheorie................................................................................................................................24
Dramaturgie..............................................................................................................................24
Van schouwspel naar tweede natuur.......................................................................................24
De staat binnenin: van dwang naar drang....................................................................................25
Hoofdstuk 6: Verwachten en verklaren in de sociologie..................................................................25
Verwachten: de grondstof van het samenleven...........................................................................25
Verwachten, voorspellen, begrijpen: de sociologische verklaring................................................26
Begrijpen en hermeneutiek..........................................................................................................26
Handeling en cultuur....................................................................................................................27
De doelgerichtheid van het handelen.......................................................................................27
De situatie: middelen en condities...........................................................................................27
Normen: middel-doelrelaties....................................................................................................27
2
, Cultuur en situatie........................................................................................................................28
Communicatief handelen.............................................................................................................28
Definitie van de situatie............................................................................................................28
Symbolen..................................................................................................................................28
Cultuur, situatie en de interpretatie van gedrag...........................................................................28
Hoofdstuk 7: Socialisatie en methoden van samenleven.................................................................29
Praktische en discursieve kennis..................................................................................................29
Lichaamstaal.................................................................................................................................30
Etnomethodologie........................................................................................................................30
Een grammatica van het samenleven...........................................................................................30
Al die verschillende sociologische theorieën, een terugblik.........................................................31
De robuustheid van het sociale....................................................................................................32
Humor.......................................................................................................................................32
Tact...........................................................................................................................................32
Afwachten.................................................................................................................................33
Uitleggen..................................................................................................................................33
Verontschuldigingen aanbieden en vergiffenis vragen.............................................................33
Hoofdstuk 8: Sociale controle...........................................................................................................33
Pijn en plezier: van Bentham tot Parsons.....................................................................................33
Hoe natuurlijk zijn natuurlijke behoeften?...............................................................................34
Overtuigingen en verbondenheid.............................................................................................34
Positieve en negatieve, interne en externe sancties.................................................................35
Impliciete en opgestapelde sancties.........................................................................................36
Verschuivingen in sanctioneringswijzen: van brandstapel tot therapie........................................36
Michel Foucault en evolutie sociale controle...........................................................................36
Sanctioneerbaarheid: een ruil fundamenteler dan een sociaal contract......................................37
Louis Dumont............................................................................................................................37
Hoofdstuk 9: De voorwaarden van maatschappelijke schaalvergroting...........................................37
Belonen en geld: van gebruiks- naar ruilwaarde...........................................................................37
Neveneffecten van de schaalvergroting...................................................................................38
Straffen en reguliere macht..........................................................................................................38
Veralgemenen en specificeren van vertrouwen en invloed..........................................................39
Vertrouwen voorstellen............................................................................................................39
Waardegetrouwheid voorstellen..............................................................................................40
Vertrouwen verliezen: de politiek als buffer.................................................................................40
De vertrouwenscrisis................................................................................................................42
3
, Gebrek aan vertrouwen in de politiek als bescherming van andere instellingen......................42
Hoofdstuk 10: Criminaliteit...............................................................................................................42
Afwijkend gedrag: de zeven gordels van sociale controle............................................................42
Routine.....................................................................................................................................43
Het politieagentje binnenin......................................................................................................43
Velden van gesanctioneerde verwachtingen............................................................................43
Buffers......................................................................................................................................43
Uitlaatkleppen..........................................................................................................................44
Informele sancties....................................................................................................................44
Formele sancties: in de handen van politie en gerecht............................................................44
Wat heet crimineel?.....................................................................................................................44
Een grijze zone..........................................................................................................................44
Gevoeliger voor geweld............................................................................................................45
Witteboordencriminaliteit........................................................................................................45
Het contingente van criminaliteit.............................................................................................45
Wie wordt crimineel?...................................................................................................................46
Het criminele type....................................................................................................................46
De sociale-controletheorie toegepast op criminaliteit.............................................................47
Criminaliteit als rationele keuze...............................................................................................47
Criminaliteit waarnemen..............................................................................................................48
De gerechtelijke statistiek.........................................................................................................48
Politiestatistiek.........................................................................................................................48
Slachtofferenquêtes..................................................................................................................49
Hoofdstuk 11: Ongelijkheid..............................................................................................................49
Kaste, stand en klasse: de verborgen pijn van gelijkheid..............................................................49
Kaste en stand..........................................................................................................................49
Klasse........................................................................................................................................50
Perverse compensaties: status en smaak.....................................................................................51
Ongelijkheid en collectiviteit....................................................................................................51
Statuscompensatie en bevestiging van de lage status..............................................................52
Etikettering...............................................................................................................................52
Ongelijkheid en smaak..............................................................................................................52
De theorie van de nietsdoende klasse..........................................................................................53
Status, smaak en distinctie: de theorie van Bourdieu...................................................................53
Hoofdstuk 12: macht en stratificatie................................................................................................55
Ongelijkheid van macht................................................................................................................55
4
Aantekeningen Sociologie 1...................................................................................................................1
Hoofdstuk 1: De sociologische verzuchting........................................................................................8
Wat is sociologie?...........................................................................................................................8
Belangrijkste les van sociologie......................................................................................................8
Contingent maar niet arbitrair........................................................................................................8
Jean-Jacques Rousseau...............................................................................................................8
Verlichting en Tegen-Verlichting.................................................................................................9
Auguste Comte...........................................................................................................................9
Habermas & Luhmann..............................................................................................................10
Twee vragen die centraal staan bij de sociologie.........................................................................10
Sociale orde..................................................................................................................................10
De legitimerende derde................................................................................................................10
Natuur.......................................................................................................................................10
Geschiedenis.............................................................................................................................10
Samenhang...............................................................................................................................10
Hoofdstuk 2: De taak en de houding van de socioloog.....................................................................11
Inleiding/samenvatting.................................................................................................................11
De taak van de socioloog: cijferaar, mythejager, levenskunstenaar.............................................11
Cijferaar: de empirische-analytische taak.................................................................................11
Mythejager: de kritische taak...................................................................................................12
Levenskunstenaar: de praktische taak......................................................................................12
De houding van de socioloog........................................................................................................12
Belangstelling voor samenhang................................................................................................12
Afstandelijke betrokkenheid.....................................................................................................13
Empirisch gezind.......................................................................................................................13
Respectvol................................................................................................................................13
Hoofdstuk 3: De ontdekking van de samenleving 1: de individualistische variant............................13
De voorgeschiedenis: Verlichting & Tegen-Verlichting.................................................................13
Opkomst van de sociologie.......................................................................................................14
Verlichting.............................................................................................................................14
Utilitarisme...........................................................................................................................14
Empiricisme..........................................................................................................................14
Fréderic Le Play.....................................................................................................................14
Adolphe Quetelet.................................................................................................................14
1
, De verankerde mens.............................................................................................................15
Sociologie als satire of het contingente als leidraad.....................................................................15
Het Mattheüs-effect.................................................................................................................15
Onbedoelde gevolgen...............................................................................................................15
Onbedoelde gevolgen en perverse effecten.................................................................................15
Individuele redelijkheid en het probleem van de collectieve actie...........................................16
Het probleem van de collectieve actie......................................................................................16
Waarom dan toch zoveel collectieve acties?............................................................................16
Rationele-keuzetheorie............................................................................................................16
Hoofdstuk 4: De ontdekking van de samenleving 2: de collectivistische variant..............................16
Individu en samenleving: het geheel is meer dan de som van delen............................................17
Een wereld op zijn kop: over ziekte en misdaad...........................................................................18
De ziekterol: ongestraft afwijken..............................................................................................18
La réalité surpasse la fiction......................................................................................................19
Tweemaal het sociale: individualisme en collectivisme................................................................20
Hoofdstuk 5: Rol en zelf....................................................................................................................20
Een tocht door de sociale werkelijkheid.......................................................................................20
De rol: persoon noch inhoud telt..................................................................................................20
Voorbeeld conciërge.................................................................................................................21
Functionalistische verklaring en conflictsociologie.......................................................................21
Functionalisme..........................................................................................................................21
Conflictsociologie......................................................................................................................22
Marxistische conflictsociologie.................................................................................................23
Macht en functie.......................................................................................................................24
Rollentheorie................................................................................................................................24
Dramaturgie..............................................................................................................................24
Van schouwspel naar tweede natuur.......................................................................................24
De staat binnenin: van dwang naar drang....................................................................................25
Hoofdstuk 6: Verwachten en verklaren in de sociologie..................................................................25
Verwachten: de grondstof van het samenleven...........................................................................25
Verwachten, voorspellen, begrijpen: de sociologische verklaring................................................26
Begrijpen en hermeneutiek..........................................................................................................26
Handeling en cultuur....................................................................................................................27
De doelgerichtheid van het handelen.......................................................................................27
De situatie: middelen en condities...........................................................................................27
Normen: middel-doelrelaties....................................................................................................27
2
, Cultuur en situatie........................................................................................................................28
Communicatief handelen.............................................................................................................28
Definitie van de situatie............................................................................................................28
Symbolen..................................................................................................................................28
Cultuur, situatie en de interpretatie van gedrag...........................................................................28
Hoofdstuk 7: Socialisatie en methoden van samenleven.................................................................29
Praktische en discursieve kennis..................................................................................................29
Lichaamstaal.................................................................................................................................30
Etnomethodologie........................................................................................................................30
Een grammatica van het samenleven...........................................................................................30
Al die verschillende sociologische theorieën, een terugblik.........................................................31
De robuustheid van het sociale....................................................................................................32
Humor.......................................................................................................................................32
Tact...........................................................................................................................................32
Afwachten.................................................................................................................................33
Uitleggen..................................................................................................................................33
Verontschuldigingen aanbieden en vergiffenis vragen.............................................................33
Hoofdstuk 8: Sociale controle...........................................................................................................33
Pijn en plezier: van Bentham tot Parsons.....................................................................................33
Hoe natuurlijk zijn natuurlijke behoeften?...............................................................................34
Overtuigingen en verbondenheid.............................................................................................34
Positieve en negatieve, interne en externe sancties.................................................................35
Impliciete en opgestapelde sancties.........................................................................................36
Verschuivingen in sanctioneringswijzen: van brandstapel tot therapie........................................36
Michel Foucault en evolutie sociale controle...........................................................................36
Sanctioneerbaarheid: een ruil fundamenteler dan een sociaal contract......................................37
Louis Dumont............................................................................................................................37
Hoofdstuk 9: De voorwaarden van maatschappelijke schaalvergroting...........................................37
Belonen en geld: van gebruiks- naar ruilwaarde...........................................................................37
Neveneffecten van de schaalvergroting...................................................................................38
Straffen en reguliere macht..........................................................................................................38
Veralgemenen en specificeren van vertrouwen en invloed..........................................................39
Vertrouwen voorstellen............................................................................................................39
Waardegetrouwheid voorstellen..............................................................................................40
Vertrouwen verliezen: de politiek als buffer.................................................................................40
De vertrouwenscrisis................................................................................................................42
3
, Gebrek aan vertrouwen in de politiek als bescherming van andere instellingen......................42
Hoofdstuk 10: Criminaliteit...............................................................................................................42
Afwijkend gedrag: de zeven gordels van sociale controle............................................................42
Routine.....................................................................................................................................43
Het politieagentje binnenin......................................................................................................43
Velden van gesanctioneerde verwachtingen............................................................................43
Buffers......................................................................................................................................43
Uitlaatkleppen..........................................................................................................................44
Informele sancties....................................................................................................................44
Formele sancties: in de handen van politie en gerecht............................................................44
Wat heet crimineel?.....................................................................................................................44
Een grijze zone..........................................................................................................................44
Gevoeliger voor geweld............................................................................................................45
Witteboordencriminaliteit........................................................................................................45
Het contingente van criminaliteit.............................................................................................45
Wie wordt crimineel?...................................................................................................................46
Het criminele type....................................................................................................................46
De sociale-controletheorie toegepast op criminaliteit.............................................................47
Criminaliteit als rationele keuze...............................................................................................47
Criminaliteit waarnemen..............................................................................................................48
De gerechtelijke statistiek.........................................................................................................48
Politiestatistiek.........................................................................................................................48
Slachtofferenquêtes..................................................................................................................49
Hoofdstuk 11: Ongelijkheid..............................................................................................................49
Kaste, stand en klasse: de verborgen pijn van gelijkheid..............................................................49
Kaste en stand..........................................................................................................................49
Klasse........................................................................................................................................50
Perverse compensaties: status en smaak.....................................................................................51
Ongelijkheid en collectiviteit....................................................................................................51
Statuscompensatie en bevestiging van de lage status..............................................................52
Etikettering...............................................................................................................................52
Ongelijkheid en smaak..............................................................................................................52
De theorie van de nietsdoende klasse..........................................................................................53
Status, smaak en distinctie: de theorie van Bourdieu...................................................................53
Hoofdstuk 12: macht en stratificatie................................................................................................55
Ongelijkheid van macht................................................................................................................55
4