Inleiding tot psychologie
HOOFDSTUK 1 : GEEST, GEDRAG EN PSYCHOLOGIE ALS WETENSCHAP............................................................5
1.1 INLEIDING....................................................................................................................................................... 5
1.2. WAT IS PSYCHOLOGIE (EN WAT IS HET NIET)?........................................................................................................5
1.3. WAT DOEN PSYCHOLOGEN?...............................................................................................................................6
1.4. VANUIT WELKE PERSPECTIEVEN WERKEN HEDENDAAGSE PSYCHOLOGEN?....................................................................8
a. Biologisch perspectief..................................................................................................................................8
b. Cognitief perspectief..................................................................................................................................10
c. Behavioristische perspectief......................................................................................................................11
d. Gehele-persoon perspectief.......................................................................................................................12
e. Ontwikkelings- en socio-culturele perspectief...........................................................................................14
1.5.. HOE VERGAREN PSYCHOLOGEN NIEUWE KENNIS?................................................................................................15
a. Empirisch onderzoek..................................................................................................................................15
1.6. SOORTEN PSCYHOLOGISCH ONDERZOEK..............................................................................................................16
a. Experimenten.............................................................................................................................................16
b. Correlatieonderzoek..................................................................................................................................17
c. Survey (enquête)........................................................................................................................................18
d. Natuurlijke observatie...............................................................................................................................18
e. Gevalstudie................................................................................................................................................19
1.7. BRONNEN VAN VERTEKENING (BIAS)..................................................................................................................19
1.8. ETHISCHE KWESTIES IN PSYCHOLOGISCH ONDERZOEK.............................................................................................20
1.9. SOCIALE MEDIA IN ONDERZOEK.........................................................................................................................21
.......................................................................................................................................................................21
HOOFDSTUK 2: BIOPSYCHOLOGIE, NEUROWETENSCHAP EN DE MENSELIJKE NATUUR..................................22
2..1 INLEIDING.................................................................................................................................................... 22
2.2.WAT IS HET VERBAND TUSSEN GENEN EN GEDRAG?...............................................................................................22
a. Evolutie en natuurlijke selectie..................................................................................................................22
b. Genen en erfelijkheid.................................................................................................................................23
c. Epigenetica.................................................................................................................................................25
2.2. HOE IS DE INTERNE COMMUNICATIE VH LICHAAM GEORGANISEERD?........................................................................25
a. Het neuron: bouwtseen vh zenuwstelsel...................................................................................................26
b. Plasticiteit..................................................................................................................................................29
c. Het zenuwstelsel........................................................................................................................................30
2.3. HOE PRODUCEREN DE HERSENEN GEDRAG EN PSYCHISCHE PROCESSEN?....................................................................32
1
, a. Drie lagen in de hersenen..........................................................................................................................33
b. Kwabben vd cerebrale cortex....................................................................................................................36
c. Cerebrale dominantie................................................................................................................................37
HOOFDSTUK 3: SENSATIE EN PERCEPTIE....................................................................................................... 38
3.1. INLEIDING: VERSCHIL TUSSEN GEWAARWORDING EN WAARNEMING.........................................................................38
3.2. HOE VERANDERT STIMULATIE IN SENSATIE?.........................................................................................................38
a. Transductie: stimulatie in sensatie veranderen........................................................................................39
b. Sensorische adaptie...................................................................................................................................39
c. Drempels: de grenzen v sensatie...............................................................................................................39
d. Signaaldetectietheorie..............................................................................................................................40
3.3. WAARIN LIJKEN DE ZINTUIGEN OP ELKAAR? WAARIN VERSCHILLEN ZE?....................................................................40
a. Geizchtsvermogen: hoe het zenuwstelsel licht verwerkt..........................................................................40
b. Gehoor: als er een boom valt in het bos….................................................................................................43
c. De overige zintuigen..................................................................................................................................45
3.4. WAT IS DE RELATIE TUSSEN PERCEPTIE EN SENSATIE?............................................................................................48
a. Het systeem v perceptuele verwerking.....................................................................................................48
b. Perceptuele ambiguïteit en vervorming....................................................................................................49
c. Theoretische verklaringen voor perceptie.................................................................................................49
HOOFDSTUK 4: LEREN EN OMGEVING.......................................................................................................... 52
4.1. INLEIDING.................................................................................................................................................... 52
a.Leren vs. instinct.........................................................................................................................................52
b. Eenvoudige en complexe vormen v leren..................................................................................................52
c. Stimulus-respons leren vs. cognitief leren.................................................................................................52
4.2. HOE VERKLAART KLASSIEKE CONDITIONERING LEREN?...........................................................................................53
a. De kernpunten v klassieke conditionering.................................................................................................53
b. Toepassingen v klassieke conditionering..................................................................................................55
4.3. HOE LEREN WE NIEUW GEDRAG, DOOR OPERANTE CONDITIONERING?......................................................................56
a. Skinners radicale behaviorisme.................................................................................................................57
b. Principes v operante conditionering: bekrachtiging..................................................................................57
c. Het probleem v straf..................................................................................................................................60
d. Vergelijking tussen operante en klassieke conditionering........................................................................62
4.4. HOE VERKLAART DE COGNITIEVE PSYCHOLOGIE LEREN?.........................................................................................62
a. Inzichtelijk leren: Köhler en zijn chimpansees...........................................................................................62
b. Cognitieve plattegronden: Tolman ontdekt wat er omgaat in het hoofd vd rat.......................................63
c. Sociaal leren: Bandura’s uitdaging aan het behaviorisme........................................................................64
d. De rol vd hersenen bij leren.......................................................................................................................65
e. Sociaal-contructivismme en ‘het nieuwe leren’.........................................................................................65
2
,HOOFDSTUK 5: GEHEUGEN.......................................................................................................................... 67
5.1. WAT IS HET GEHEUGEN?.................................................................................................................................67
a. Metaforen voor het geheugen..................................................................................................................67
b. De drie essentiële functies vh geheugen...................................................................................................67
5.2. HOE VORMEN WE HERINNERINGEN?..................................................................................................................68
a. Het 1ste stadium: het sensorisch geheugen................................................................................................68
b. Het 2de stadium: het werkgeheugen..........................................................................................................68
c. Het 3de stadium: het langetermijngeheugen.............................................................................................71
5.3. HOE HALEN WE HERINNERINGEN TERUG?...........................................................................................................73
a. Impliciete en expliciete herinneringen.......................................................................................................73
b. Herinneringscues.......................................................................................................................................73
c. Andere factoren die van invloed zijn op terughalen..................................................................................74
5.4. WAAROM LAAT ONS GEHEUGEN ONS SOMS IN DE STEEK?......................................................................................74
a. Vluchtigheid: als herinneringen vervagen.................................................................................................75
b. Verstrooidheid: als verslappen vd aandacht tot vergeten leidt................................................................76
c. Blokkades: toegangsproblemen................................................................................................................76
d. Foutieve attributie: herinneringen in de verkeerde context......................................................................76
e. Suggestibiliteit: externe cues vervormen of creëren herinneringen..........................................................76
f. Bias: overtuigingen, attitudes en meningen vervormen herinneringen.....................................................77
g. Persistentie: als we iets niet kunnen vergeten..........................................................................................77
h. Je geheugen verbeteren met mnemoniek.................................................................................................77
HOOFDSTUK 6: BIJDRAGE VAN DE PSYCHOLOGIE AAN DE RECHTSPRAAK (INLEIDING)..................................78
6.1. WAAROM DOET MEN BEROEP OP PSYCHOLOGEN BIJ EEN GERECHTELIJKE PROCEDURE?................................................78
a. Advies........................................................................................................................................................78
b. Ontoerekeningsvatbaarheid......................................................................................................................78
c. Psychische overmacht................................................................................................................................79
6.2. KAN TOEKOMSTIG GEWELD VOORSPELD WORDEN?...............................................................................................79
a. Inherente foutenmarge.............................................................................................................................79
b. Risico- (R) en beschermingsfactoren (B) voor geweld...............................................................................79
c. Computer versus geweld............................................................................................................................80
6.3. IDENTIFICATIE DOOR OOGGETUIGEN..................................................................................................................80
a. Herkennen.................................................................................................................................................80
b. Identificatie door ooggetuigen: line-up.....................................................................................................80
HOOFDSTUK 7: PSYCHOLOGISCHE ONTWIKKELING.......................................................................................82
INLEIDING...........................................................................................................................................................82
7.1. WAT KAN EEN PASGEBOREN BABY?...................................................................................................................83
3
, a. Prenatale ontwikkeling..............................................................................................................................83
b. De neonatale periode: vaardigheden vh pasgeboren kind.......................................................................84
c. Infancy: verder bouwen op de neonatale blauwdruk................................................................................84
7.2. WELKE VAARDIGHEDEN MOET EEN KIND ZICH EIGEN MAKEN?.................................................................................87
a. Hoe kinderen taal verwerven....................................................................................................................87
b. Cognitieve ontwikkeling: Piagets theorie..................................................................................................88
c. Sociale en emotionele ontwikkeling..........................................................................................................90
7.3. WELKE ONTWIKKELINGEN VINDEN PLAATS TIJDENS DE ADOLESCENTIE?.....................................................................92
a. Adolescentie en cultuur.............................................................................................................................93
b. Lichamelijke rijping tijdens de adolescentie..............................................................................................93
c. Seksualiteit tijdens de adolescentie...........................................................................................................93
d. Cognitieve ontwikkeling tijdens de adolescentie.......................................................................................93
e. Morele ontwikkeling..................................................................................................................................94
f. Sociale en emotionele ontwikkeling tijdens de adolescentie.....................................................................95
7.4. WELKE ONTWIKKELINGEN VINDEN PLAATS TIJDENS DE VOLWASSENHEID?..................................................................96
a. Vroege volwassenheid: verkenning, autonomie en intimiteit...................................................................96
b. De uitdagingen vd middelbare leeftijd: complexiteit en zorg voor de volgende generaties.....................96
c. Late volwassenheid: de leeftijd v integriteit..............................................................................................96
HOOFDSTUK 8: VORMEN VAN BEWUSTZIJN................................................................................................. 98
8.1. OP WELKE WIJZE IS HET BEWUSTZIJN AAN ANDERE GEESTELIJKE PROCESSEN GERELATEERD?..........................................98
a. Instrumenten om bewustzijn te bestuderen..............................................................................................98
b. Modellen vd bewuste en onbewuste geest...............................................................................................98
c. Wat doet het bewustzijn voor ons?...........................................................................................................99
d. Coma en verwante bewustzijnstoestanden..............................................................................................99
8.2. HOE ZIET DE CYCLUS VAN HET NORMALE BEWUSTZIJN ERUIT?.................................................................................99
a. Dagdromen................................................................................................................................................99
b. Slaap: het mysterieuze derde deel v ons leven..........................................................................................99
c. Dromen: de nachtelijke voorstellingen....................................................................................................100
8.3. WELKE ANDERE VORMEN KAN HET BEWUSTZIJN AANNEMEN?...............................................................................101
a. Hypnose...................................................................................................................................................101
b. Meditatie.................................................................................................................................................102
c. Bewustzijn en psychoactieve middelen...................................................................................................102
4
HOOFDSTUK 1 : GEEST, GEDRAG EN PSYCHOLOGIE ALS WETENSCHAP............................................................5
1.1 INLEIDING....................................................................................................................................................... 5
1.2. WAT IS PSYCHOLOGIE (EN WAT IS HET NIET)?........................................................................................................5
1.3. WAT DOEN PSYCHOLOGEN?...............................................................................................................................6
1.4. VANUIT WELKE PERSPECTIEVEN WERKEN HEDENDAAGSE PSYCHOLOGEN?....................................................................8
a. Biologisch perspectief..................................................................................................................................8
b. Cognitief perspectief..................................................................................................................................10
c. Behavioristische perspectief......................................................................................................................11
d. Gehele-persoon perspectief.......................................................................................................................12
e. Ontwikkelings- en socio-culturele perspectief...........................................................................................14
1.5.. HOE VERGAREN PSYCHOLOGEN NIEUWE KENNIS?................................................................................................15
a. Empirisch onderzoek..................................................................................................................................15
1.6. SOORTEN PSCYHOLOGISCH ONDERZOEK..............................................................................................................16
a. Experimenten.............................................................................................................................................16
b. Correlatieonderzoek..................................................................................................................................17
c. Survey (enquête)........................................................................................................................................18
d. Natuurlijke observatie...............................................................................................................................18
e. Gevalstudie................................................................................................................................................19
1.7. BRONNEN VAN VERTEKENING (BIAS)..................................................................................................................19
1.8. ETHISCHE KWESTIES IN PSYCHOLOGISCH ONDERZOEK.............................................................................................20
1.9. SOCIALE MEDIA IN ONDERZOEK.........................................................................................................................21
.......................................................................................................................................................................21
HOOFDSTUK 2: BIOPSYCHOLOGIE, NEUROWETENSCHAP EN DE MENSELIJKE NATUUR..................................22
2..1 INLEIDING.................................................................................................................................................... 22
2.2.WAT IS HET VERBAND TUSSEN GENEN EN GEDRAG?...............................................................................................22
a. Evolutie en natuurlijke selectie..................................................................................................................22
b. Genen en erfelijkheid.................................................................................................................................23
c. Epigenetica.................................................................................................................................................25
2.2. HOE IS DE INTERNE COMMUNICATIE VH LICHAAM GEORGANISEERD?........................................................................25
a. Het neuron: bouwtseen vh zenuwstelsel...................................................................................................26
b. Plasticiteit..................................................................................................................................................29
c. Het zenuwstelsel........................................................................................................................................30
2.3. HOE PRODUCEREN DE HERSENEN GEDRAG EN PSYCHISCHE PROCESSEN?....................................................................32
1
, a. Drie lagen in de hersenen..........................................................................................................................33
b. Kwabben vd cerebrale cortex....................................................................................................................36
c. Cerebrale dominantie................................................................................................................................37
HOOFDSTUK 3: SENSATIE EN PERCEPTIE....................................................................................................... 38
3.1. INLEIDING: VERSCHIL TUSSEN GEWAARWORDING EN WAARNEMING.........................................................................38
3.2. HOE VERANDERT STIMULATIE IN SENSATIE?.........................................................................................................38
a. Transductie: stimulatie in sensatie veranderen........................................................................................39
b. Sensorische adaptie...................................................................................................................................39
c. Drempels: de grenzen v sensatie...............................................................................................................39
d. Signaaldetectietheorie..............................................................................................................................40
3.3. WAARIN LIJKEN DE ZINTUIGEN OP ELKAAR? WAARIN VERSCHILLEN ZE?....................................................................40
a. Geizchtsvermogen: hoe het zenuwstelsel licht verwerkt..........................................................................40
b. Gehoor: als er een boom valt in het bos….................................................................................................43
c. De overige zintuigen..................................................................................................................................45
3.4. WAT IS DE RELATIE TUSSEN PERCEPTIE EN SENSATIE?............................................................................................48
a. Het systeem v perceptuele verwerking.....................................................................................................48
b. Perceptuele ambiguïteit en vervorming....................................................................................................49
c. Theoretische verklaringen voor perceptie.................................................................................................49
HOOFDSTUK 4: LEREN EN OMGEVING.......................................................................................................... 52
4.1. INLEIDING.................................................................................................................................................... 52
a.Leren vs. instinct.........................................................................................................................................52
b. Eenvoudige en complexe vormen v leren..................................................................................................52
c. Stimulus-respons leren vs. cognitief leren.................................................................................................52
4.2. HOE VERKLAART KLASSIEKE CONDITIONERING LEREN?...........................................................................................53
a. De kernpunten v klassieke conditionering.................................................................................................53
b. Toepassingen v klassieke conditionering..................................................................................................55
4.3. HOE LEREN WE NIEUW GEDRAG, DOOR OPERANTE CONDITIONERING?......................................................................56
a. Skinners radicale behaviorisme.................................................................................................................57
b. Principes v operante conditionering: bekrachtiging..................................................................................57
c. Het probleem v straf..................................................................................................................................60
d. Vergelijking tussen operante en klassieke conditionering........................................................................62
4.4. HOE VERKLAART DE COGNITIEVE PSYCHOLOGIE LEREN?.........................................................................................62
a. Inzichtelijk leren: Köhler en zijn chimpansees...........................................................................................62
b. Cognitieve plattegronden: Tolman ontdekt wat er omgaat in het hoofd vd rat.......................................63
c. Sociaal leren: Bandura’s uitdaging aan het behaviorisme........................................................................64
d. De rol vd hersenen bij leren.......................................................................................................................65
e. Sociaal-contructivismme en ‘het nieuwe leren’.........................................................................................65
2
,HOOFDSTUK 5: GEHEUGEN.......................................................................................................................... 67
5.1. WAT IS HET GEHEUGEN?.................................................................................................................................67
a. Metaforen voor het geheugen..................................................................................................................67
b. De drie essentiële functies vh geheugen...................................................................................................67
5.2. HOE VORMEN WE HERINNERINGEN?..................................................................................................................68
a. Het 1ste stadium: het sensorisch geheugen................................................................................................68
b. Het 2de stadium: het werkgeheugen..........................................................................................................68
c. Het 3de stadium: het langetermijngeheugen.............................................................................................71
5.3. HOE HALEN WE HERINNERINGEN TERUG?...........................................................................................................73
a. Impliciete en expliciete herinneringen.......................................................................................................73
b. Herinneringscues.......................................................................................................................................73
c. Andere factoren die van invloed zijn op terughalen..................................................................................74
5.4. WAAROM LAAT ONS GEHEUGEN ONS SOMS IN DE STEEK?......................................................................................74
a. Vluchtigheid: als herinneringen vervagen.................................................................................................75
b. Verstrooidheid: als verslappen vd aandacht tot vergeten leidt................................................................76
c. Blokkades: toegangsproblemen................................................................................................................76
d. Foutieve attributie: herinneringen in de verkeerde context......................................................................76
e. Suggestibiliteit: externe cues vervormen of creëren herinneringen..........................................................76
f. Bias: overtuigingen, attitudes en meningen vervormen herinneringen.....................................................77
g. Persistentie: als we iets niet kunnen vergeten..........................................................................................77
h. Je geheugen verbeteren met mnemoniek.................................................................................................77
HOOFDSTUK 6: BIJDRAGE VAN DE PSYCHOLOGIE AAN DE RECHTSPRAAK (INLEIDING)..................................78
6.1. WAAROM DOET MEN BEROEP OP PSYCHOLOGEN BIJ EEN GERECHTELIJKE PROCEDURE?................................................78
a. Advies........................................................................................................................................................78
b. Ontoerekeningsvatbaarheid......................................................................................................................78
c. Psychische overmacht................................................................................................................................79
6.2. KAN TOEKOMSTIG GEWELD VOORSPELD WORDEN?...............................................................................................79
a. Inherente foutenmarge.............................................................................................................................79
b. Risico- (R) en beschermingsfactoren (B) voor geweld...............................................................................79
c. Computer versus geweld............................................................................................................................80
6.3. IDENTIFICATIE DOOR OOGGETUIGEN..................................................................................................................80
a. Herkennen.................................................................................................................................................80
b. Identificatie door ooggetuigen: line-up.....................................................................................................80
HOOFDSTUK 7: PSYCHOLOGISCHE ONTWIKKELING.......................................................................................82
INLEIDING...........................................................................................................................................................82
7.1. WAT KAN EEN PASGEBOREN BABY?...................................................................................................................83
3
, a. Prenatale ontwikkeling..............................................................................................................................83
b. De neonatale periode: vaardigheden vh pasgeboren kind.......................................................................84
c. Infancy: verder bouwen op de neonatale blauwdruk................................................................................84
7.2. WELKE VAARDIGHEDEN MOET EEN KIND ZICH EIGEN MAKEN?.................................................................................87
a. Hoe kinderen taal verwerven....................................................................................................................87
b. Cognitieve ontwikkeling: Piagets theorie..................................................................................................88
c. Sociale en emotionele ontwikkeling..........................................................................................................90
7.3. WELKE ONTWIKKELINGEN VINDEN PLAATS TIJDENS DE ADOLESCENTIE?.....................................................................92
a. Adolescentie en cultuur.............................................................................................................................93
b. Lichamelijke rijping tijdens de adolescentie..............................................................................................93
c. Seksualiteit tijdens de adolescentie...........................................................................................................93
d. Cognitieve ontwikkeling tijdens de adolescentie.......................................................................................93
e. Morele ontwikkeling..................................................................................................................................94
f. Sociale en emotionele ontwikkeling tijdens de adolescentie.....................................................................95
7.4. WELKE ONTWIKKELINGEN VINDEN PLAATS TIJDENS DE VOLWASSENHEID?..................................................................96
a. Vroege volwassenheid: verkenning, autonomie en intimiteit...................................................................96
b. De uitdagingen vd middelbare leeftijd: complexiteit en zorg voor de volgende generaties.....................96
c. Late volwassenheid: de leeftijd v integriteit..............................................................................................96
HOOFDSTUK 8: VORMEN VAN BEWUSTZIJN................................................................................................. 98
8.1. OP WELKE WIJZE IS HET BEWUSTZIJN AAN ANDERE GEESTELIJKE PROCESSEN GERELATEERD?..........................................98
a. Instrumenten om bewustzijn te bestuderen..............................................................................................98
b. Modellen vd bewuste en onbewuste geest...............................................................................................98
c. Wat doet het bewustzijn voor ons?...........................................................................................................99
d. Coma en verwante bewustzijnstoestanden..............................................................................................99
8.2. HOE ZIET DE CYCLUS VAN HET NORMALE BEWUSTZIJN ERUIT?.................................................................................99
a. Dagdromen................................................................................................................................................99
b. Slaap: het mysterieuze derde deel v ons leven..........................................................................................99
c. Dromen: de nachtelijke voorstellingen....................................................................................................100
8.3. WELKE ANDERE VORMEN KAN HET BEWUSTZIJN AANNEMEN?...............................................................................101
a. Hypnose...................................................................................................................................................101
b. Meditatie.................................................................................................................................................102
c. Bewustzijn en psychoactieve middelen...................................................................................................102
4
