Samenvatting Taal en betekenis (009874) - betekenisleer

Samenvatting Taal & betekenis
1. Betekenisleer
 Het is een misvatting dat filosofie geen empirische basis zou hebben
 Filosofen werken ook met empirische data; alleen die data zijn veel algemener van
aard
 Kenleer
- Begint met aanname dat kennis mogelijk is & stelt de vraag hoe dat kan
 Metafysica
- Begint met de aanname dat er een werkelijkheid is en stelt de vraag wat dat
inhoud
 Ethiek
- Begint met de aanname dat mensen een onderscheid maken tussen goed en
kwaad en stelt de vraag wat dat betekent
Filosofie
 Aanname is zo algemeen dat men geneigd is ze als gemeenplaatsen te beschouwen >
maar deze moeten ook altijd ter discussie staan
 Taak filosofie volgens David K. Lewis;
o Gemeenplaatsen aanvechten die anderen accepteren zonder erover na te
denken
o Riskant want filosofen worden sneller afgeschreven dan gemeenplaatsen
o Filosoof heeft de gemeenplaats een dienst bewezen; hij heeft hen
gedwongen om erover na te denken
 Voornaamste instrument van de filosofie is taal
o Aanname geformuleerd in de taal
o Debat talige gelegenheid

Oorsprong taalfilosofie
 Gottlob Frege
o Duitse filosoof & wiskundige
o Grondlegger moderne logica
o In zijn werk sterke samenhang tussen logica & taalfilosofie
o Verschil met formele logica: focus op inhoudelijke aspecten
 Betekenis van taal; semantiek
o Gottlob Frege
 Linguistic turn in de analytische filosofie
o Bertrand Russell
o Ludwig Wittgenstein


1

,  Gebruik van taal; pragmatiek
o Latere werk van Wittgenstein
o John Austin
 Semantische en pragmatische lijnen waren aanvankelijk duidelijk gescheiden >
dichter bij elkaar gekomen door Paul Grice
Bezigheid taalfilosofie
 Houdt zich bezig met de inhoudelijke aspecten van taal
o We maken een onderscheid tussen semantiek (betekenis) & pragmatiek
(taalgebruik)
o Onderscheid kunstmatig; betekenis & gebruik van taal niet strikt gescheiden
 Taal complex verschijnsel > kan vanuit vele gezichtspunten bestudeerd worden
o Als klanksysteem (fonologie, fonetiek)
o Als een systeem van gestructureerde uitdrukkingen (morfologie, syntaxis)
o Als een historisch gegroeid systeem (historische taalkunde)
 Semantiek
o Gaat over taal als een systeem dat sprekers gebruiken om met elkaar te
communiceren
 Pragmatiek
o Gaat over het gebruik van taal ten behoeve van communicatie tussen
sprekers
Een zin onder de loep nemen
 De informatie die met behulp van taal wordt overgedragen is geen homogene massa,
maar een gestructureerd geheel; we bekijken 2 aspecten
o Twee eigenschappen van taal die het meest in het oog springen
 De uitspraken die we doen hebben doorgaans betrekking op de
werkelijkheid & ze zijn geconstrueerd uit onderdelen die zelf ook weer
betekenis hebben
 Deze eigenschappen onderzoeken in dit hoofdstuk
 Doel; analyseren wat de betekenis is en hoe de betekenis van
een samengestelde uitdrukking samenhangt met de
betekenissen van de onderdelen waaruit zij is opgebouwd
 Taal als autonoom geheel > als gereedschapskist
o Daarna gaat het om de vraag hoe sprekers gebruikmaken van die
gereedschapskist
 In dit hoofdstuk gaan we uit van de aanname dat taal dient voor de interactie tussen
personen, met name voor communicatie > zeker niet de enige functie van taal


1. Wat is betekenis?
1. Betekenis speelt een rol bij de totstandkoming van de verbinding tussen taal &
werkelijkheid


2

, 2. De relatie tussen taal & betekenis moet een systematische relatie zijn
Van een betekenistheorie mag worden verwacht dat zij beide aspecten verklaart
Opmerkingen
 Compositionele semantiek is systematisch, het omgekeerde is niet noodzakelijk het
geval
 Natuurlijke taal is slechts ten dele compositioneel (bv.: zegswijzen; ‘aap komt uit de
mouw”)
Informatie & de realiteit tussen taal & werkelijkheid
 Zin dient om informatie over te dragen, wat is informatie?
o Informatie heeft betrekking op de werkelijkheid
o Informatie is iets wat wordt uitgedrukt door een zin en informatie is waar of
onwaar
 Informatie is dus al dan niet in overeenstemming met de feiten
 Betekenis & informatie lijken nauw met elkaar samen te hangen > er
zou iets over te zeggen zijn dat betekenis informatie is
 Betekenis speelt een belangrijke rol bij de totstandkoming van de relatie tussen taal
& werkelijkheid
o Een betekenistheorie moet dit feit kunnen verklaren


Compositionaliteit en systematiciteit
 Enkelvoudige uitdrukkingen
o Ze zijn niet opgebouwd uit andere uitdrukkingen met een eigen betekenis
o Woorden als ‘een’, ‘tante’ ‘van’ ‘Marie’
 Hoewel veel woorden samengestelde uitdrukkingen zijn (achterdeur, broekzak) gaan we er
hier vanuit dat alle woorden enkelvoudige en alle overige uitdrukkingen samengestelde zijn
 Samengestelde uitdrukkingen
o Opgebouwd uit uitdrukkingen die een eigen betekenis hebben
o ‘een tante van Marie’
o Zinnen zijn ook samengestelde uitdrukkingen
o Er zijn oneindig veel samengestelde uitdrukkingen met allen een eigen betekenis
 Enkel te verklaren als we aannemen dat de semantiek van het Nederlands op
de een of andere manier systematisch is
 Om de betekenis van ‘een tante van Marie’ te kunnen bepalen, moet het
volgende gegeven zijn
 A. de betekenis van het woord ‘Marie’
 B. een regel die bepaalt wat ‘tante van X’ betekent als de betekenis
van X gegeven is
 C. een regel die bepaalt wat ‘een X’ betekent als de betekenis van X
gegeven is
 Een heel eenvoudig regelsysteem kan betekenissen toekennen aan een oneindig aantal
verschillende uitdrukkingen, het enig wat we nodig hebben;
o Één of meer uitdrukkingen waarvan de betekenis gegeven is

3