Samenvatting Sociale En Politieke Leerstelsels (14/20)

INLEIDING

‘Elke samenleving ziet zich gedwongen de daarin bestaande ongelijkheid te rechtvaardigen: er dienen redenen
voor te worden gevonden, want zo niet, dan dreigt het politieke en sociale bouwwerk in te storten. Zo brengt elk
tijdperk een aantal met elkaar tegenstrijdige discoursen en ideologieën voort met het doel de bestaande of
gewenste ongelijkheid te legitimeren, en om de economische, politieke en sociale regels te beschrijven die nodig
zijn om het geheel te structureren.’ (Piketty)

 Ongelijkheid
o Doorheen geschiedenis hebben samenlevingen discoursen ontwikkeld die organisatie van vh
politiek-maatschappelijk, economisch en cultureel leven wilden legitimeren. Oplossingen die
werden gegeven op cruciale vragen vh samenleven (wie is slaaf/vrij, wie beslist, organisatie
privébezit…?) leidden tot discoursen die bestaande orde (waarin altijd ongelijkheid was)
verdedigden en tot tegendiscoursen die bestaande orde ondermijnden (om betere maatsch. orde
te creëren)
o redenen nodig om te rechtvaardigen, anders opstand dmv discoursen en ideologieën (zie
hierboven)
 uit dat conflict (aanvaring verschillende visies over werkelijkheid en meningen over toekomst) komt
emancipatie mens voort.
 Emancipatie (trachten volwaardige plaats in samenleving te krijgen)
o volstaat gelijkheid voor de wet of moet het ook in werkelijkheid georganiseerd worden?
 Wetten in België die racisme strafbaar maken, maar in praktijk nog altijd racisme
o Manier waarop mensen zich organiseren om vooruitgang te boeken, organiseren in groepen om
meer grip te krijgen op levensomstandigheden
 Zorgt voor vooruitgang
 Vooruitgang
o Laatste honderden jaren op immaterieel (organisatie, rechten…) & materieel (geneeskunde,
wetenschap…) vlak
 Maar ook achteruitgang (bv. klimaat)
o Wil niet zeggen dat we op ons lui gat moeten zitten omdat ‘het toch allemaal goed gaat’


o Ondanks de verbetering en vooruitgang moeten we blijven nadenken over de imperfectie. Het
kan altijd beter!
o Door vooruitgangsoptimisme wordt veel achteruitgang ‘verdoezeld’  kloof tussen arm en rijk
wordt groot
 Bv. enkel kijken naar het feit dat armoede gedaald is in een bepaalde regio maar negeren
dat de algemene ongelijkheid globaal stijgt




1

,Doel vd cursus: inleiding geven tot de geschiedenis van de politieke theorieën en ideologieën, meer bepaald
een geschiedenis van het denken over emancipatie in de moderne tijden




 Politieke strijd (= ongelijkheid willen verhelpen/in stand houden)
o Emancipatie, vrijheid en gelijkheid ongelijk verdeeld over de wereld (binnen en tussen
natiestaten)
 Emancipatiestrijd
 Groepen die zich mobiliseren voor verandering <-> groepen die streefden naar
behoud
 Voornamelijk tussen klassen
 Geschiedenis emancipatie verbonden met machtsconflicten (= ideologische
strijd)
 Ideologische strijd
 Verschillende definities ideologie
o Globaal en nationaal, tussen landen en binnen landen
o Actualiteit: (voorbeelden politieke strijd)
 Armoede daalt maar nog altijd veel ongelijkheid!!
 Top 1% van de rijksten heeft 50%
 Dit wordt gelegitimeerd, de mensen weten dit en accepteren dit, waarom wordt hier
niks aan gedaan?  Sociale en politieke bewegingen zullen hier wel over nadenken
 Maar ook te zien in levensverwachting, schoolcarrière, inkomen, sterftegraad…




Niet het gevolg van de zaken zoals ze nu zijn;

Groot verschil vanaf jaren ’80: komst van
neoliberalisme  spel van vraag en aanbod

 Kloof tussen de laagste klasse en hoogste
klasse
 Waarom doen we er niets aan als we weten
waarom het zo gekomen is?

 Oplossingen zoeken




2

,Ideologie = een geheel van ideeën en opvattingen dat aan de sociaal-politieke verhoudingen vorm wenst te
geven. Het omvat dus opvattingen (positieve en negatieve) die zowel descriptief (beschrijvend) als normatief
(voorschrijvend) zijn: het is een poging om vat te krijgen op de socio-politieke omgeving zoals die is en zoals
deze hoort te zijn.

Vooraleer je kan spreken over een ideologie heb je een geheel aan opvattingen nodig, is geen wetenschap
MAAR er kunnen wel wetenschappelijke bedenkingen in een ideologie zitten

 Ideologieën doen uitspraken over:
o Grenzen: wie behoort tot natie, wie heeft welke rechten, wie beslist….
o Eigendom: wat, hoeveel mag men bezitten, in welke mate mag men dat bezit opbouwen…




 Ideologische strijd
o Verschillende centrale concepten
 Bv. Marx en zijn ‘klasse’ (klassenstrijd/klassenmaatschappij) <-> Pareto: tegen gebruik
‘klasse’, gebruikt elite (aristocratie) vs massa (Pareto verachte ze)
o Verschillende interpretaties van dezelfde concepten
 Bv. ‘vrijheid’ wordt door filosofen, ideologieën… anders ingevuld


 Ideologische strijd & politiek-maatschappelijke actie
o Dynamisch (dynamiek van ideologische verandering)
 Ideologieën niet alleen ideeën, willen ook ingrijpen in werkelijkheid dus richten zich op
maatschappelijke actie.
 Referentiegroep kan verschillen (bv. Marx: klassen, Pareto: Elite…), maar elke
ideologie probeert een groep te mobiliseren om hun belangen te verdedigen.
 = wisselwerking tss ideeën en politiek engagement = dynamiek van ideologische
verandering
 Dynamiek niet aanwezig -> ideologie wordt doctrine
o Ideologie ≠ doctrine
 Doctrine = Opvattingen die sociaal-politieke verhoudingen wil vormgeven
 Afgekondigd door officieel orgaan/instelling
 Bv. Bush-doctrine: kondigde preventie oorlog als principe vh
Amerikaans buitenlands beleid aan.
 Bv. Doctrine vd onfeilbaarheid vd paus afgekondigd door Katholieke
Kerk




3

, o Marxisme-wetenschap-ideologie
 Maatschappij heeft een verschijningsvorm, die niet overeenkomt met haar ware aard
 Marx dacht dat marxisme een wetenschap was
 Marx zei: ‘alles wat de rest gelooft is ideologie, maar ik doe aan wetenschap’
 Ideologie zorgt ervoor dat ongelijkheid onzichtbaar wordt, verhult werkelijkheid.
 Sociale wetenschappers verantwoordelijk voor verder verhullen vd
werkelijkheid (door gebruik van foutieve wetenschappelijke
uitgangspunten)
 Alleen socialisme van Marx was ware wetenschap en legde de
tegenstellingen van de kapitalistische, burgerlijke samenleving bloot
(verhulde de werkelijkheid niet)
 Niet mogelijk om een grens te trekken tussen wetenschap, ideologie…
o Wetenschap & ideologie (zie volgende pagina)




WETENSCHAPPELIJK THEORIE EN IDEOLOGIE

GELIJKENISSEN

 Bevat een set van aannames en startpunten
 Legt uit hoe de sociale wereld er uit ziet
 Legt uit hoe en waarom de wereld verandert
 Reikt een systeem van concepten en ideeën aan
 Verduidelijkt relaties tussen concepten
 Verschaft een gerelateerd systeem van ideeën

VERSCHILLEN

IDEOLOGIE SOCIALE THEORIEËN
 Geeft absolute zekerheid  Conditioneel, onderhandeld begrijpen
 Alle antwoorden op alle vragen  Incompleet, aanvaarde onzekerheid
 Vast, gesloten, af  Groeiend, open, proces, uitbreidend
 Gaat afwijkende info uit de weg  Verwelkomt tests, positief en negatief
 Blind alternatief bewijsmateriaal bewijsmateriaal
 Opgesloten in een bepaald moraalsysteem  Verandering gebaseerd op bewijs
 Vooringenomen  Ontdaan van sterke moraliserende
 Interne contradicties en inconsistenties standpunten
 Vastgeroest in specifieke positie  Neutraal, neemt alle ‘kanten’ in acht
 Zoekt sterk naar logische consistentie
 Overstijgt sociale posities




4

,HOOFDSTUK 1: DE ONTRAFELING VAN DE
MIDDELEEUWSE ORDE (1450-1650)
INLEIDING

 De Renaissance = verschillende veranderingen politiek, economie, plaats v/h christendom en in

het denken over de mens en maatschappij. Eigenlijk een voorloper van de politieke moderniteit.


 Begon in Italië in 14e eeuw en verspreidde zich in de volgende eeuwen in Europa.

 De term zelf voor het eerst gebruikt door Italiaans humanisten: wilden aantonen dat na een

lange periode van verval – de zogenaamde donkere Middeleeuwen – Europa in een fase van
wedergeboorte verkeerde.


 Renaissance meer dan alleen herontdekking vd Klassieke Oudheid

o Verwijst ook naar een geleidelijke teloorgang van het feodale systeem, het ontstaan van
een nieuwe economische verhouding, verovering van nieuwe landen en werelddelen
door scheepvaart, ontwikkeling wetenschap (Copernicus…) en nieuwe kennis uit andere
werelddelen (kompas, buskruit…)
 Dit was de tijd in Europa dat oude wereldorde in vraag werd gesteld

o Aarde bolvormig, draaide rond zon…
 + samenleving en organisatie werd in vraag gesteld

o Vanzelfsprekendheid Middeleeuwse orde in twijfel getrokken
 Individu belangrijkere rol

 Vernieuwde inzichten leidden niet tot onmiddellijke verwerping vd theologische inzichten vd

kerk
o In tegenstelling tot hun opvolgers, durfden de vijftiende-eeuwse denkers kerk nog niet
frontaal aan te vallen
 De Renaissance werd gaandeweg meer empirisch en toekomstgericht. Niet de idealisering van

het verleden staat centraal, maar het geloof in de toekomst van de mens
o Mens niet langer ondergeschikt aan macht Kerk.
o Mens centraal in denken + wilde zelf invloed uitoefenen op wereld/samenleving
o Eerste wetenschappelijke ontdekking (vooral heliocentrisme) leidden tot verstrekt
menselijk zelfbewustzijn




5

,OVERZICHT (PERIODE VERDEELD IN 4 GROTE DELEN: ZIE TUSSENTITELS)

 Ontstaan kapitalisme (in periode Renaissance) -> ontstaat in Engeland (pas in 20ste eeuw

wereldomvattend)
o Wetenschappelijke vooruitgang (=ontvoogding) en de geleidelijke emancipatie van de
politiek
o Het einde van de katholieke hegemonie: reformatie en contrareformatie
 Opstand protestantisme: in Europa einde vd Katholieke hegemonie (Niet van
de Christenen want protestanten ook Christenen)
o Koloniale ontmoetingen: het dispuut van Valladolid
 In 16e eeuw extra ingrediënt: Europa wordt sterker ten aanzien van de rest
van de wereld; voor 16e eeuw zaten zij ver achter op andere werelddelen op
alle vlakken
 Met die sterkte (die zich militair vertaald) gaan zij de wereld veroveren
(koloniale, culturele… overheersing)
o De glorieuze revolutie
 Aspect van nieuw soort denken waarin mensen centraal staan (doel,
ontstaan mens, rol, wat kunnen ze betekenen in maatschappij…?)
 Onder impuls wetenschap dat mensen beginnen in te zien dat ze vat kunnen
hebben op de wereld




6

,1. WETENSCHAPPELIJKE VOORUITGANG EN EMANCIPATIE VAN DE POLITIEK

1.1 LEONARDO DA VINCI (1452-1519)

Intrede idee van het logische en het experimentele.

 Da Vinci zei ‘God heeft ons gemaakt, heeft ons een hoofd gegeven met een brein, een rede. Die

rede moet gebruikt worden om inzicht te verwerven, kijken naar natuur om dat te ontrafelen’.
 Details in natuur belangrijk om deze te doorgronden. Ontdekken van kleine structuren die het

grotere geheel duidelijke maken



Veranderende economische verhoudingen in een verdeeld Italië – Mercantilisme.

 Italië tijdens Renaissance een verdeeld land, opgebouwd uit kleine stadstaten. De concentratie

van macht lag dan ook bij die stadstaten (geleid door aristocratie)
 Nefast voor handel: elke stadstaat vroeg belastingen etc…

 rijkdom (interest (woeker) verboden) omdat kooplieden en handelaars zich moesten indekken

tegen de risico’s van de zeehandel.
 Luxe en rijkdom tentoonspreiden = uiting van succes

o Verzuchting naar nog meer luxe was belangrijke drive voor bedrijvigheid van stadstaten
o Betekende dat handel lange tijd onproductief was.
 Weinig productie, vooral ruilen en nog weinig systematische producering.
 hiermee brak de Renaissance


 + rem op ontwikkeling Mercantilisme = nieuwe visie op economie

o Taak vorst: het inkomen van de natie ontwikkelen door zich in te zetten om handel te
drijven en te promoten om zo inkomens land te vergroten

Ontvoogding en secularisering

 Ontvoogding politiek: handelaars willen dat Italië 1 geheel wordt.

 Secularisering (economie): zie Machiavelli

 Naast de economische secularisatie, ontwikkelden zich ook nieuwe ideeën in de politiek van de

stadstaten die het begin van de politieke moderniteit aankondigen.
 De stadstaten werden niet langer geleid door traditie, Kerk of geestelijken (bleven wel

belangrijke rol spelen), maar door de mannen met visie en creativiteit.
o Eerste moderne politieke traktaat geschreven door Machiavelli: Il principe


7

,1.2. NICCOLLO MACHIAVELLI (1469-1527)

 Brak met de traditionele vorstenspiegels: idealen van het koningschap opgesomd door

geleerden over hoe hij zich het best kon gedragen in ideale wereld, (toekomstige) vorst gebruikte
dit als spiegel om beleid te voeren.
o Machiavelli daarin niet geïnteresseerd, wel in hoe een maatschappij concreet werd
geregeerd en hoe mensen zich gedroegen
 Niet ideale gedrag beschrijven, maar effectief gedrag gesteld in maatschappij.
 Zo beter begrijpen hoe politiek bedrijf in elkaar zit.
 Starten met feiten: wat doen vorsten als ze aan de macht zijn, impact op
maatschappij…

II principe

 = vorstenspiegel Machiavelli. Beschrijft hierin dus niet het ideale, maar werkelijke gezicht van de

vorst. Door het verwerpen van de moraal als basis van een reflectie over de politiek,
introduceerde hij een wetenschappelijke blik op het menselijk maatschappelijk gedrag. Hiervoor
baseerde hij zich op het empirisme, dat ervan uitging dat kennis voortkwam uit ervaring.
 (“Il principe” is dus een politiek handboek -> analyse politiek)


 Geen advies voor de heerser maar gaat over de staat

o Ging er (verkeerdelijk) van uit dat heerser samenviel met staat
o Leefde in een verdeeld Italië en wenste dat Italië een sterke eenheidsstaat zou
uitbouwen
 Waarin orde en zekerheid verzekerd waren.
 Deze staat moest niet gelegitimeerd worden op basis van religie, traditie of
geschiedenis, maar op basis van resultaten.

Menselijke natuur

 Zijn belangrijkste uitganspunt = menselijke natuur altijd en overal hetzelfde. De menselijke

natuur was tegelijkertijd goed en slecht, maar de politiek moest men ervan uitgaan dar de mens
van nature slecht was.
o (Debat Hobbes en Rousseau)
 Hobbes: mensen van nature slecht; gaan alles doen om te krijgen wat ze willen
(vechten, moorden…)
 Rousseau: mensen van nature sociaal; gaan samenwerken om doel te bereiken


8

,Secularisering van de politiek

 Kerk moet zich niet moeien met de politiek (religie ondergeschikt aan politiek)
 2 kritieken op Kerk
o Heeft door haar slechte gedragingen de religieuze overtuiging ondermijnd
o Houdt de eenwording van Italië tegen



Wat met religie?

 Secularisering =/= antireligieus (antiklerikaal =/= antireligieus)

o Mens niet antireligieus, maar tegen katholieke kerk
o Kerk werkte versnippering in de hand (wou geen eenmaking)
 Hoewel Machiavelli antiklerikaal was, was religie voor hem geen probleem. Maar religie moest

voor hem geen overkoepelende rol meer spelen.
 Het religieuze werd ondergeschikt gemaakt aan het politieke. Hij herkende de essentie van religie

als sociaal cement (verbond mensen)




La raison d’Etat (= de redenen van de staat)

 Staat boven religie. Staat belangrijkste (niet meer de Kerk)
 Koning mag zijn macht misbruiken om raison d’état in staat te houden (=doel heiligt de
middelen)
o Betrouwbaar leger nodig, Machiavelli pleitte voor oprichten van volksleger (geen
huurlingen)



Privaat bezit (vrijheid = zekerheid)

 Machiavelli merkte op dat wanneer mensen spraken over vrijheid, ze eigenlijk zekerheid

bedoelden. Zekerheid = orde en onaantastbaarheid van het privébezit.
 Hij was ervan overtuigd dat bevolking elk regime, zelfs een dictatuur, tolereerde zolang er maar

niet geraakt werd aan haar privébezit (huis, ook vrouwen, kinderen…)
 Heerser mag ook hardhandig optreden, zolang hij die zekerheden waarborgt.

o Beter dat mensen bang zijn van koning want: bang zijn van koning hangt af van de
koning, maar dat mensen de koning graag zien hangt af van de mensen, dat is
onzekerder. Dus makkelijker om gevreesd te worden.

9

, Populair machiavellisme

 Het uitgangspunt van het ‘populair machiavellisme’ is dus dat het doel de middelen heiligt.

 Door de politiek en de moraal van elkaar te scheiden, maakte Machiavelli een secularisering van

de politiek mogelijk, maar tegelijkertijd aandacht voor het gebrek aan vertrouwen (cynisme) in
het politieke leven.
 De verantwoordelijkheid van de vorst ten aanzien van God werd opgeheven.

o Vorst alleen zichzelf en zijn onderdanen verantwoording schuldig


 Secularisering vd politieke theorie ondermijnde religieuze legitimering van de monarchie en
maakte het moeilijker voor de kerk om haar macht te legitimeren

=> In zelfde periode denkt Thomas More over gelijke zaken maar wordt niet geconfronteerd met
lappendeken, wel geconfronteerd met eerste kiemen kapitalisme




1.3. THOMAS MORE (1478-1535)

 More wilde net zoals Machiavelli de politieke realiteiten en de maatschappelijke problemen van

zijn tijd begrijpen. Hij was een diepchristelijk persoon die ervan overtuigd was dat de staat er
moest zijn voor haar leden en hij voelde mee met de extreme armoede die een aanzienlijk dele
van Engeland trof.



Boek “Utopia”: 2 delen:

 Eerste deel: beschrijft de sociale en economische verwoesting v/h Britse platteland in 16e eeuw.

o Ontwikkeling van wolindustrie (met financieel gewin) bracht de Tudor-familie ertoe om
grote schapenboerderijen op te zetten
 = eerste enclosure-beweging (omheining van gronden)
o Enclosure-beweging veranderde traditionele landbouw, die gebaseerd was op een
gemeenschappelijk beheer van de grond met open veld, in een systeem van particulier
grondbezit of privébezit van de landbouwgronden die van elkaar gescheiden werden
door omheiningen of hagen.
o Door privaat bezit van gronden + geleidelijke intrede kapitalisme, ontstond de moderne
armoede doordat mensen niet meer op de landen konden om die te bewerken. Hierdoor
ontstond er meer hongersnood en armoede.


10