Organisatie van de hulpverlening
1. CONTEXTUALISERING EN BESTUURLIJKE ORGANISATIE....................................................... 3
1.1 Hulpverlening: een definiëring en situering in de maatschappelijke context ...................................... 3
1.2 Maatschappelijk-organisatorische ontwikkelingen: de verzorgingsstaat ............................................ 4
1.3 Een historisch perspectief op de organisatie van zorg en welzijn in Vlaanderen ................................. 9
1.4 Verschillende bestuursniveaus ........................................................................................................ 14
1.5 Organisatie van het beleidsdomein Welzijn, Volksgezondheid en Gezin .......................................... 22
1.6 Organisatie van de dienstverlening in het Vlaamse zorg- en welzijnslandschap ............................... 24
2. HULPVERLENING AAN KINDEREN EN JONGEREN ............................................................... 26
2.1 Situering en inleiding....................................................................................................................... 26
2.2 Integrale jeugdhulp ......................................................................................................................... 30
2.3 4 werven ......................................................................................................................................... 48
2.4 Enkele cijfers ................................................................................................................................... 50
2.5 Uitdagingen en aandachtspunten .................................................................................................... 52
3. HULPVERLENING AAN VOLWASSENEN ............................................................................... 52
3.1 Personen met een handicap ............................................................................................................ 52
3.1.1 Inleiding: historiek en kadering .......................................................................................................... 52
3.1.2 Beleid en dienstverlening op verschillende domeinen ...................................................................... 55
3.1.3 Institutioneel-bestuurlijke cartografie: VAPH .................................................................................... 58
3.1.4 Het Vlaams zorgbeleid........................................................................................................................ 59
3.1.5 Diensten en organisaties .................................................................................................................... 64
3.1.6 Uitdagingen en aandachtspunten ...................................................................................................... 69
3.2 Geestelijke gezondheidszorg ........................................................................................................... 71
3.2.1 Inleiding: kadering .............................................................................................................................. 71
3.2.2 Evolutieschets van de geestelijke gezondheidszorg in ons land ........................................................ 73
3.2.3 De huidige situatie.............................................................................................................................. 75
3.3 Ouderenzorg ................................................................................................................................... 79
3.3.1 Inleiding .............................................................................................................................................. 79
3.3.2 Beleid en dienstverlening ................................................................................................................... 80
3.3.3 Samenwerking op de eerstelijn .......................................................................................................... 84
3.3.4 Inclusief beeld en beleidsparticipatie................................................................................................. 85
3.3.5 Uitdagingen en aandachtspunten ...................................................................................................... 86
4. TRANSITIE EN DWANG ........................................................................................................ 88
4.1 Schakelmomenten in en verlaten van de hulpverlening: BJB als exemplarisch voorbeeld ................ 88
Bron: lessen en powerpoints gegeven door prof. Veerle Soyez 1
, 4.1.1 Inleiding .............................................................................................................................................. 88
4.1.2 Probleemstelling ................................................................................................................................ 89
4.1.3 Achtergronden: waarom vormt deze transitie voor hen een probleem? .......................................... 91
4.1.4 Oplossingen en aanpak ...................................................................................................................... 96
4.2 Gedwongen hulpverlening .............................................................................................................. 99
4.2.1 Dwang in de kinder- en jeugdhulpverlening: onvrijwillige hulpverlening bij VOS.............................. 99
4.2.2 Dwang in de kinder- en jeugdhulpverlening: het decreet jeugddelinquentierecht ......................... 100
4.2.3 Dwang in de volwassen hulpverlening: de collocatie ....................................................................... 105
4.2.4 Dwang in de volwassen hulpverlening: de internering .................................................................... 109
4.2.5 Dwang in de volwassen hulpverlening: aandachtspunten ............................................................... 111
5. TRENDS EN UITDAGINGEN ................................................................................................ 112
5.1 Trends en uitdagingen aan de vraagzijde ....................................................................................... 112
5.2 Trends en uitdagingen aan de aanbodszijde .................................................................................. 117
Bron: lessen en powerpoints gegeven door prof. Veerle Soyez 2
, 1. Contextualisering en bestuurlijke organisatie
1.1 Hulpverlening: een definiëring en situering in de maatschappelijke context
Waarom wordt hier aandacht aan besteed?
- De mythe van de ‘individuele’ hulpverlener
o Het is veel meer dan enkel evidence-based handelen
o Als hulpverlener zit je niet in een vacuüm te opereren
o Je moet naar de achtergrond van jouw cliënt gaan kijken om hem/haar zo
goed mogelijk te helpen
- De hulpverlening is geen eiland
o Het belang van contextualisering
§ In de tijd (geschiedenis, historische evoluties, tijdsgeest)
§ In plaats (binnen de ruimere samenleving, maatschappelijke context)
o Wat doe ik (niet)? Waarom?
§ Sommige dingen kan je niet doen omdat het buiten de grenzen valt
§ Ethisch niet meer verantwoord
Organisatie van de hulpverlening = geheel van maatschappelijke inspanningen, al dan niet
georganiseerd, privaat of publiek, die (een aspect van) de gezondheid of het welzijn van
burgers tracht te bevorderen (preventie) of te garanderen (curatie en rehabilitatie of herstel)
door maatregelen en diensten te verstrekken en te financieren
- Kan niet los gezien worden van het systeem waarin die hulpverlening tot stand komt
- 3 belangrijke elementen:
o Maatregelen en diensten binnen een hulpverleningssysteem richten zich op
verschillende aspecten van gezondheid of welzijn
o Verstrekken en financieren van maatregelen en diensten
o Hulpverleningssysteem is geen eiland
§ Komt tot stand in een breder systeem
§ Economische en sociale organisatie van de maatschappij
§ Verzorgingsstaat is hier belangrijk
Een hulpverleningssysteem: een complex kluwen
- Inspanningen, resources, diensten en maatregelen zijn sociale constructen
o Sociaal construct = de termen waarin de wereld wordt begrepen zijn sociale
artefacten
§ Producten van historisch gesitueerde uitwisselingen tussen mensen
o Bv.: we hebben ooit met zijn allen beslist dat mensen volwassen worden als
ze 18 jaar zijn
§ Hier hangt heel veel aan vast (wettelijke verantwoordelijkheid)
§ We hebben geen feiten om te beargumenteren waarom het niet
anders zou kunnen
§ Kinder- en jeugdhulpverlening legt een breuk op 18 jaar
§ Conclusie: puur om dat ene leeftijdscriterium hebben we veel
geconstrueerd
- Historische evoluties: elke sector in elk land kent een eigen historiek, tradities en
interne dynamiek
Bron: lessen en powerpoints gegeven door prof. Veerle Soyez 3
, - Ontwikkelingen op meerdere vlakken: maatschappelijk, wetenschappelijk,
organisatorisch
o Evoluties worden in sterke mate bepaald door sociaal-culturele, economische,
politieke en andere factoren van het land (sociale constructen)
- Verschillende actoren betrokken:
o Hulpvragers: burgers die beroep doen op de hulp
o Hulpaanbieders: diensten/organisaties of individuele professionals
o Bestuurlijke/beleidsactoren
o De bredere maatschappij (het samenlevingsconcept)
1.2 Maatschappelijk-organisatorische ontwikkelingen: de verzorgingsstaat
Een hulpverleningssysteem: (georganiseerd) aanbod op verschillende niveaus
- Verschillende niveaus van hulpverlening:
o 0de lijn: informele zorg
§ Zorg binnen het gezin en zelfzorg (mantelzorg)
§ Bv.: ouders zorgen voor kind
o 1ste lijn: formele basiszorg
§ Werd heel lang verwaarloosd binnen de geestelijke gezondheidszorg
§ Heel algemeen en breed toegankelijk
• Geen gespecialiseerde hulp
§ Bv.: de huisarts
§ 2 soorten:
• Mobiele hulp: hulp is mobiel en komt naar jou toe
o Bv.: thuisbegeleiding
• Ambulante hulp: hulpvrager gaat naar de hulp toe
de
o 2 lijn: professionele, categoriale hulp
§ Gericht op specifieke doelgroepen
§ Heel vaak nog ambulant
§ Niet-rechtstreeks toegankelijk: kan daar alleen terecht als je werd
doorverwezen door een andere hulpverlener
o 3de lijn: gespecialiseerd
§ Residentieel intramuraal
§ Bv.: psychiatrische centra
- Tussen de 0de en 1ste lijn: outreachende hulp
o Hulpverlening komt naar de mensen toe
o Hulp voor mensen die zelf nog heel weinig hulp vragen
o Bv.: daklozen
- Omgekeerde driehoek: public health perspectief
o De meeste investering en het grootste aanbod moet bovenaan zitten
o Realiteit: aanbod op de 2de en 3de lijn is veel groter
- Er is veel meer nood aan afstemming tussen deze verschillende lijnen
o Er moet meer gestreefd worden naar integrale zorg
o Integraal: verschillende diensten/organisaties gaan op verschillende lijnen en
in verschillende sectoren samenwerken om een goed traject uit te stippelen
o Jeugdhulp staat hier al ver in
o De volwassen hulpverlening moet hier eigenlijk nog aan beginnen
Bron: lessen en powerpoints gegeven door prof. Veerle Soyez 4
1. CONTEXTUALISERING EN BESTUURLIJKE ORGANISATIE....................................................... 3
1.1 Hulpverlening: een definiëring en situering in de maatschappelijke context ...................................... 3
1.2 Maatschappelijk-organisatorische ontwikkelingen: de verzorgingsstaat ............................................ 4
1.3 Een historisch perspectief op de organisatie van zorg en welzijn in Vlaanderen ................................. 9
1.4 Verschillende bestuursniveaus ........................................................................................................ 14
1.5 Organisatie van het beleidsdomein Welzijn, Volksgezondheid en Gezin .......................................... 22
1.6 Organisatie van de dienstverlening in het Vlaamse zorg- en welzijnslandschap ............................... 24
2. HULPVERLENING AAN KINDEREN EN JONGEREN ............................................................... 26
2.1 Situering en inleiding....................................................................................................................... 26
2.2 Integrale jeugdhulp ......................................................................................................................... 30
2.3 4 werven ......................................................................................................................................... 48
2.4 Enkele cijfers ................................................................................................................................... 50
2.5 Uitdagingen en aandachtspunten .................................................................................................... 52
3. HULPVERLENING AAN VOLWASSENEN ............................................................................... 52
3.1 Personen met een handicap ............................................................................................................ 52
3.1.1 Inleiding: historiek en kadering .......................................................................................................... 52
3.1.2 Beleid en dienstverlening op verschillende domeinen ...................................................................... 55
3.1.3 Institutioneel-bestuurlijke cartografie: VAPH .................................................................................... 58
3.1.4 Het Vlaams zorgbeleid........................................................................................................................ 59
3.1.5 Diensten en organisaties .................................................................................................................... 64
3.1.6 Uitdagingen en aandachtspunten ...................................................................................................... 69
3.2 Geestelijke gezondheidszorg ........................................................................................................... 71
3.2.1 Inleiding: kadering .............................................................................................................................. 71
3.2.2 Evolutieschets van de geestelijke gezondheidszorg in ons land ........................................................ 73
3.2.3 De huidige situatie.............................................................................................................................. 75
3.3 Ouderenzorg ................................................................................................................................... 79
3.3.1 Inleiding .............................................................................................................................................. 79
3.3.2 Beleid en dienstverlening ................................................................................................................... 80
3.3.3 Samenwerking op de eerstelijn .......................................................................................................... 84
3.3.4 Inclusief beeld en beleidsparticipatie................................................................................................. 85
3.3.5 Uitdagingen en aandachtspunten ...................................................................................................... 86
4. TRANSITIE EN DWANG ........................................................................................................ 88
4.1 Schakelmomenten in en verlaten van de hulpverlening: BJB als exemplarisch voorbeeld ................ 88
Bron: lessen en powerpoints gegeven door prof. Veerle Soyez 1
, 4.1.1 Inleiding .............................................................................................................................................. 88
4.1.2 Probleemstelling ................................................................................................................................ 89
4.1.3 Achtergronden: waarom vormt deze transitie voor hen een probleem? .......................................... 91
4.1.4 Oplossingen en aanpak ...................................................................................................................... 96
4.2 Gedwongen hulpverlening .............................................................................................................. 99
4.2.1 Dwang in de kinder- en jeugdhulpverlening: onvrijwillige hulpverlening bij VOS.............................. 99
4.2.2 Dwang in de kinder- en jeugdhulpverlening: het decreet jeugddelinquentierecht ......................... 100
4.2.3 Dwang in de volwassen hulpverlening: de collocatie ....................................................................... 105
4.2.4 Dwang in de volwassen hulpverlening: de internering .................................................................... 109
4.2.5 Dwang in de volwassen hulpverlening: aandachtspunten ............................................................... 111
5. TRENDS EN UITDAGINGEN ................................................................................................ 112
5.1 Trends en uitdagingen aan de vraagzijde ....................................................................................... 112
5.2 Trends en uitdagingen aan de aanbodszijde .................................................................................. 117
Bron: lessen en powerpoints gegeven door prof. Veerle Soyez 2
, 1. Contextualisering en bestuurlijke organisatie
1.1 Hulpverlening: een definiëring en situering in de maatschappelijke context
Waarom wordt hier aandacht aan besteed?
- De mythe van de ‘individuele’ hulpverlener
o Het is veel meer dan enkel evidence-based handelen
o Als hulpverlener zit je niet in een vacuüm te opereren
o Je moet naar de achtergrond van jouw cliënt gaan kijken om hem/haar zo
goed mogelijk te helpen
- De hulpverlening is geen eiland
o Het belang van contextualisering
§ In de tijd (geschiedenis, historische evoluties, tijdsgeest)
§ In plaats (binnen de ruimere samenleving, maatschappelijke context)
o Wat doe ik (niet)? Waarom?
§ Sommige dingen kan je niet doen omdat het buiten de grenzen valt
§ Ethisch niet meer verantwoord
Organisatie van de hulpverlening = geheel van maatschappelijke inspanningen, al dan niet
georganiseerd, privaat of publiek, die (een aspect van) de gezondheid of het welzijn van
burgers tracht te bevorderen (preventie) of te garanderen (curatie en rehabilitatie of herstel)
door maatregelen en diensten te verstrekken en te financieren
- Kan niet los gezien worden van het systeem waarin die hulpverlening tot stand komt
- 3 belangrijke elementen:
o Maatregelen en diensten binnen een hulpverleningssysteem richten zich op
verschillende aspecten van gezondheid of welzijn
o Verstrekken en financieren van maatregelen en diensten
o Hulpverleningssysteem is geen eiland
§ Komt tot stand in een breder systeem
§ Economische en sociale organisatie van de maatschappij
§ Verzorgingsstaat is hier belangrijk
Een hulpverleningssysteem: een complex kluwen
- Inspanningen, resources, diensten en maatregelen zijn sociale constructen
o Sociaal construct = de termen waarin de wereld wordt begrepen zijn sociale
artefacten
§ Producten van historisch gesitueerde uitwisselingen tussen mensen
o Bv.: we hebben ooit met zijn allen beslist dat mensen volwassen worden als
ze 18 jaar zijn
§ Hier hangt heel veel aan vast (wettelijke verantwoordelijkheid)
§ We hebben geen feiten om te beargumenteren waarom het niet
anders zou kunnen
§ Kinder- en jeugdhulpverlening legt een breuk op 18 jaar
§ Conclusie: puur om dat ene leeftijdscriterium hebben we veel
geconstrueerd
- Historische evoluties: elke sector in elk land kent een eigen historiek, tradities en
interne dynamiek
Bron: lessen en powerpoints gegeven door prof. Veerle Soyez 3
, - Ontwikkelingen op meerdere vlakken: maatschappelijk, wetenschappelijk,
organisatorisch
o Evoluties worden in sterke mate bepaald door sociaal-culturele, economische,
politieke en andere factoren van het land (sociale constructen)
- Verschillende actoren betrokken:
o Hulpvragers: burgers die beroep doen op de hulp
o Hulpaanbieders: diensten/organisaties of individuele professionals
o Bestuurlijke/beleidsactoren
o De bredere maatschappij (het samenlevingsconcept)
1.2 Maatschappelijk-organisatorische ontwikkelingen: de verzorgingsstaat
Een hulpverleningssysteem: (georganiseerd) aanbod op verschillende niveaus
- Verschillende niveaus van hulpverlening:
o 0de lijn: informele zorg
§ Zorg binnen het gezin en zelfzorg (mantelzorg)
§ Bv.: ouders zorgen voor kind
o 1ste lijn: formele basiszorg
§ Werd heel lang verwaarloosd binnen de geestelijke gezondheidszorg
§ Heel algemeen en breed toegankelijk
• Geen gespecialiseerde hulp
§ Bv.: de huisarts
§ 2 soorten:
• Mobiele hulp: hulp is mobiel en komt naar jou toe
o Bv.: thuisbegeleiding
• Ambulante hulp: hulpvrager gaat naar de hulp toe
de
o 2 lijn: professionele, categoriale hulp
§ Gericht op specifieke doelgroepen
§ Heel vaak nog ambulant
§ Niet-rechtstreeks toegankelijk: kan daar alleen terecht als je werd
doorverwezen door een andere hulpverlener
o 3de lijn: gespecialiseerd
§ Residentieel intramuraal
§ Bv.: psychiatrische centra
- Tussen de 0de en 1ste lijn: outreachende hulp
o Hulpverlening komt naar de mensen toe
o Hulp voor mensen die zelf nog heel weinig hulp vragen
o Bv.: daklozen
- Omgekeerde driehoek: public health perspectief
o De meeste investering en het grootste aanbod moet bovenaan zitten
o Realiteit: aanbod op de 2de en 3de lijn is veel groter
- Er is veel meer nood aan afstemming tussen deze verschillende lijnen
o Er moet meer gestreefd worden naar integrale zorg
o Integraal: verschillende diensten/organisaties gaan op verschillende lijnen en
in verschillende sectoren samenwerken om een goed traject uit te stippelen
o Jeugdhulp staat hier al ver in
o De volwassen hulpverlening moet hier eigenlijk nog aan beginnen
Bron: lessen en powerpoints gegeven door prof. Veerle Soyez 4
