HOOFDSTUK III: URO-GYNAECOLOGIE
1. ALGEMEEN
• Geslachtsstelsels zijn actief vanaf de puberteit <-> andere stelsels zijn levenslang actief
• De primaire geslachtsorganen (gonaden): testes (teelballen) en ovaria (eierstokken)
- De gonaden hebben 2 functies:
1 vorming van geslachtscellen (gameten)
- zaadcel (spermatozoïde) en eicel (ovum)
- zaadcel dringt eicel binnen (bevruchting) => zygote (eerste cel van nieuw individu)
2 Productie en secretie van geslachtshormonen
- testes produceren androgenen
- ovaria produceren oestrogenen en progesteron
2. HET MANNELIJK GESLACHTSSTELSEL
2.1 ANATOMIE VAN HET MANNELIJK GESLACHTSSTELSEL
2 TEELBALLEN (TESTES)
• Waar?
- Liggen in balzak (scrotum)
-> balzak = uitpuiling van abdomen
+ dient als steunstructuur voor de testes
- ze liggen zo buiten het lichaam
-> temperatuur 3°C < lichaamstemperatuur
-> ideaal voor productie en overleving van zaadcellen
CRYPTORCHIDIE
= testes dalen niet in scrotum
Probleem indien onbehandeld
- steriliteit: cellen die betrokken zijn bij initiële stadia van spermatogenese worden
vernietigd bij hogere temperatuur in pelvisruimte
- vruchtbaarheidsproblemen op latere leeftijd
- verhoogd risico op teelbalkanker
Behandeling: chirurgische correctie nodig (liefst voor de baby 18 maanden oud is)
93
,• Functie? Productie zaadcellen
-> Naar buiten geleid via epididymis (bijbal)
-> naar ductus (of vas) deferens (zaadleider)
-> in urethra (urinebuis) in penis
ZAADBLAASJES (vesicula seminalis)
= zijtak vóór de uitmonding van de zaadleider in urinebuis
• Functie? Productie vocht, dat zich tijdens de ejaculatie mengt met het zaad
-> vocht vormt 60% van ejaculaatvolume
-> bevordert overleving van zaadcellen en bevruchting
-> door oa stoffen die de zuurtegraad van vagina neutraliseren
PROSTAATHYPERTROFIE
= vergroting van prostaat
Prevalentie: 1/3 mannen boven 60 jaar: 2-4 keer prostaatvergroting
Gevolgen:
• Vernauwing urethra
• Vaak urineren
• Minder kracht urinestraal
• Nadruppelen na plassen
• Gevoel van onvolledige lediging van blaas
• ↑prostaat specifiek antigen (PSA) in bloed
MERK OP: ook bij prostatitis (prostaatontsteking)
Oorzaken:
• Meestal goedaardig (benigne prostaathypertrofie)
• Kwaadaardige tumor
Behandeling:
• Chirurgisch verwijderen
• Anti-androgene geneesmiddelen bij hormoondependente vormen van prostaathypertrofie
- androgeen-receptorblokkers
- analogen van gonadotrofine releasing hormoon (GnRH)
-> inhibitie vrijstelling van gonadotrofines LH en FSH uit hypofyse
=> prostaat wordt niet gestimuleerd door androgenen
=> prostaatweefsel regresseert + verbetering problemen bij het urineren
94
,PROSTAATKLIER
• Waar? Juist onder de blaas, waar de zaadleider in de urinebuis uitmondt
-> het omgeeft de urinebuis en de zaadleider
• Functie? Productie van secreet dat 30% van het ejaculaatvolume vormt
-> activatie spermacellen
PENIS
Bestaat uit:
• Schacht (corpus) waarin 3 zwellichamen lopen
-> 2 corpora cavernosa en 1 corpus spongiosum
-> de zwellichamen bestaan uit:
- sponsachtig weefsel en gladde spiercellen
- gevuld bloed -> gepaste erectie
• Urethra:
Functies: - afvoer van urine uit blaas
- passage van ejaculaat vanuit testes/epididymis
• Eikel aan einde (glans penis):
-> omgeven door voorhuid (preputium) = een huidplooi
Circumcisie of besnijdenis: gedeeltelijke/volledige verwijdering van de voorhuid
over de glans penis
Waarom? - potentieel voordeel van minder urineweginfecties
- bescherming tegen peniskanker
- verminderd risico op seksueel overdraagbare ziekten (zoals aids),..
2.2 DE VORMING VAN DE SPERMACELLEN (SPERMATOGENESE)
A IN TUBULI SEMINIFERI (ZAADBUISJES) UIT DE TESTES:
1. Spermatogonia uit kiemepitheel (wand) vermenigvuldigen zich zeer snel door mitotische celdeling (kerndeling)
Meiose (reductiedeling)
2 Spermatocyten
Meiose (reductiedeling)
3 Spermatiden
4 Uitrijping tot spermatozoa (rijpe zaadcellen)
5 Spermatozoa komen los aan luminale zijde van epitheel -> in lumen van zaadbuisje
Wand van zaadbuisjes bestaat uit verschillende lagen waarin naar het lumen toe de cellen progressief meer en meer
gedifferentieerd zijn tot zaadcellen
95
, B MIGRATIE NAAR EPIDIDYMIS (BIJBAL)
• Opslag: alle zaadbuisjes komen samen
• Volle rijping
INTERSTITIËLE CELLEN VAN LEYDIG
• Plaats: tussen zaadbuisjes
• Functie: synthese + secretie belangrijkste mannelijk geslachtshormoon (= testosteron)
SERTOLI CELLEN
• Plaats: in de wand van de zaadbuisjes, tussen de differentiërende geslachtscellen
• Functie: steun, bescherming en voeding van geslachtscellen:
- mediëren de effecten van testosteron en FSH op spermatogenese
- productie inhibine (FSH-secretie↓ -> productie van spermacellen↓)
- controleren het vrijkomen van spermacellen in lumen van zaadbuisjes
VERLIES VOORTPLANTINGSCAPACITEIT
• Bij mannen trager dan bij vrouwen
• Gezonde mannen zijn reproductief tot 80-90 jaar
• Vanaf 55 jaar is er een achteruitgang van testosteronsynthese
-> verlies in spierkracht + overlevende spermacellen↓ + libido↓
2.3 DE HORMONALE REGELING VAN DE MANNELIJKE FERTILITEIT
De mannelijke fertiliteit wordt geregeld door de hersenen (hypothalamus en hypofyse) en testes
POSITIEVE FEEDBACK
1 Hypothalamus stelt het gonadotrofine releasing hormoon (GRH) vrij
2 Bereikt adenohypofyse via portaal systeem
3 Stimulatie vrijstelling van gonadotrofinen:
96
1. ALGEMEEN
• Geslachtsstelsels zijn actief vanaf de puberteit <-> andere stelsels zijn levenslang actief
• De primaire geslachtsorganen (gonaden): testes (teelballen) en ovaria (eierstokken)
- De gonaden hebben 2 functies:
1 vorming van geslachtscellen (gameten)
- zaadcel (spermatozoïde) en eicel (ovum)
- zaadcel dringt eicel binnen (bevruchting) => zygote (eerste cel van nieuw individu)
2 Productie en secretie van geslachtshormonen
- testes produceren androgenen
- ovaria produceren oestrogenen en progesteron
2. HET MANNELIJK GESLACHTSSTELSEL
2.1 ANATOMIE VAN HET MANNELIJK GESLACHTSSTELSEL
2 TEELBALLEN (TESTES)
• Waar?
- Liggen in balzak (scrotum)
-> balzak = uitpuiling van abdomen
+ dient als steunstructuur voor de testes
- ze liggen zo buiten het lichaam
-> temperatuur 3°C < lichaamstemperatuur
-> ideaal voor productie en overleving van zaadcellen
CRYPTORCHIDIE
= testes dalen niet in scrotum
Probleem indien onbehandeld
- steriliteit: cellen die betrokken zijn bij initiële stadia van spermatogenese worden
vernietigd bij hogere temperatuur in pelvisruimte
- vruchtbaarheidsproblemen op latere leeftijd
- verhoogd risico op teelbalkanker
Behandeling: chirurgische correctie nodig (liefst voor de baby 18 maanden oud is)
93
,• Functie? Productie zaadcellen
-> Naar buiten geleid via epididymis (bijbal)
-> naar ductus (of vas) deferens (zaadleider)
-> in urethra (urinebuis) in penis
ZAADBLAASJES (vesicula seminalis)
= zijtak vóór de uitmonding van de zaadleider in urinebuis
• Functie? Productie vocht, dat zich tijdens de ejaculatie mengt met het zaad
-> vocht vormt 60% van ejaculaatvolume
-> bevordert overleving van zaadcellen en bevruchting
-> door oa stoffen die de zuurtegraad van vagina neutraliseren
PROSTAATHYPERTROFIE
= vergroting van prostaat
Prevalentie: 1/3 mannen boven 60 jaar: 2-4 keer prostaatvergroting
Gevolgen:
• Vernauwing urethra
• Vaak urineren
• Minder kracht urinestraal
• Nadruppelen na plassen
• Gevoel van onvolledige lediging van blaas
• ↑prostaat specifiek antigen (PSA) in bloed
MERK OP: ook bij prostatitis (prostaatontsteking)
Oorzaken:
• Meestal goedaardig (benigne prostaathypertrofie)
• Kwaadaardige tumor
Behandeling:
• Chirurgisch verwijderen
• Anti-androgene geneesmiddelen bij hormoondependente vormen van prostaathypertrofie
- androgeen-receptorblokkers
- analogen van gonadotrofine releasing hormoon (GnRH)
-> inhibitie vrijstelling van gonadotrofines LH en FSH uit hypofyse
=> prostaat wordt niet gestimuleerd door androgenen
=> prostaatweefsel regresseert + verbetering problemen bij het urineren
94
,PROSTAATKLIER
• Waar? Juist onder de blaas, waar de zaadleider in de urinebuis uitmondt
-> het omgeeft de urinebuis en de zaadleider
• Functie? Productie van secreet dat 30% van het ejaculaatvolume vormt
-> activatie spermacellen
PENIS
Bestaat uit:
• Schacht (corpus) waarin 3 zwellichamen lopen
-> 2 corpora cavernosa en 1 corpus spongiosum
-> de zwellichamen bestaan uit:
- sponsachtig weefsel en gladde spiercellen
- gevuld bloed -> gepaste erectie
• Urethra:
Functies: - afvoer van urine uit blaas
- passage van ejaculaat vanuit testes/epididymis
• Eikel aan einde (glans penis):
-> omgeven door voorhuid (preputium) = een huidplooi
Circumcisie of besnijdenis: gedeeltelijke/volledige verwijdering van de voorhuid
over de glans penis
Waarom? - potentieel voordeel van minder urineweginfecties
- bescherming tegen peniskanker
- verminderd risico op seksueel overdraagbare ziekten (zoals aids),..
2.2 DE VORMING VAN DE SPERMACELLEN (SPERMATOGENESE)
A IN TUBULI SEMINIFERI (ZAADBUISJES) UIT DE TESTES:
1. Spermatogonia uit kiemepitheel (wand) vermenigvuldigen zich zeer snel door mitotische celdeling (kerndeling)
Meiose (reductiedeling)
2 Spermatocyten
Meiose (reductiedeling)
3 Spermatiden
4 Uitrijping tot spermatozoa (rijpe zaadcellen)
5 Spermatozoa komen los aan luminale zijde van epitheel -> in lumen van zaadbuisje
Wand van zaadbuisjes bestaat uit verschillende lagen waarin naar het lumen toe de cellen progressief meer en meer
gedifferentieerd zijn tot zaadcellen
95
, B MIGRATIE NAAR EPIDIDYMIS (BIJBAL)
• Opslag: alle zaadbuisjes komen samen
• Volle rijping
INTERSTITIËLE CELLEN VAN LEYDIG
• Plaats: tussen zaadbuisjes
• Functie: synthese + secretie belangrijkste mannelijk geslachtshormoon (= testosteron)
SERTOLI CELLEN
• Plaats: in de wand van de zaadbuisjes, tussen de differentiërende geslachtscellen
• Functie: steun, bescherming en voeding van geslachtscellen:
- mediëren de effecten van testosteron en FSH op spermatogenese
- productie inhibine (FSH-secretie↓ -> productie van spermacellen↓)
- controleren het vrijkomen van spermacellen in lumen van zaadbuisjes
VERLIES VOORTPLANTINGSCAPACITEIT
• Bij mannen trager dan bij vrouwen
• Gezonde mannen zijn reproductief tot 80-90 jaar
• Vanaf 55 jaar is er een achteruitgang van testosteronsynthese
-> verlies in spierkracht + overlevende spermacellen↓ + libido↓
2.3 DE HORMONALE REGELING VAN DE MANNELIJKE FERTILITEIT
De mannelijke fertiliteit wordt geregeld door de hersenen (hypothalamus en hypofyse) en testes
POSITIEVE FEEDBACK
1 Hypothalamus stelt het gonadotrofine releasing hormoon (GRH) vrij
2 Bereikt adenohypofyse via portaal systeem
3 Stimulatie vrijstelling van gonadotrofinen:
96
